Кіріспе

Американдық теңіз биологы Луис Герман (16 сәуір 1930 – 3 тамыз 2016) – американдық теңіз биологы. Ол дельфиндердің сезімталдық қабілеттерін, дельфиндердің танымдық қабілеттерін және жұмбақ киттерді зерттеген. Ол Гавайи университеті Маноадағы Психология кафедрасының профессоры және Океанография кафедрасының ғылыми қызметкері болды. 1970 жылы ол Гавайидің Гонолулу қаласында Кевало бассейні Теңіз сүтқоректілері зертханасын (KBMML) құрды, ол ақденіз дельфиндерінің қабылдау, таным және коммуникациясын зерттеуге арналған. 1975 жылы ол жұмбақ киттердің Гавайи суларына қысқы жыл сайынғы көші-қонын ғылыми тұрғыдан зерттеуді бастады. Адам Пэкпен бірге ол 1993 жылы «Дельфин институтын» құрды, ол білім беру, зерттеу және қорғау арқылы дельфиндер мен киттерге арналған коммерциялық емес ұйым. Герман Гавайи аралдарындағы жұмбақ киттердің Ұлттық теңіз қорығының Сақтау кеңесінің мүшесі болды. Барлығы ол 120-дан астам ғылыми мақала жариялады.

Дельфиндерді зерттеу

Герман ең көп сезімдік қабылдау, жануарлар тілі және эхолокация бойынша зерттеулерімен, сондай-ақ жақында имитация тақырыбындағы жұмыстарымен танымал. Зерттеу бағдарламаларына қатысқан Атлантика мұрынтықты дельфиндері: Пука, Кеа, Акеакамай, Феникс, Элеле және Хиапо. Акеакамай «тіл» дельфиндерінің арасында ең танымал болған, ол Дэвид Бриннің «Startide Rising» ғылыми-фантастикалық романында кейіпкер ретінде пайда болған. Гавай тілінде Акеакамай сөзі шамамен «даналықты жақсы көретін» (аке) және «ақылды» (акамай) деген мағынаны білдіреді.

Жануарлар тілі

Оның 1984 жылғы жануарлар тілі туралы мақаласы (Херман, Ричардс және Вольц, 1984) адам психологиясы журналы «Cognition»-да жарияланды, бұл Герберт Террас 1979 жылы приматтардың жануарлар тілі бағдарламаларын сынға салғаннан кейін туған жануарлар тіліне қарсы реакция кезінде болды. Бұрынғы приматтармен салыстырғанда, негізгі айырмашылық – дельфиндермен жасалған зерттеу тек тілді түсінуге бағытталған. Тілді өндіруді зерттеудегі мәселе ғылыми қарапайымдық принципі болды: жануар өзінің жасанды тілін шынымен түсінетінін растау іс жүзінде мүмкін емес. Тілді түсіну зерттеулері бұл мәселені жояды, өйткені зерттеушілер жасанды тілдің формасын бақылайды және жануардың символдар тізбегіне жауап ретіндегі мінез-құлқын ғана бақылау керек. Басқа бақылауларға дельфинге берілген сөйлемді білмейтін тәуелсіз бақылаушыны пайдалану, сондай-ақ сөздердің/символдардың мүмкін комбинацияларын теңгерімді түрде ұсыну кірді. Ең маңыздысы, дельфиндер бұрын естімеген жаңа сөйлемдерге реакцияларын сынады, концепцияны жалпылау деңгейін тексеру үшін. Сондай-ақ, дельфиндер жаңа сөйлем грамматикасымен және аномальды грамматикамен де сыналып, дельфиндердің түсінуі шектеулі (слот негізделген) синтаксиспен шектелмейтінін көрсетті. Бұл зерттеудегі дельфиндердің есімдері Акеакамай және Феникс болды.

Эхолокация

Пак және Герман (1995) бөтелкелі дельфиннің эхолокация және көру арқылы жаңа нысандардың пішіндерін тану қабілетін көрсетті. Яғни, дельфин бұрын көрмеген нысанды көзімен таныса, оны эхолокация арқылы ғана ұсынғанда да тани алады және ұқсас емес нысандардың арасынан таңдай алады. Бұл үшін "анехоикалық камера" қолданылды – ол жарыққа өткізбейтін, бірақ эхолокацияға мөлдір қара акрил шыныдан жасалған терезесі бар, суға батырылған қорап. Жалпылау тәжірибелерінде қолданылған нысандардың мөлшері (соның салдарынан эхо қарқындылығы) және құрамы (барлық нысандар ПВХ-тан жасалған) бірдей ұсталып, бақыланды. Бұл қабілет эхолокациядан көруге және көруден эхолокацияға қарай екі бағытта да бірдей күшті болды. Осы зерттеуде қолданылған дельфиннің аты – Элеле.

Құрбақты кит

1975 жылы Герман дөңгелек киттердің жыл сайынғы қысқы көші-қонын Гавайи суларына ғылыми тұрғыдан зерттеуді бастады, олардың таралуы, саны, мінез-құлқы, әлеуметтік ұйымдастырылуы, әндері және жеке өмір тарихына назар аударды. Ол қыстау суларында аналық кит пен баласының жанынан еріп жүретін аталық киттерді белгілеу үшін "эскорт" терминін енгізді. Тынық мұхитында жеке-жеке анықталатын құйрық қанаттарының фотокаталогын жасаған алғашқы зерттеушілердің бірі болды. 1985 жылы ұлттық телеарналар "Хамфри" деп атаған дөңгелек кит Калифорниядағы Сакраменто өзеніне Сан-Франциско шығанағынан жүзіп келді. Германның идеясы – оны Аляскадағы киттердің жазғы азықтандыру орындарынан алынған дыбыс жазбаларын ойнату арқылы өзеннен шығару болды.

Таным мен байланыс

Герман жануарлардың танымдық қабілеттері және дельфиндердің интеллекты саласында келесі тақырыптар бойынша жариялаған: акустикалық еліктеу, мінез-құлық еліктеуі (бір түр ішіндегі және түрлер аралық), есте сақтау, өзінің әрекеттерін бақылау (олар туралы хабарлау, сондай-ақ олардан аулақ болу немесе қайталау мүмкіндігі), заттардың болуы немесе болмауы туралы хабарлау, заттарды жіктеу, ажырату және салыстыру (үлгімен сәйкестіру, кешіктірілген үлгімен сәйкестіру, кездейсоқ үлгімен сәйкестіру, екі жануар арасындағы синхронды шығармашылық мінез-құлық, дене мүшелерінің түрлі белгілерін түсіну, сондай-ақ дельфиндердің немесе адамдардың көрсететін ишараттары мен көз тістеуін түсіну).

Көрініс

1970 жылдары кең таралған пікір бойынша, дельфиндер дыбысқа қатысты мамандар еді, ал көру қабілеті салыстырмалы түрде нашар болған. Herman және авторлар (1975) екі тілімді ұрашық пішіні су астында да, ауада да пайдалану кезінде осы орталардың тығыздығының өзгешелігіне қарамастан, тиімді фокустауға мүмкіндік береді деп болжады: линза су астында фокустау үшін қолданылса, екі тілімді ұрашық жарқын су үстіндегі ортада тартылғанда, кішкентай апертура арқылы фокустауға көмектеседі, бұл камера-обскура сияқты маңызды рөл атқарады. Herman және авторлар (1989) дельфиннің акустикалық және визуалды салалардағы үлгіні тану (MTS) тапсырмаларын орындаудағы тең қабілетін көрсетті. Pack және Herman (1995) эхолокация мен көру арасындағы объектілердің түрлеріне қатысты сәйкестіктерді зерттеді және визуалдыдан эхолокацияға, ал эхолокациядан визуалдыға бағытталған салыстыруларда ерекше орындалу қабілетін анықтамады.

Таңдалған ғылыми жарияланымдар

Меркадо III, Е., Герман, Л. М., Пак, А. А. (2005). Дөңгелек киттердің әндерін көшіру: тақырыптар мен вариациялар. Жануарлардың танымы. 8, 93–102. Пак, А. А., Герман, Л. М. (2004). Дельфиндер (Tursiops truncatus) нысанды таңдау тапсырмасында адамның тұрақты және динамикалық қарауының мағынасын түсінеді. Салыстырмалы психология журналы. 118, 160–171. Меркадо, Е. III, Герман, Л. М., Пак, А. А. (2003). Дөңгелек киттердің әндеріндегі стереотипті дыбыс үлгілері: қолданылуы және функциясы. Су сүтқоректілері, 29, 37–52. Герман, Л. М. (2002). Бөтелкелі дельфиндердің дауыстық, әлеуметтік және өзіне-өзі еліктеуі. C. Неханив және K. Даутенхан (ред.). Жануарлар мен артефактілерде еліктеу. 63–108 бб. Кембридж, Массачусетс. MIT Press. Герман, Л. М., Матус, Д., Герман, Е. Y. K., Иванцик, М., Пак, А. А. (2001). Дельфиннің (Tursiops truncatus) дене мүшелерінің бейнелі бейнелері ретіндегі ым-ишараларды түсінуі. Жануарлардың үйренуі және мінез-құлқы, 29, 250–264. Каламбокидис, Дж., Штейгер, Г. Х., Стрелей, Дж. М., Герман, Л. М., Серхио, С., Салден, Д. Р., Урбан Р., Дж., Якобсен, Дж. К., фон Зигесар, О., Балкомб, К. К., Габриэль, С. М., Дальгейм, М. Е., Учида, С., Эллис, Г., Миямура, Ю., Де Гевара П., П. Л., Ямагучи, М., Сато, Ф., Мизрок, С. А., Шлендер, Л., Расмуссен, К., Барлоу, Дж. және Куин II, Т. Дж. (2001). Солтүстік Тынық мұхитындағы дөңгелек киттердің қозғалысы және популяция құрылымы. Теңіз сүтқоректілері туралы ғылым, 17, 769–794. Пак, А. А. және Герман Л. М. (1995). Бөтелкелі дельфинде сезімталдық интеграция: эхолокация және көру сезімдері арқылы күрделі пішіндерді бірден тану. Америка акустикалық қоғамының журналы, 98, 722–733. Герман, Л. М. (1994). Гавайилік дөңгелек киттер және ATOC: мүдделердің қақтығысы. Қоршаған орта және даму журналы, 3, 63–76. Герман, Л. М., Кучай, С. А. II және Холдер, М. Д. (1993). Тілге үйретілген дельфиннің аномальды ым қимылдар тізбегіне жауабы: семантикалық қатынастарды және синтаксистік ақпаратты өңдеуге дәлелдер. Эксперименталды психология журналы, Жалпы, 122, 184–194. Герман, Л. М., Хованчик, Дж. Р., Гори, Дж. Д., Брэдшоу, Г. Л. (1989). Шөлмеу дельфинінің (Tursiops truncatus) визуалды сәйкестігін жалпылау: көру немесе есту материалдарымен когнитивтік өнімділіктің өзгермейтіндігі туралы дәлелдер. Эксперименталды психология журналы: Жануарлардың мінез-құлық процестері, 15, 124–136. Герман, Л. М. және Форестелл, П. Х. (1985). Тілге үйретілген дельфиннің атаулы нысандардың бар-жоғын хабарлауы. Нейробиологиялық және биоәдептік шолулар, 9, 667–691. Герман, Л. М., Ричардс, Д. Г. және Вольц, Дж. П. (1984). Шөлмеу дельфиндердің сөйлемдерді түсінуі. Таным, 16, 129–219. Ричардс, Д. Г., Вольц, Дж. П. және Герман, Л. М. (1984). Компьютерлік дыбыстарды еліктеу және бөтелкелі дельфиннің (Tursiops truncatus) нысандарға дауыстық таңбалау. Салыстырмалы психология журналы, 98, 10–28. Герман, Л. М. (1989). Теңіз арыстаны бүгін қандай Прокруст төсегінде ұйықтайды? Психологиялық жазба, 39, 19–49. Мобли, Дж. Р., Jr., Герман, Л. М. және Франкель, А. С. (1988). Қыстау дөңгелек киттердің (Megaptera novaeangliae) қысқы және жазғы дауыстар мен синтетикалық дыбыстардың жаздырмаларын ойнатуына жауаптары. Әдептік экология және социобиология, 23, 211–223. Бейкер, К. С., Герман, Л. М., Перри, А., Лоутон, В. С., Стрейли, Дж. М., Вулман, А. А., Кауфман, Г. Д., Винн, Х. Е., Холл, Дж. Д., Рейнке, Дж. М. және Остман, Дж. (1986). Орталық және Шығыс Солтүстік Тынық мұхитындағы М. novaeangliae (М. novaeangliae) популяциясының көші-қоны және құрылымы. Теңіз экологиясының прогресс сериясы, 31, 105–119. Бейкер, К. С. және Герман, Л. М. (1984). Гавайи суларында қыстаған дөңгелек киттердің (Megaptera novaeangliae) арасындағы агрессивті мінез-құлық. Канадалық зоология журналы, 62, 1922–1937. Герман, Л. М. және Томпсон, Р. К. Р. (1982). Символикалық, сәйкестік және сынамалық бөтелкелі дельфиннің дыбыстарды кешіктіріп сәйкестендіруі. Жануарлардың үйренуі және мінез-құлқы, 10, 22–34. Герман, Л. М. және Антиноя, Р. К. (1977). Гавайидің көбейетін суларындағы дөңгелек кит: популяция және топтық сипаттамалары. Киттер зерттеу институтының ғылыми баяндамалары (Токио), 29, 59–85. Герман, Л. М., Пикок, М. Ф., Юнкер, М. П. және Мадсен, С. (1975). Шөлмеу дельфині: екі жағы бар көзқарасы ауа және су астындағы тәуліктік өткірлікті теңестіреді. Ғылым, 189, 650–652. Герман, Л. М., Бич, Ф. А. III, Пеппер, Р. Л. және Сталлинг, Р. Б. (1969). Шөлкелі дельфиннің үйрену жиынтығы. Психономиялық қоғам, 14, 3, 98–99.