Кіріспе

Қылмыскерді жаяу көрсету немесе жаба маршы – құқық қорғау органдарының тәжірибесі, онда тұтқындалған күдікті, әдетте тұтқындалғаннан кейін, полиция бөлімшесінен көлікке, сотқа дейін және соттан кейін қайтадан көлікке шығарылып, оқиғаның суреттері мен бейнелерін түсіруге бұқаралық ақпарат құралдарына мүмкіндік жасалады. Айыпталушы әдетте қолғап киген немесе басқаша шектелген болады, кейде түрме киімін киеді. АҚШ-та қылмыскерді жаяу көрсету ең көп Нью-Йорк қаласымен байланысты. Бұл тәжірибе 1980 жылдары АҚШ прокуроры Рудольф Джулиани кезінде танымал болды, онда қылмысқа айыпталған күдіктілерді жаяу көрсетіп жүрді. Тұтқындау билігі сотталушының сотқа келуін қамтамасыз етуге бағытталғандықтан, 1980 жылдардың соңынан бері жаяу көрсетілген ақ жағалы қылмыскерлерді қорғаған адвокаттар бұл шараның клиенттерінің ісінде қажетсіз және артық екендігіне шағымданып келді, тіпті бұл бай сотталушыларға артықшылық беретіндей көрінеді. Кейбіреулері, мысалы, Марта Стюарт, сотқа шақыруға жауап беру арқылы немесе айыптама ашық сотта ұсынылған кезде сот залында өздігінен ұстап беру арқылы жаяу көрсетілуден жалтарып алды. Сонымен қатар, "Адельфия Коммуникашнз" компаниясының төрағасы Джон Ригастың адвокаттары прокурорларды 2002 жылы Манхэттеннің жоғарғы жағындағы үйінен ұстап алғандарына сын танысты, тіпті ол өздігінен ұстап беруге ұсыныс жасаған болатын. Қорғаушы адвокаттарға егер айыптама мен тұтқындау жақын арада болатынын білсе, клиенттерінің жақын арада белгілі бір уақытта ұстап беруге дайын екенін бұқаралық ақпарат құралдарына хабарлауға кеңес беріледі, бұл кейіннен тұтқындау мен жаяу көрсетуді артық көрінеді. Ал федералды агенттіктер Әділет министрлігінің саясаты бойынша тұтқындалғандар туралы бұқаралық ақпарат құралдарына алдын ала хабарлауға тыйым салынған. Алайда олар тұтқындалғаннан кейін қоғамдық орындарда айыпталушының суретін түсіруге немесе бейнелеуге тыйым сала алмайды. Бұл қызығушылық тудыруы мүмкін жағдайларда, оқиға қашан болады екенін хабарлайды; басқа ірі бөлімдерде мұндай жағдай жоқ, сондықтан фотографтар мен операторлар жаяу көрсету суретін алу үмітімен орталық жерде күтеді. 2011 жылы Нью-Йорктегі кейбір операторлар мен фотографтар Халықаралық валюта қорының бұрынғы директоры Доминик Стросс-Канды қонақ үй қызметшісіне шабуыл жасады деген айыппен сотқа жеткізілгенге дейін 15 сағат күтті. Көптеген полиция бөлімдері қылмыс жасады деп айыпталғандардың, қылмыстың сипатына қарамастан, кем дегенде қолғап киюін талап етеді. Сотқа әкелінген айыпталушы көбінесе көше немесе тротуар сияқты қоғамдық жерден кіреберіс арқылы кіргізіледі, көбінесе жазық киімдегі полиция қызметкерлері (әсіресе бірнеше агенттік қатысқан болса, істі тергеп, тұтқындаған адамдар) және кейде оның адвокатымен бірге жүреді. Бұл аймақтар барлық адамдарға, соның ішінде бұқаралық ақпарат құралдарына да қол жетімді. Олар осы жерде айыпталушының суретін түсіріп, оған сұрақтар қоя алады. Жоғары деңгейдегі, бұқаралық ақпарат құралдарының қызығушылығын тудыратын, мысалы, көпшілік назарын аударған немесе айыпталушы танымал болған қылмыстарда, айыпталушы мен оны алып жүретін қызметкерлерді ғимаратқа кіргізу үшін баррикадалар немесе қосымша полиция қызметкерлері сияқты шаралар қолданылады. "Сіз, әрине, қасқырлар тобын көріп отырсыз, олар кездейсоқ апаттар тудырып жатыр", - деп жазды осындай көріністер туралы New York Times газетінің мақалашысы Джон Тирни. "Бірақ бұл жағдай емес. Бұл – өте жақсы жоспарланған қасіретке ұшыраған варварлық топ". Күдіктілер көбінесе жүруге қиналады және беттерін жасырады, сонымен бірге оларды айыптау немесе істерді қамтитын баспасөздің микрофондары мен камераларымен шабуылдайды. Полиция кейде айыпталушыларды, мысалы, қазіргі немесе бұрынғы полиция қызметкерлерін және оларға хабаршы ретінде пайдалы қылмыскерлерді капотпен және жақтағы кіреберіс арқылы жаяу көрсету арқылы қамтамасыз етеді. Керісінше, жоғары деңгейдегі жағдайларда полиция бұқаралық ақпарат құралдарына ыңғайлы болуы мүмкін, жаяу көрсетуді қажетті қашықтықтан тыс "жаяу көрсету шеруіне" дейін ұзартады, мысалы, блок айналып өту. 2000 жылғы сот шешімі оларды құқық қорғау мақсатында қажетті жағдайларда ғана қайтадан ұйымдастыруға шектеді. Екі бұрынғы федералды прокурор, енді қорғаушы адвокаттар, ақ жағалы айыпталушының "осы жағдайда мүмкіндігінше кәсіби көрінуге дайын болуы керек" деп кеңес береді. New York Mafia басшысы Джон Готти жаяу көрсету кезінде өте қымбат, тігілген костюмдерін киді, осылайша "Dapper Don" деген лақап атын алды, ал оның замандас ұйымдық қылмыс жасағандардың арасында сырт киімдері мен шалбарлары болды. Сьюзан Макдугал, мини-юбка, аяқ тізбегі және белдік тізбегімен жаяу көрсетілген, оны Whitewater тергеуі үшін арнайы прокурор Кеннет Старрдың алдында куәлік беруден бас тартқандығы үшін түрмеге жеткізілді, осы тәжірибе туралы өзінің "Сөйлемейтін әйел" атты мемуарында жазды:

Камера жарығын көрген бойда, менің жақындарымның бәрі осыны кешкі жаңалықтарда көретінін бірден түсіндім. Маршалдар мені түрмеге құпия түрде жеткізеді деп едім. Енді бүкіл әлем Кен Старр мені жеңгенін көретін болады. Менің табиғи реакциям басымды төмендету және камералардан жасыру болды, мен көптеген адамдардың теледидарда жасағанын көрдім. Бірақ тағы бір ой келді - оларға осы қанағатты беруге жол бермеймін. Барлық қадірімді жинап, металл аксессуарларымды ескере отырып, мен басымды кері лақтырып, жақындығымды көрсетіп, ешқандай уайымсыз жүрдім. "Vanities отындағы" романында адвокат Томми Киллиан Шерман Маккойға жаяу көрсетуге дейін салқынқандылық пен бейтараптық танытуға кеңес береді. Ештеңе айтпаңыз. Ешқандай эмоцияны көрсетпеңіз. Бетіңізді жаппаңыз, басыңызды иіңіз. Олардың бар екенін тіпті білмеңіз. Осы ақымақтармен жеңіске жете алмайсыз, сондықтан тырыспаңыз да. Киллианның үлгісі болған Эд Хейс өз клиенттеріне де ұқсас кеңес береді. Фотографтар жаяу көрсетуді, жақында қайтыс болған адамның үйіне сурет түсіруден кейін екінші ең жаман тапсырма деп санайды. Олар бірнеше секундқа дейін күтуі керек, осы уақытта олар басқа фотографтар мен телеоператорлардың үлкен тобымен бәсекелеседі. Бұл олардың топтың астында тапталып қалу мүмкіндігін тудырады, 1994 жылғы "The Paper" фильмінде көрсетілгендей, айыпталушының бетін жасыруға тырысу қиындығы. Кейбір фотографтар осы шектеулерді айналып өтудің шығармашылық жолдарын тапты. The New York Post газетінің Луи Лиотта Джон Тирниге ол камерасын жерге жақын ұстап, біршама қашықтыққа жүріп, айыпталушының камерадан қашу үшін төмен қарағандағы бетінің суретін түсіретінін айтты. Daily News газетінің Эндрю Савулич ерекше бұрыштар мен қосымшалар іздейді, бір рет станция үйінің ұйықтаған мысығын алдыңғы планға қойды. Айыпталушының бетін түсіру үшін ол қадамдардың жоғарғы жағындағы есіктің жанында тұрады. "Қайталанбайтын себебі, адам басын төмендетуге шешім қабылдағанда да, көбінесе қадамдардан түсетін кезде бір секундқа көтереді", - деп түсіндіреді ол. "Кейде ол кеңістікте жоғалғандай көрінеді, көздері алысқа тігілген, өте қатал жерде болуға тырысып жатқандай". The Times газетінің Джим Эстрин полиция қызметкерлері есікте осы суретке кедергі келтіретінін айтады, сондықтан ол ортасынан бастап, жүгіріп, айыпталушы көлікке кіргенде суретке түсіреді. Зейнеткер полиция қызметкері Николас Касале оны қызметке теңейді: "Бұл тұтқындауды жариялайды, айыпталушыға баспасөзге мәлімдеме жасау мүмкіндігін береді және орталықтандырылған". "Қызығы, Будана атап көрсетеді, өкілдігінде жаяу көрсету Гюи Дебор мен Мишель Фуконың заманауи қоғам туралы көзқарастарын үйлестіреді..."

1890-шы жылдар - 1960-шы жылдар: алғашқы жылдары

АҚШ-та қылмыскерді әкелу амалы бір ғасырдан астам бұрын пайда болды, камералардың жапқыш жылдамдығы адамдардың шағын тобын суретке түсіруге жеткілікті болған кезде. Бұл, Теодор Рузвельт 1890 жылдары Нью-Йорк полиция комиссары болардан бұрын да болған деп саналады. Америка мафиясының тарихшысы Томас Реппето бұл амалды қазіргі кездегі қылмыскерді әкелумен ғана салыстырып қоймай, тарихи алғышарттарды да көреді. Осы дәуірде итальян полициясы тұтқындалған мафиозилерді қоғам алдына шығарып, "олардың әлсіздігін көрсетіп тұрды". Одан бұрын, ежелгі римдіктер де соғыс тұтқындарын осылай көрсеткен. Бұл дәуір 1962 жылы Бруклиндегі Бороу Парк темекі қоймасын тонаумен аяқталды. Екі детектив қаза тапты, NYPD офицерлерінің 30 жыл ішіндегі алғашқы қос қырғыны үлкен іздестіруге әкелді. Күдікті қарақшылардың бірі, Тони Деллерния Чикагода ұсталды. Нью-Йоркке экстрадицияланғаннан кейін, ол қылмыскер ретінде көрсетілді. Кейбір фотографтар оны ұстап тұрған Бруклин полиция бөліміне шағымданып, оны суретке түсіру мүмкіндігінен қағылғанын айтты. Жоғары дәрежелі детектив Альберт Сейдман журналистерге үш сағаттан кейін ғана емес, Деллернияның басын көтеріп көрсетті. Суреттерде сотталушының аузында темекі қалдығы бар Сейдманның жанындағы азапты бет-әлпеті, "күдіктінің бетін пицца қамырындай созып" көрсеткені, New York Times кейін жылдар өткен соң жазғандай, көпшіліктің наразылығын тудырды. Кейін бөлімнің бас детективі болған Сейдман бұл ісіне өкінетінін білді және кейіннен сөгіс алды. Келесі жылы қылмыскерді әкелу амалы сотталушының өлімімен аяқталды. Президент Джон Кеннедиге жасалған қастандықтан кейін, қылмысқа және Даллас полиция офицерін өлтіруге күдікті Ли Харви Освальд жиі БАҚ алдына әкелді, кейде ол ұсталған полиция бөлімінде сұрақтарға жауап берді. Оны округтік түрмеге ауыстыру кезінде, полиция бөліміне жиі келетін азамат Джек Руби тікелей эфирде оқтап өлтірді. Осы оқиғадан кейін, болашақта осындай оқиғалардың алдын алу үшін қылмыскерді әкелу кезінде қауіпсіздік шаралары күшейтілді.

1960-1980 жылдар: Теледидардағы қылмыскерлер

Нью-Йоркте сол онжылдықтың соңында теледидар жаңалықтарының өркендеуі басқа өзгерістерге де алып келді. Журналистер камера тобымен келді, оларды полиция бөлімшелерінде орналастыру мүмкін болмады. 1969 жылы журналистер, судьялар және полиция қызметкерлерінен тұратын топ конференциядан кейін күдіктілерді қоғамға көрсету (perp walk) ережелерін жасады. "Құқық қорғау органдары мен сот қызметкерлері сотталушылардың сот ғимаратынан тыс қоғамдық жерлерде суретке түсірілуіне кедергі келтірмеуі керек", - делінген ережеде. "Олар суретке түсіруді немесе телеарналарға көрсетуді ынталандырмауы, сондай-ақ бұрмаламауы керек, бірақ айыпталушыны поздауға да рұқсат етілмейді". Бірнеше жылдан кейін бұл ережелер Нью-Йорк полициясы тарапынан ресми түрде қабылданды. Сол кезде "күдіктіні қоғамға көрсету" термині осы практиканы атау үшін жиі қолданылатын болды. New York Times газетінің тіл маманы Уильям Сафайр бұл терминді бұқаралық ақпарат құралдарында алғаш рет 1986 жылы пайда болғанын анықтады. 1995 жылы Оклахома қаласындағы жарылысқа кінәлі Тимоти Маквей, қару-жарақ заңын бұзғаны үшін Оклахома тас жолының патрульдік қызметінің күзетінде болған кезде, жарылыс үшін ресми түрде тұтқындалмас бұрын үш сағаттан астам уақыт ФБР агенттері телекамералардың алдына шығарды.

1990 жылдардан қазіргі уақытқа дейін: Құқықтық мәселелер және қайта бастау

1994 жылы NYPD-нің өз қызметкерлерінің кейбіреулері көзге түсетіндей ұсталды. Харлемдегі 30-шы бөлімшедегі кең ауқымды тергеу жемқорлықтың кең таралғанын анықтады. Көптеген офицерлер форма киіп, бұқаралық ақпарат құралдарының алдында қолғаппен ұсталды. Сол кездегі полиция комиссары Уильям Браттон ұсталғандар туралы хабар беру үшін баспасөз мәслихатын өткізді. Ол камералардың объективі алдында офицерлердің төсбелгілерін алып тастап, қоқысқа лақтырды. 1990 жылдардың соңында NYPD бұл практиканы тоқтатты, себебі осыған байланысты сотқа шағым түсті. Апелляциялық сот шешімі бұл шараның бұқаралық ақпарат құралдары үшін жасалған жағдайлармен ғана шектелетінін растады. Әкімшілікті сынаған либералдық саясаткерлер осы оқиғаның суреттерін жасады; 2008 жылы Сан-Францискодағы Code Pink ұйымының наразысы Ровті азаматтық тұтқындауға тырысты, ол бұл кезде үкіметтен кеткен еді. Ирактағы биліктен құлатылған Саддам Хусейннің тұтқындалуын американдық фотограф "үлгілі тұтқындау" деп атады. Ол қолғаппен байланған күйде, екі ирактық күзетшінің сүйемелдеуімен, 2004 жылы сотқа дейін бұқаралық ақпарат құралдарының алдынан өтті. "Мен оның камерама, маған деген ашуын сезіндім, тіпті маған түкіретінін де ойладым", - деп еске алады Карен Баллард. "Ол не боларын білмейді, бірден бұрынғы қатал диктатор кішкентай да шатасқан сияқты көрінді". Ол үшін де, басқа бақылаушылар үшін де бұл оның билігінің аяқталуын және демократиялық Иракқа деген үміттердің басталуын білдірді. Келесі онжылдықтың басында екі танымал шетел азаматы американдық құқық қорғау органдарымен ұсталды. Ресейлік Виктор Бут, АҚШ және басқа елдерде қару-жарақ контрабандасымен айыпталған, Таиландта тұтқындалды және 2010 жылы экстрадицияланғаннан кейін Федералдық есірткіге қарсы күрес басқармасының агенттерімен күтіп тұрған журналистердің алдынан өтті. Келесі жылы Халықаралық валюта қорының директоры Доминик Стросс-Кан, 2012 жылғы Франция президенттік сайлауындағы басты үміткерлердің бірі ретінде қарастырылған, қонақүй қызметкеріне зорлық талғауға тырысқаны үшін тұтқындалды. Нью-Йорктегі оқиғаны жариялаған француз журналистері Стросс-Кан қолғаппен келгенде үнсіз қалды. Францияда, сотталмаған адамның қолғаппен ұсталған немесе полиция күзетіндегі суретін жариялау заңсыз болғандықтан, бұл суреттер халық арасында кеңінен наразылық тудырды. Екі айдан кейін Стросс-Канға тағайындалған шарттар жеңілдетілді, үй қамауынан өзінің жауапкершілігімен босатылды, өйткені Манхэттен округінің прокуроры Сайрус Ванс кішінің кеңсесі үй қызметшісінің шабуылдан басқа да мәселелер бойынша дұрыс айтпағанын анықтады. Бұрын бұл практиканы қорғаған қала әкімі Майкл Блумберг оны "атасылық" деп сынады. Қалалық кеңес мүшесі Дэвид Гринфилд бұл практиканы тыйым салатын заң жобасын ұсынды. "Мен бұл конституцияға қайшы деп шын жүректен сенемін", - деді ол. "Егер біз оны осында тыйым салсақ, елге де хабар жібереміз". Полиция комиссары Реймонд Келли кінәні БАҚ-қа жатқызды, өз бөлімшесіне емес. "Егер олар біреуді полиция бөлімшесінің алдынан шығарып жібергенде бір жерді бақылауға шешім қабылдаса, бұл полиция департаментінің шешімі емес", - деді ол. "Біз 150 жылдан бері полиция бөлімшесінде тұтқындарды күзет үйлерінің есіктерінен шығарып келеміз. Біз адамдарды сотқа осылай жеткіземіз. Мен осыны тоқтату мүмкін емес деп ойлаймын. Бұл қалай болса, солай". Заң жобасының қабылдануы күмәнді болып саналды.

Заңдық

1931 жылғы Near v. Minnesota шешімінде АҚШ Жоғарғы Соты жарияланымдарды шектейтін заңдар, яғни алдын ала тыйым салу, Конституцияның Бірінші түзетуінде кепілдендірілген баспасөз бостандығына қол сұғатынын анықтады. "Баспасөз бостандығын зұлымдықпен сенсация тарататындардың теріс пайдалануы мүмкін болғанымен, бұл баспаға алдын ала тыйым салу қажеттігін азайта бермейді", - деп жазды бас судья Чарльз Эванс Хьюз. Кейіннен сот, Пентагон құжаттары ісі, New York Times Co. v. United States ісінде, ұлттық қауіпсіздік мақсатында шектеулі ерекшеліктерге рұқсат берді. 1980 жылдардың басындағы бірқатар істер сот процестерінің барлық аспектілерін жариялауға баспасөздің құқығын бекітті. Біріншісі, Richmond Newspapers v. Virginia ісінде, үкіметтік әрекеттер туралы хабардар болу құқығы Конституциямен арнайы қорғалғаны айтылды. Соттар қылмыстық сот отырысын БАҚ үшін жабық деп жариялауға құқылы, егер жариялау айыпталушының әділ сотқа қатысу құқығын жоққа шығаруға "нақты мүмкіндік" тудырады деп санайтын болса, бірақ олар осы шешімнің себептерін сот хаттамасына енгізуі керек. Осы заңдық негіз бойынша Джон Лауроға дейін ешкім қылмыскерді бостандыққа шығарудың конституциялық заңдылығына күдік келтірген жоқ. Айыпсыздыққа қатысты болжамды күдікке түсіргеніне қарамастан, сотталған немесе кінәсін мойындаған ешбір айыпталушы бостандыққа шығару олардың құқықтарын бұзды деп мәлімдемеді және одан беделіне нұқсан келді деп шағымдана алмады. Лауро, оның үстіне айыптаулары кейіннен алынып тасталғаннан кейін ғана бостандыққа шығарылды, алғаш рет талап етуге құқылы болды.

Лауро Карлға қарсы

1995 жылы Лауро, шағын пәтер үйінің қақпашысы, жасырын камерадан түсірілген видеоны полицияға жібергеннен кейін ұрлық жасады деген айыппен тұтқындалды. Тұтқындалғаннан кейін детективтерге оны жергілікті телеарналардың камераларына көрсету керектігі айтылды, өйткені пәтер иесі оның бақылау видеосын лицензиялаған еді. Оны қол-аяқпен бұғаулап, полиция машинасына шығарып, үйдің айналасынан бір айналдырып, қайта үйге кіргізді. Лауро қалалық әкімдікке, полиция бөліміне және детектив Майкл Чарльзға қарсы 1983-ші бөлім бойынша сотқа шағымданып, федералды сотқа жүгінді. Ол тұтқындау мен «перп уоктің» (күдіктіні қоғамға көрсету) төртінші, алтыншы, сегізінші және он төртінші түзетулер бойынша оның құқықтарын бұзғанын мәлімдеді. 1999 жылы судья Аллен Г. Шварц тұтқындаудың заңды екенін, бірақ «перп уок» заңсыз екенін анықтады. Ол Чарльзтың әрекеттері үшін иммунитетке құқығы жоқ екенін шешті, себебі Нью-Йорк штатының апелляциялық сотының екінші апелляциялық сотының бұрынғы шешімі «Айени v. Мотола» құқық қорғау органдарының қажетсіз медиаға жариялануы конституцияға қайшы екенін көрсеткен. Чарльз екінші апелляциялық сотқа шағымданып, «перп уок» конституцияға қайшы деп танылмаған екенін мәлімдеді. Келесі жылы, 2000 жылы үш судьядан тұратын комиссия бұл шағымды қабылдап, округтік соттың шешімін өзгертіп, конституциялық бұзушылық бар екенін растады. Сонымен қатар, екінші апелляциялық соттың өзі «Розенберг v. Мартин» ісінде, Йель құқық мектебінің бұрынғы деканы Гидо Калабрези бұл екі аргументті де қабылдамады, өйткені екі жағдайда да талапкерлер Лауро сияқты төртінші түзетутің бұзылғанын мәлімдемеген. Ол «перп уок» мәселесіне қатысты алғашқы қарастырылып отырған мәселе екеніне келісті. Ол бұрынғы үлгі ретінде «Айени» және Жоғарғы Соттың бір жыл бұрын қабылдаған «Уилсон v. Лейн» ісін қарастырды. Соңғы істе Сот бірауыздан журналистердің жеке тұрғын үйге тұтқындауға бұйрық берген федералды маршалдарға ілесіп жүруі конституцияға қайшы екенін айтты, өйткені олардың қатысуы заңды құқық қорғау мақсатына қызмет етпеді. Екі жағдай да жеке үйлерге қатысты болғандықтан, ол Лауроның «перп уогін» полиция бөлімінің алдындағы көшеде және тротуарда өткізілгенін атап, ерекшелендірді. Керісінше, Лауроның «перп уогі» оның құқықтарын бұзуға себеп болды, өйткені ол сахналаған оқиға болды. «Егер полиция қызметінің нақты баяндалуына мемлекеттің заңды мүддесі бар деп есептесек те», - деп жазды Калабрези, - «бірнеше сағат бұрын болған оқиғаның көркемдікпен бейнеленуі бұл мүддеге тиімді қызмет етпейді». Ол «перп уок» конституциялық тұрғыдан қарастырылуын жалпы мәселе ретінде қарастырудан бас тартты, өйткені бұл мәселе сот алдында болған жоқ, және Чарльзтың иммунитетіне қатысты, «Айени» ісінің фактілері Лауро ісімен толық сәйкес келмейді, сондықтан 1995 жылдан бастап ол заңды түрде шешілген деп саналады.

Кальдорола Вестчестер графтығына қарсы

Аудандық сот Лауро ісі бойынша шешім шығаруға дайындалып жатқанда, қылмыскерлерді көрсетуге (perp walk) қарсы тағы бір шағым туды. 1998 жылы Нью-Йорк қаласының солтүстігіндегі Вестчестер округінің Түзету департаменті бірнеше түзету қызметкерлерінің мүгедектік жәрдемақысын заңсыз алуын тексеруді бастады. Видеобақылау нәтижесінде төртеуі өздерінің мәлімдеген мүгедектігіне қайшы, тым белсенді болғаны анықталды, ал бесіншісі тұру орны туралы талапты бұза отырып, штаттан тыс жерде тұрды. МакМэхон талапкерлермен келісіп, тұтқындаулар "қойылып жасалған" (choreographed) екенін мойындады, бірақ оларды Лауро ісіндегі көрсетуден ажыратты: "[Т] осы жағдайда түсірілген кадрлар "реалити-шоу" болды (дегенмен, сценарий бойынша қойылған режиссурамен). Талапкерлер іс бойынша өңдеуге тасымалданып жатқандықтан, түсірілгендер заңды құқық қорғау шаралары еді – мүлдем ойдан шығарылған оқиға емес". Ол қорытындылай келе, Лауро ісіндегі апелляциялық соттан да ары қарай барып, мемлекеттің полиция қызметінің дұрыс баяндалуына заңды мүддесі бар екенін, осы мақсатта күдіктілерді тұтқындау, өңдеу және сотқа беру туралы ақпарат беруде еркіндікке ие екенін айтты, соның ішінде олардың мәні бойынша "фотосуретке түсуге мүмкіндік" туындайтын жағдайлар да осыған жатады. Шындығында, талапкерлердің тұтқындалуы жаңалықтарға лайық оқиға болды. Баспасөзді осы оқиғаны жарияламай тоқтатуға болмайды, ал полиция конституциялық тұрғыдан өз жұмысын қиындатуға міндетті емес. Апелляциялық сотта Фред И. Паркер, Денис Джейкобс (қазіргі Екінші апелляциялық округтің төрағасы) және Соня Сотомайор (кейіннен Жоғарғы Сотқа тағайындалды) судьяларынан құралған алқа аудандық соттың шешімін бекітті. Паркер алқа үшін айыпталушылардың тұтқындалған жерде жеке өміріне қатысты минималды үміттері туралы түсіндірді, бұл жерге бұқаралық ақпарат құралдарының қалыпты түрде кіруіне рұқсат етілмегеніне қарамастан маңызды емес екенін айтты: "DOC қызметкерлері, әдетте, кімге DOC аумағына кіруге рұқсат беруге шешім қабылдаудың құқығы олардың емес, олардың жұмыс берушілеріне тиесілі екенін біледі. Олардың тұтқындалғандарына байланысты басқа округ қызметкерлеріне DOC мүлігіне кіруге тыйым салуға ешқандай негізгі себеп болмауы мүмкін". Оның пікірі МакМэхонның пікірін қайталады және жеке өмірге қатысты мүдделердің қауіпте болған тұрғын үй және қоғамдық кеңістіктер арасындағы Лауро ісіндегі айырмашылықты қайта растады.

Реакциялар

Күдіктіні қоғам алдына шығару әдісі заңгерлердің, журналистердің, саясаткерлердің және АҚШ-тың ішінде де, сыртында да жалпы халықтың сынға алуына және қолдауына түсті.

Заңдық

Лауро ісі бойынша шешімін жазған соң, судья Шварц барлық қылмыскерлерді қоғамға көрсетуге (perp walk) деген қарсылығын білдірді. Бұл сот қатты сенімді, қылмыскерді қоғамға көрсету рәсімі ақпарат тарату мақсатымен жасалмаған және көздемеген, бірақ оқиғаны драматизациялау және ұсталған адамды қорлау үшін жасалған. Рәсім ұсталған адамға шамадан тыс қатал және соттар рұқсат берген басқа, дәстүрлі және аз қиындық тудыратын әдістерге қарағанда ақпарат тарату мақсатын тиімдірек орындамайды. Сыншылар бұл іс кінәсіздік презумпциясына зиян келтіреді дейді. "Бұл полицияның баспасөз арқылы өз ісін соттауға және ұстау арқылы кінәлі екендігі туралы ой тудыруға тырысудың бір жолы", - дейді Нью-Йорк азаматтық бостандықтары одағының директоры Донна Либерман. "Сұрақ мынада: бұл әділ сотқа қатысты құқықты бұза ма? Ал бұл әрбір жағдайға байланысты". Ричард Вигтонның ісі қылмыскерді қоғамға көрсетудің зиянды салдарының мысалы ретінде келтірілген. 1987 жылы, сол кезде Нью-Йорк штатының оңтүстік округінің прокуроры болған Рудольф Джулианидің тапсырмасымен, Вигтон, сол кезде құлап қалған Kidder Peabody компаниясының тәуекел арбитражының басшысы, ішкі саудамен айыпталды және кеңсесінде ұсталды. Ол әріптестерінің алдынан қолдарына кісен салынған күйі өткенде ашық жылады. Үш айдан кейін оған және оның серігіне қарсы айыптаулар түсірілді, көбірек айыптау іздеу үшін, бірақ ол ешқашан келмеді. Джулианидің ізбасары тергеуді жапты, сол кезде Вигтон зейнетке кетуге мәжбүр болды. 2007 жылы қайтыс болғанға дейін Вигтон өзінің "Джулианидің амбициясының құрбаны" болғанын айтты. Қылмыскерді қоғамға көрсетуге қатысты құқықтық сын тек қорғау тарапымен ғана шектелмейді. Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданының бұрынғы округ прокуроры Чарльз Хайнс, қылмыскерді қоғамға көрсетуге қарсы болды және оның кеңсесі сотталғандарды осы рәсімге ұшыратудан бас тартты.

Журналистік

Кейбір журналистер қылмыскерлерді қоғаздан түсіріп, жариялаған әріптестерінің әрекеттерін сынады. WFOR телеарнасының Майамидегі тергеуші журналисі Стивен Сток "мұндай жағдайда осы "көрсету" - қанаушылық" және егер олар бұрыннан танымал болса, "адамды кемсіту" ретінде қарастырылуы мүмкін дейді. "Қылмыскерді алып жүру көбінесе жоғары сатыдағы қылмыстық істің алғашқы "керемет кадрлары" болып табылады", - дейді Милуокидегі WISN телеарнасының жаңалықтар директоры Лори Уолдон. "Оқиға жаңадан басталар кезде осы алғашқы суреттер маңызды. Бірақ біз сондай-ақ қылмыскерді алып жүру көбінесе цирк сияқты көрінетінін және сезілетінін білеміз. Өкінішке орай, осы кадрларда журналистердің ең жаман жағы көрсетіледі".

Штраус-Кан ісі

2011 жылы Нью-Йорк қалалық полиция департаментінің Арнайы құрбандар бөлімінен келген детективтер Доминик Стросс-Канды қолқаппен ұстап, күтіп тұрған журналистердің арасынан өтізіп, зорлау айыптары бойынша сотқа жеткізді. Оның ісі зор назар аударды, себебі ол сол кезде Халықаралық валюта қорының директоры болып, 2012 жылғы Франция президенттік сайлауында Николя Саркозиге қарсы күресудің басты үміткері саналды. Кейіннен айыптаулар алынып тасталды. Полиция департаментінің Стросс-Кан ісін жүргізуі оның туған Францияда қатты сынға ұшырады. 2000 жылы Францияның әділет министрі болған Элизабет Гигу, әлі сотталмаған, қолқаппен ұсталған күдіктінің суретін жариялауға тыйым салатын заңды қабылдауға белсенді түрде ықпал еткен еді. Ол бұл әрекетті сынап: «Мен бұл суретті өте қатыгез, зорлық-зомбылыққа толы және жамандыққа толы деп таптым. Бұл суреттің жариялануы қандай да бір пайда бермейді» деді. Француз сенаторы Жан-Пьер Шевенмент, Стросс-Канмен ұзақ жылдардан бері таныс болған, өзінің блогында: «Осы қорқынышты және жаны ауыртатын суреттерге қарағанда жүрек қысылады. Бұл қорқынышты жаһандық линч! Егер бұл үлкен әділетсіздік болса не болады?» деп жазды. Француз газеті Le Monde редакциондық мақаласында: «Әлемдегі ең қуатты адамдардың бірі полиция бөлімшесінен қолғаппен ұсталған күйі, қолдары артына байланған күйде баспасөз суреттеріне түскенде, ол оған қатысты жазаға тартылып отыр. Егер барлық адамдар заң алдында тең болуы керек болса, онда барлық адамдар баспасөз алдында тең емес» деді. Барлық француз сарапшылары оған кері реакция білдірген жоқ. Сотталушы ретінде Стросс-Канға жемқорлық айыптарын таққан (бірақ кейіннен ақталған) және өзі «Еуропа Экологиясы – Жасылдар» партиясынан Франция президенттігіне үміткер болуы күтілген Ева Жоли, суреттердің «өте зорлық-зомбылыққа толы» екенін мойындады, бірақ американдық жүйе «Халықаралық валюта қорының директоры мен кез келген күдіктінің арасында ешқандай айырма жасамайды. Бұл тең құқықтар идеясы» деп атап өтті. Сондай-ақ, американдық прокурорлар әрқашан айыпталушының кінәлі екеніне сендіруі керек болса, француз әріптестері мұны тек ең ауыр жағдайларда ғана істеуі керек екенін айтты. Жеті аптадан кейін, айыптаушының сенімділігіне күмән туған кезде, іс сотқа жеткізілмейтін болды. Блумберг өз ұстанымын өзгертіп, былай деді: «Мен әрқашан күдіктілерді қоғамға көрсетуді абсурдты деп ойладым. Біз оларды театр үшін, цирк үшін жамандап айыптаймыз. Бұрын римдіктер де солай істеген». Америкада туған британдық журналист Джанет Дейли, француз БАҚ-та Стросс-Канға қатысты жағдайға байланысты туған шудың Американың ашық қоғамын түсінбеушілігінен туындағанын атап өтті: «АҚШ құпияларды ұнатпайды. Оның саяси мәдениетінің негізгі қағидасы – өмір мен өлімге қатысты ең маңызды қауіпсіздік мәселелерінен басқа, ештеңе қоғамдық көзден тыс қалмауы керек. Әрине, Францияда ұрпақтар бойы үлкендер мен қуаттыларды қорғаған құпиялылық заңы жоқ». Израильдік зерттеуші Сандрин Будана екі жылдан кейін француз және американдық баспасөздерде Стросс-Кан ісіне байланысты жауаптарды елдердің мәдениеттері аясында талдады. Француздық БАҚ бұл әрекетті айыптаса, американдық БАҚ оны қорғады. Екі тараптың өкілдері де ішкі ойлармен бөлісті. Кейбір американдық жазушылар француздардың дұрыс айтқанын мойындады, ал француз жазушылары технологияның шетелде жарияланған суреттерді Францияда қараудан тоқтатуға мүмкіндік бермейтінін атап өтті. Басқалары бұл оқиға француз БАҚ-тың саясаткерлердің жеке өмірі туралы хабарламау практикасының кемшіліктерін көрсеткенін айтты, себебі зорлау туралы айыптаулар бұрын француз ток-шоуында Стросс-Кан туралы айтылған еді, бірақ БАҚ оған ешқандай жауап бермеді.

Жауаптар мен қорғаныс

Джон Тирнидің айтуынша, қылмыскерді көрсету болмаса, журналистер "наразы туыстары мен көршілерінен ескі суреттер мен үй видеоларын сатып алып", оларды айыпталушыны бейнелеу үшін пайдаланар еді, ал мұндай суреттер одан да жарақатты және әділ сотқа кедерілген болуы мүмкін. Ашықтық, әсіресе, кейбір жалпы қоғамдық пайдалар ұсынылды. Қылмыскерді көрсету полицияға күдіктіні тұтқындағанда немесе одан кейінгі тексеру кезінде оған физикалық зорлық көрсетпегенін көрсетуге мүмкіндік береді. Лиза Тейлор американдық қылмыскерді көрсетуді "цирк" деп сипаттағанына қарамастан, Франциядағы Гвигу заңы сияқты мұндай фотосуреттерді жариялауға тыйым салатын шараларға қарсы. "Әділетсіздікке ұшыраған адамдар азаматтық шаралармен қорғалуға тиіс, бірақ жариялауға тыйым салу үшін, сөз бостандығын жақтаушы ретінде, фотосуретке түсіру мен жариялауға тыйым салу туралы алаңдаймын". Ал Пойнтер институтының қызметкері Ал Томпкинс қылмыскерді көрсетудің салдарына қарсы тұрудың жолы – сот залына камераларды орнату. Егер журналистер сотта айыпталушыны түсіре алса, оны тротуарда қуудың қажеті жоқ. Сот залындағы бейнежазбалар айыпталушыны жақсы жағдайда көрсетуі мүмкін, дәл сол орында қазылар алқасы оны көреді. Азияның кейбір елдерінде ұсталған күдіктілер де бұқаралық ақпарат құралдарына көрсетіледі. Жапония мен Оңтүстік Корея полициясы жиі айыпталушылардың жасаған қылмыстарын қайта жасау үшін бұқаралық ақпарат құралдарын шақырады, бұл Таиландта да кең таралған. 2010 жылы Оңтүстік Корея полициясы баланы зорлағаны күдікті адамды қылмыс орнында қылмысты қайта жасауға мәжбүр етті, бұған бұқаралық ақпарат құралдары ғана емес, ашулы көршілері де куә болды. Сондай-ақ, сол жердегі прокурорлар ақ жағалы күдіктілерді бұқаралық ақпарат құралдарының алдынан өткізеді, бірақ тіпті сотталған қылмыскерлер де оларға қарсы ар-намысты қорлау қылмысы бойынша шағымдануы мүмкін. Қылмыстың алдын алу үшін шынжырланған күдіктілердің суреттерін жиі жариялайтын Қытай 2010 жылы күдікті әйелдерді "ұят шерулерінде" көшеде жүруге мәжбүрлеудің ұзақ жылдық тәжірибесін тоқтатты, бұл халықтың наразылығын тудырды. 2011 жылы Ирактағы полиция және басқа да қауіпсіздік күштері күдікті көтерілісшілер мен басқа да қылмыскерлерді осылай көрсетуді бастады. Екі айыпталушы қырғынға қатысқандарын айту үшін қылмыс орнына жеткізілді, ал қарақшылар тобының мүшелері деп күдіктенгендер ұрланған заттармен толтырылған үстелдердің артында отырды. Кейінірек билік өкілдері бақылаудан шығып қалғанын мойындаған бір жағдайда, күдікті террористер аудиторияға әкелінді, онда ішкі істер министрінің міндетін атқарушы олардың қылмыстарын бұқаралық ақпарат құралдарына және құрбандардың отбасы мүшелеріне баяндауға тырысты. Ол сөзін аяқтай алмады, себебі соңғы топтың мүшелері айыпталушыларды өлім жазасына кесуді талап етіп, оларға аяқ киіммен шабуыл жасауға тырысты. Бұл тәжірибелер АҚШ әскерлері Ирактан кеткеннен кейін күшейді. Үкімет елдің күрдтер бақылайтын аймақтарына қашқан бұрынғы вице-премьер Тарик әл-Хашимиге қатысты тұтқындау ордерін жариялағанда, ол оның үш күзетшісінің мойындауын жариялады, олар оның қарсыластарын өлтіруге бұйрық бергенін растады. Бұл және қылмыскерлерді ашық көрсетудің басқа да жағдайлары шетелдік бақылаушылар мен кейбір ирактық шенеуніктердің сынына ұшырады. "Осыны теледидарға шығару – қылмыс", – деді соңғылардың бірі. "Бұл ұятты, бұл бұрынғы диктатордың мұрасы". Қауіпсіздік органдарының өкілдері ирактықтарды қорғауға және террористерді ұстауға белсенді жұмыс істеп жатқанымызды қамтамасыз етуге тырысып жатырмыз деп жауап берді. "Егер біз "Әл-Қаида" көшбасшысын ұстадық десек, кім сенер еді?" деді Ішкі істер министрлігінің өкілі. "Бұл сенімділікті көрсету үшін. Біз дұрыс істеп жатқанымызға сенімдіміз". және 1981 жылғы Сотқа қарсы іс-қимыл туралы заң. EDL-дің бұрынғы жетекшісі Томми Робинсон 2017 жылдың 10 мамырында осы ережелерді бұзғаны үшін тұтқындалды, ол екі күн бұрын күдікті "мұсылман педофилдерін" түсіруге тырысқан. 1983 жылы Италияда Энцо Тортора "сағат кешке дейін" қылмыскерді көрсетуге ұшырады, тек барлық журналистерге тиісінше ескертілгеннен кейін және оны қолдарына шынжырлап, Регина Коэли түрмесіне алып барған кезде түсіре алды. "Жаратылыс аяқталды". Тортораның толық түрде кінәсіз деп танылғанына байланысты халықтың наразылығы Италияда судьялардың жауапкершілігін күшейту жөніндегі референдумда "иә" деп дауыс беруге әкелді. 2022–23 жылдары Сальвадордағы бандыға қарсы күрес кезінде тұтқындалғандар "қадамдармен" жүргізілді.