Кіріспе

Американдық газет баспагері, теміржол кәсіпкері, меценат (1853–1926)

Джон Дидрих Шпрекельс (16 тамыз 1853 – 7 маусым 1926), неміс-американдық өнеркәсіпші Клаус Шпрекельстің ұлы, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Калифорния штатының Сан-Диего қаласында көлік және жылжымайтын мүлік империясын құрды. Кәсіпкердің көптеген бизнес-жобаларының ішінде Hotel del Coronado және Сан-Диего мен Аризона темір жолы бар, екеуі де Сан-Диегоның маңызды сауда орталығына айналуына үлкен үлес қосты. Ол қайтыс болғаннан кейін "Американың сирек кездесетін ұлы империя құрушыларының бірі" деп еске алынды, ол миллиондаған доллар инвестициялап, қиын жағдайдағы, банкротқа жақын ауылды бүгінгідей әдемі және әлемдік қала Сан-Диегоға айналдырды.

Кәсіпкерлік бастамалар

1880 жылы 2 миллион доллар капиталмен ол J. D. Spreckels and Brothers компаниясын құрды, ол АҚШ материгі мен Гавайи аралдары арасында сауда қатынастарын орнатуға бағытталған еді. Компанияның алғашқы кемесі «Росарио» болды, кейіннен екі ірі желкенді және бу кемелерін басқарды. Фирма сондай-ақ қантты өңдеумен белсенді айналысты және Гавайидегі жетекші қант плантацияларының агенті болды. АҚШ пен Гавайи арасындағы коммерциялық мүдделердің дамуының көп бөлігі осы фирманың еңбегінің нәтижесі болып табылады. Бұл кәсіпорынның кеме және жолаушылар тасымалы Oceanic Steamship Company болды, ол 1881 жылы J. D. Spreckels тарапынан құрылған. Оның алғашқы рейсі Калифорния мен Гавайи арасында, ал кейін Калифорниядан Австралияға, Жаңа Зеландияға, Самоаға және Таитиге жүзеге асырылды. Компанияның кемелері жолаушыларды, қантты және басқа да азық-түлік жүктерін тасымалдады, сондай-ақ почта қызметін ұсынды. Он жылдар бойы компания АҚШ пен Австралия және Жаңа Зеландия арасындағы жалғыз почта байланысын қамтамасыз етті. Австралия мен Жаңа Зеландияға почтаны тасымалдаған Oceanic кемелері: «Аламеда» (3000 ат күші), «Марипоса» (3000 ат күші), «Зеландия», «Сиерра», «Сонома» және «Вентура». «Австралия» кемесі Таитиге 33 күндік тікелей почта қызметін ұсынды. 1926 жылы Oceanic, J. D. әкесі Клаус Спрекельс бұрын қаржылаған Matson Navigation Company компаниясының еншілес кәсіпорнына айналды. Matson компаниясымен байланыс орнатуға дейін Oceanic, J. D. басқаруымен барлығы 17 кемеге ие болды: темір кеме «Аламеда» (1883), ағаш шхунасы «Анна» (1881), темір бу кемесі «Австралия» (1875), ағаш бригантинасы «Клаус Спрекельс» (1879), ағаш бригантинасы «Консуэло» (1880), ағаш бригантинасы «Эмма Аугуста» (1867), ағаш бригантинасы «Джон Д. Спрекельс» (1880), темір кеме «Марипоса» (1883), екі мачталы шхуна «Росарио» (1879), ағаш бригантинасы «Салина», жолаушылар кемесі «Сиерра» (1900), жолаушылар лайнері «Сонома» (1900), «Суэц» (1876), «Вентура» (1900), ағаш бригантинасы «У. Х. Димонд» (1881), ағаш бригантинасы «Уильям Г. Ирвин» (1881) және «Зеландия» (1875). 1877 жылдың қазан айында Джон Дидрих Спрекельс Нью-Джерси штатының Хобокен қаласында Лили Сибейнге (1855–1924) үйленді, олардың төрт баласы болды: Грейс (1878–1937), Лили (1880–1965), Джон (1882–1921) және Клаус (1888–1935). Олар алдымен Гавайи Корольдігінде, содан кейін Сан-Францискода тұрды. 1887 жылы Спрекельс Сан-Диегоға «Лурлайн» яхтасында жабдықтау үшін келді. Ол кездегі жылжымайтын мүлікке деген қызығушылыққа таң қалған ол Бродвейдің (кейін «D» көшесі деп аталған) басында кемежай мен көмір қоймаларын салуға инвестиция жасады. Бұл жағдай тез аяқталды, бірақ Спрекельстің Сан-Диегоға деген қызығушылығы өмір бойы сақталды. Ол Coronado Beach Company, Hotel del Coronado және Coronado Tent City компанияларын сатып алды; 1892 жылы Сан-Диего көше темір жолы жүйесін сатып алып, оны аттан электр қуатына ауыстырды. Coronado Beach Company бастапқыда 3 миллион АҚШ долларымен капиталдандырылған Hotel del Coronado иесі болды. Капиталдандыру кезінде компанияның алғашқы директорлары Э. С. Бэбкок, Джон Д. Спрекельс, капитан Чарльз Т. Хинде, Х. В. Маллетт және Джайлс Келлогг болды. Coronado Beach Company Калифорния штатының Коронадо аймағында көптеген басқа да инвестицияларға жауапты болды. Coronado Beach Company-ға инвестиция салғаннан бұрын Спрекельс жақын досы капитан Чарльз Т. Хиндеге қосылуын күтті. Олар бірлесіп жаңа бизнеске инвестиция салып, басқарды. Бір кезде Спрекельс «Сан-Франциско Колл» газетінің иесі болды, ол таңғы газет еді. Сан-Францискода тұрғанда ол Сан-Диего газеттеріне инвестиция салуын жалғастырды, 1890 жылы The San Diego Union және 1901 жылы San Diego Evening Tribune газеттерін сатып алды. 1906 жылы Сан-Франциско жер сілкінісінен кейін ол отбасымен Сан-Диегоға тұрақты түрде көшіп келді.

Сан-Диегоға көшіру

Келесі онжылдықтарда Спреклс бірнеше рет миллионер атанды және Сан-Диегодағы ең бай адамға айналды. Әр түрлі уақытта ол Коронадо аралының барлығына, Сан-Диего – Коронадо паром жүйесіне, «Юнион Трибюн» баспасына, Сан-Диего электр темір жолына, Сан-Диего және Аризона темір жолына, сондай-ақ Мишн-Бичтегі «Белмонт Паркіне» иелік етті. Ол қала орталығында бірнеше ғимараттар салды, оның ішінде 1908 жылы «Юнион» ғимараты, 1912 жылы Спрекельс театры, «Сан-Диего» қонақ үйі және «Голден Вест» қонақ үйі бар. Ол мыңдаған адамды жұмысқа орналастырды және бір кезде Сан-Диего округінің барлық мүлік салығының 10 пайызын төледі. Спреклс бірнеше компанияның президенті болды, соның ішінде Гавайи мен Австралияға пошта және жолаушылар тасымалын жүзеге асыратын «Океаникалық бу кемелер компаниясы», «Батыс қант өңдеу компаниясы», «Коронадо су компаниясы», «Сан-Диего және Коронадо паром компаниясы», «Сан-Диего және Коронадо трансфер компаниясы», «Паджаро аңғарының біріктірілген теміржол компаниясы», «Сан-Диего электр темір жолы» және «Сан-Диего және Аризона теміржол компаниясы».

Спреклс сарайы

Спрекельстің Сан-Диего аймағындағы алғашқы тұрақты тұрағы 1630 Glorietta Boulevard мекенжайында орналасқан Спрекельс сарайы болды. Сарай Глориетта шығанағына қараған бес акр жерге орналасқан, ал қарсы бетінде Hotel del Coronado орналасқан. 1906 жылы 53 жастағы Спрекельс сәулетші Харрисон Олбрайтқа сарайды жобалап салуды тапсырды. Италиялық Ренессанс дәуірінің қарапайым, классикалық сызықтарымен салынған ғимарат 1908 жылы аяқталды. Онда алты жатын бөлме, үш жуынатын бөлме, қонақ бөлмесі, асхана және кітапхана бар, құны 35 000 долларға бағаланды. Ол кезде Спрекельс сарайында латуньнен жасалған лифт, былғарыдан жасалған тұтқалары бар мәрмәр баспалдақ, шатырлар, мәрмәр едендер және аралдың ең әдемі бақтары болды. Үй темірбетоннан салынған, бұл Спрекельс 1906 жылғы Сан-Франциско жер сілкінісін бастан өткергеннен кейін қауіпсіздік шарасы ретінде талап еткені болды. Спрекельс 1926 жылы қайтыс болғанға дейін Глориетта бульварындағы сарайда тұрды. Қазір ол танымал Глориетта Бей Inn бутик-қонақ үйі. Джон Д. Спрекельс сәулетші Харрисон Олбрайт (1866–1932) жобалаған Коронадодағы 1043 Ocean Boulevard мекенжайындағы жағажай үйін салды. Джон Д. Спрекельс 1910 жылы ұлы Клаусқа үйлену тойына сыйлық ретінде Ocean Boulevard-дағы жағажай үйін салды, ал Клаустың әйелі Эллис 1967 жылы қайтыс болғанға дейін онда тұрды. Жақын жердегі 1015 Ocean мекенжайындағы сарайда 2011 жылы Medicis Pharmaceutical компаниясының бұрынғы бас директоры Джона Шакнайдың ұлы, 6 жасар Макс Шакнайдың қазасы және Джона Шакнайдың досы Ребекка Захаудың күмәнді суициді оқиғасы болды.

Сан-Диего электр темір жолы

Сан-Диего электр темір жолы (SDERy) — 1892 жылы Спрекельс құрған Сан-Диегодағы жеңіл рельстік қоғамдық көлік жүйесі. Спрекельстің стратегиясы бірнеше сәтсіз орталықтағы ат және кабельдік троллейбус бағыттарын сатып алу, жол желісін біріктіру және стандарттау, сондай-ақ нәтижеде біріктірілген көше темір жолы жүйесін электрлендіруді қамтиды. Жылдар бойы SDERy Сан-Диегоның дамып келе жатқан орталық бөлігін аймақтың өсіп келе жатқан шет аймақтарымен, оның ішінде Мишн-Бич, Пасифик-Бич және Нормал-Хайтс (Спрекельс жердің көп бөлігіне ие болған аймақтар) қосатын жаңа желілер салды. Осы тұрғыда Спрекельстің негізгі философиясын былай қорытындылауға болады:

Өрбу шағында SDERy бағыттары 266 километрге жуық (165 миль) жолмен Сан-Диегоның барлық аймағында жұмыс істеді. Жүйе жарты ғасырдан астам үзіліссіз жұмыс істесе де, жолаушылар санының төмендеуі (көбінесе автомобильдердің пайдалануының артуына байланысты) компанияны 1949 жылы барлық трамвай қызметін тоқтатып, автобус бағыттарына көшуге мәжбүр етті.

Сан-Диего 1-сыныпты трамвайлар

Спрекльстің Сан-Диего қаласына қосқан маңызды үлестерінің бірі – Панама Калифорния көрмесіне дайындық ретінде Балбоа паркін салуға берген уәдесі еді. Сан-Диего электр теміржол компаниясының иесі ретінде ол осы шараға қатысатын көпшілікке арналған арнайы трамвайлардың ерекше паркін құрды. Көрмеден кейін 1-сыныптағы трамвайлар келесі 27 жыл бойы Сан-Диего қаласына үздіксіз қоғамдық көлік қызметін көрсетті. Бұрынғы трамвай үлгілерінен дамыған 1-сыныпты трамвайлар өнер, соңғы технологиялар және Сан-Диегоның ерекше климатын ескере отырып жобаланды. Спрекльстің басшылығымен SDERy инженерлері «Калифорния машинасы» мен «Жабық машина» үлгілерінің элементтерін алып, оларды жаңа, заманауи көлік паркіне айналдырды. Олардың жобалары Сент-Луис автомобиль компаниясына (SLCCo) жіберілді, онда осы әдемі, «Өнер және қолөнер» стиліндегі трамвайлар салынды және Сан-Диегоға жеткізілді. Нәтижесінде, 1-сыныптағы трамвайлар Сан-Диегоның барлық аудандарында – Коронадодан бастап, қала орталығы, Мишн Хиллс, Оушен Бич, Норт Парк, Голден Хилл және Кенсингтон арқылы жүрді. Олар тіпті қысқа мерзімге АҚШ-Мексика шекарасына дейін байланыс қызметін де атқарды. Бұл трамвайлар 1939 жылы арзан, Ұлы депрессия кезеңіндегі Президенттер кеңесі комитетінің (ПКК) трамвайларына орын беру үшін «қызметтен шығарылды». Бүгінде бастапқы жиырма төрт 1-сыныпты трамвайдың тек үш ғана данасы сақталған.

Сан-Диего және Аризона темір жолы

1919 жылы Спрекельс Сан-Диего және Аризона теміржолын аяқтады, ол қысқа американдық теміржол желісі болды. Көптеген инженерлер оны сол кездегі үлкен логистикалық қиындықтарына байланысты «Мүмкін емес теміржол» деп атады. 1906 жылы Сан-Диегоға шығысқа тікелей теміржол байланысын қамтамасыз ету мақсатымен құрылған бұл теміржол, Калифорния штатының Эль-Центро қаласындағы Оңтүстік Тынық мұхиты теміржолымен (құпия түрде жобаны қаржыландырған) байланысты. 148 миль (238 шақырым) болатын SD&A маршруты Сан-Диего қаласынан басталып, Империя округінің Калексико қаласында аяқталды. Құрылыстың жалпы құны шамамен 18 миллион долларға, яғни бір мильге 123 000 долларға бағаланды; алғашқы есеп 6 миллион доллар болған. Құрылыс жұмыстарының кешігуі, мексикалық революционерлердің шабуылдары және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі үкіметтің араласуы құрылыстың аяқталуын 1919 жылдың 15 қарашасына дейін ықпалдастырды, сол күні Спрекельс өзі «алтын тікенекті» қақты. SD&A-ны аяқтау – Спрекельстің денсаулығына қатты соққы берген, тіпті оның өміріне қауіп төндірген маңызды міндет болды. Келесі жылдары қатты жаңбырлар, көшкін және өрттерден теміржол желілері зардап шекті, сондай-ақ Мексикамен шекараның жабылуы да теміржолға қаржылық шығын әкелді. 1932 жылы қаржылық қиындықтар Спрекельстің мұрагерлерін фирмадағы үлестерін 2,8 миллион долларға Оңтүстік Тынық мұхитына сатуға мәжбүр етті, ол теміржолды Сан-Диего және Аризона Шығыс теміржолы (SD&AE) деп атады.

Оңтүстік Калифорния тау су компаниясы

Спрекельс Оңтүстік Калифорния тау су компаниясын құрды, ол өз кезегінде Морена және Жоғарғы және Төменгі Отай суқоймаларының бөгеттерін, Дульзура суөткізгішін және қалаға қажетті құбырларды салды. Бұл компанияны Сан-Диего қаласы сатып алды.

Автомобильдің ертедегі құмаршысы

Спекелс Батыс жағалауындағы "ең көрнекті және әуесқой автокөлік жүргізушілердің" бірі деп есептелді. 1905 жылы Калифорния штаттық номерлік белгілерді міндетті етуді бастағанда, Спрекелс өзі мен отбасы үшін алғашқы бес номерлік белгіні алды.

Өлім және мұра

Спреклс 1926 жылғы 7 маусымда Коронадода, Сан-Диего қаласында қайтыс болды және Кольмадағы Сайпресс Лаун еске алу паркінде жерленді. Оның өмірбаяуын жазған Остин Адамс оны "Американың сирек кездесетін ұлы империя құрушыларының бірі" деп атады, ол қиын жағдайдағы, банкротқа ұшыраған ауылды бүгінгі әсем және әлемдік қала Сан-Диегоға айналдыруға миллиондаған доллар инвестициялады. Спреклс Сан-Диегодағы Спреклс театрын салу арқылы қаланың мәдени өміріне үлес қосты, ол Миссисипиден батысқа қарайғы алғашқы заманауи коммерциялық театр болды. Ол 1915 жылғы Панама-Калифорния көрмесін салуға жомарт үлес қосты және ағасы Адольф Б. Спреклспен бірге көрменің ашылуына аз уақыт қалғанда Бальбоа паркіндегі Спреклс орган павильонын Сан-Диего халқына сыйға тартты. Спреклс көп жыл бойы тұрақты орган сазгерінің және органшының жалақысын төлеп, күнделікті тегін орган концерттерін ұйымдастырды. Сан-Диегодағы Спреклс бастауыш мектебі және Калифорниядағы Коронадодағы Спреклс паркі оның құрметіне аталған.