Кіріспе

Әскери ғылыми-фантастикалық әңгімелер жинағы сериясы. "The Man Kzin Wars" – әскери ғылыми-фантастикалық антологиялар сериясының да, сериядағы бірінші кітаптың да атауы. Әңгімелер Ларри Нивеннің "Known Space" ғаламында адамзат пен Кзинти арасындағы соғыстарды баяндайды. Дегенмен, Нивеннің өзі осы әңгімелердің аз ғана бөлігін жазған, көпшілігін басқа ғылыми-фантастика жазушылары жазған. Нивен "Known Space" ғаламының осы бөлігін ортақ әлем ретінде ынтымақтастыққа ашқан. Сериядағы кітаптардың мұқабаларын Стивен Хикман салған.

Шығу тегі

Ман Кзин соғыстарында орын алған алғашқы әңгіме, "Жауынгерлер" (1966), Нивеннің жарияланған алғашқы әңгімелерінің бірі және оның белгілі Ғарыш сериясының бастауы болды. Нивен өзін соғыс туралы әңгімелер жазуға лайық деп санамады; сондықтан, оның кейінірек жазған көптеген әңгімелері Ман Кзин соғыстарында болғанын айтса да, ол оларды ешқашан толық көрсетпеді. Дегенмен, осы қақтығыс туралы әңгімелерге үлкен сұраныс болды, сонымен қатар оның көптеген автор достары да сол дәуірдегі оқиғаларды жазуға қызығушылық танытты. Сондықтан Нивен 1988 жылы жарық көрген "The Man Kzin Wars" арқылы Ман Кзин соғыстарын ортақ әлемге айналдыруға рұқсат берді. Үшінші томнан бастап Нивен өзі де серияға бірнеше қосымша әңгімелер жазды, бірақ мазмұнының көп бөлігін басқа авторлар жазды. Нәтижесінде пайда болған серияны "франшиза" деп те атайды. Бастапқыда жоспарда тек екі том болған. Нивен, Джон Хьюиттпен бірге (Ringworld RPG-нің негізгі жазушыларының бірі), болашақ жазушылар үшін "Киелі кітап" құрастырды, оған екеуінің арасындағы жазысқан хаттарының бірнеше беттері мен RPG-нің фотокөшірме беттері енді. Киелі кітапта Нивеннің туындыларындағы кейбір қарама-қайшылықтар түзетілді. Джерри Пурнелл мен Пол Андерсон алғашқы шақырылған авторлардың қатарында болды, екеуі де әңгімелер жазды. Серия қазірге дейін жалғасып келеді (XV том 2019 жылы жарық көрді).

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Барлығы төрт Ман Кзин соғысы, сондай-ақ маңызды және шағын "Кзинти оқиғалары" болды. Бірінші соғыс шамамен 2367 жылы басталды. Осы кезде адамзат кеңістігі "Ұзақ бейбітшілік" дәуірінің ортасында еді. БҰҰ қауіпсіздік күштері, АРМ, барлық "қауіпті" технологияларды, тарихты, психикалық сырқаттарды және ақпарат құралдарын толығымен басып тастады, бұл соғыс пен дерлік барлық зорлық-зомбылық қылмыстарының тоқтауына, сонымен қатар қоғамдағы тым зор өзгерістерге әкелді, сондықтан көптеген адамдар мұндай нәрсені тіпті елестете алмайды. Дегенмен, БҰҰ-ның құзыреті тек Жермен шектелген. Ғарышта тағы да көптеген колониялар болды, олардың ең ірілері – Астероидтар белдеуі, Вундерленд, «Біз жасадық», Джинкс және Плато.

Бірінші ман-кзин соғысы

Кзинтилер, зор техникалық артықшылыққа ие (гравитациялық жетектер, телепаттар және үлкен әскери империясы бар), тым терең ғарышта адамдардың колониялық кемесін, «Періште қарындашын» анықтады. Кзин телепаты адамдартың қарусыз екенін және қару туралы түсінікке ие емес екенін білгеннен кейін, оларды интеллектуалдық мақсаттармен кемені зақымсыз түсіруді үміттене отырып, индукциялық қыздыру қаруын қолданып, ақырын және қиналып өлтіруге тырысты. Алайда, адамдардың бірі кемедегі қуатты жетек жүйесін (жұлдызаралық байланыс лазері ретінде де қолданылатын) қару ретінде пайдаланып, Кзин кемесін жойды, осылайша Бірінші Адам-Кзин соғысы басталды. Экипаж содан кейін Жерге соғысқа бейім ғарышкерлер туралы ескертті, бірақ бастапқыда хабарламалар психоздың күйзелісі деп есептелді. Содан кейін тағы бір адам кемесі мен Кзин кемесінің кездесуі нәтижесінде адам кемесінің қирауына әкелді. Алайда, адам тұтқындарының бірі, көмекші телепаттың көмегімен, «Періште қарындашына» қашып, оларды Кзинти кеңістігіне енудің қаупі туралы ескертті. Бірінші Адам-Кзин соғысы барысында Кзинтилер Жерге шабуыл жасау үшін баспана ретінде Альфа Центавр жүйесіндегі Уандерленд адамдар колониясын басып алды. Жерге қайта оралуға тырысқан кемелер атып түсірілді, бірақ бір кеме босқындарды «Біз жасадық» деген бауырлас колонияға жеткізе алды. Кзин флоты Жерге бет алды, бірақ алғашқы байланыс қайталануда, бейбіт адамдар лазерлік байланыс, синтездік жетектер және массалық жетектерді пайдаланып, алғашқы шабуылшыл флотты қиратты. Келесі ондаған жылдарда Жерге қарсы тағы үш флот жіберілді, бірақ барлығы жеңіліске ұшырады. Алайда, төртінші флоттан шамадан тыс жеңіліске ұшырағаннан кейін, Жердің әскери жетекшілеріне Кзинтилердің дәстүрлі «қайқайлап, секіру» тактикасынан гөрі соғыс жүргізудің тиімдірек әдістерін үйреніп жатқаны және Күн жүйесінің қорғанысы Кзинтилердің басым санына, атыс күшіне және технологиясына тез беріліп кететіні анық болды, егер олар тактикалық және стратегиялық сезіммен қолданылса ғана. Келесі шабуылды кейінге қалдыру үшін Терран Буссард зымырандық жетек кемесі Уандерленд жүйесінде бірнеше релятивистік өлтіру құралдарын тасымалдау және орналастыру үшін пайдаланылды. Жарық жылдамдығының 99% жылдамдығымен үдетілген темір снарядтарды пайдаланып, планетаның бір бөлігін қиратты, адамдар мен Кзинтилерді бірдей өлтірді және Жерге қарсы тағы бір Кзин флотының ұшырылуын кейінге қалдырды. Бірқатар мамандар осы кемеде саяхаттап, литотормоз үшін құлдардың стазистік өрістерін пайдаланды және Уандерлендтегі Кзин әскери көшбасшысы Чуут Риитті сәтті өлтірді. Кзин ісі үшін бұл соққыға қарамастан, бесінші және шешуші шабуыл флотына дайындық аяқталуға жақын болды. Осы сәтте сырттан келген кеме «Біз жасадық» колониясына гипержетек нұсқаулығын сатты, бұл технология Кзинтилерге беймәлім болды. Уандерлендтен қашып шыққан және оккупациядан бұрын FTL жетегінің тұжырымдамаларымен ойнаған гений Димити Кармоди нұсқаулықты пайдаланып жұмыс істейтін прототип жетегін құрастыруға қол жеткізді. Гипержетек кемелер Жерге жіберілді, онда жарықтан жылдам жетек Бесінші шабуылшыл флотқа қарсы алдын ала шабуыл жасау үшін бірнеше кемелерге орнатылды. Шабуыл Кзинтилер арасындағы көшбасшысының өлімінен кейін туған ішкі күрес кезінде болды. Осының нәтижесінде Кзинти флоты басқа әлемдерге шабуыл жасауға мүмкіндік алды. FTL жетегі адам флотына Кзинтилердің қолынан келмейтін күш-жігерін үйлестіруге және шоғырландыруға мүмкіндік берді, тіпті оларды озып, әрбір Кзин жеңілісінің жаңалықтарын жасыруға мүмкіндік берді. Кзинти Патриархаты Кзин империясының көп бөлігі жойылғанын және Кзинти халқының маңызды бөлігі қаза тапқанын білгенде, адам әскери кемелері олардың туған планетасының аспанында пайда болды. Алайда, осы уақыт аралығында, адамдар азат еткен Уандерлендте, аман қалған бірнеше Кзинтилер, Чуут Рииттің соңғы тірі қалған баласы Веймар Риит басшылығымен және Димити Кармоди, Нилс Райкерман, Леони Райкерман және басқа адамдардың ынтымақтастығымен адамдармен абайлап ынтымақтаса бастады және адам жолдарын үйренуге тырысты. Веймар Риит тіпті адам университетіне түсіп, резервтік офицерлік шен алды. Бұл адамдар Вундеркзин деп аталды, кейбіреулері кейінірек адамдардың одақтастары болып шықты. Бұл баяу өсіп келе жатқан Адам-Кзин ынтымақтастығына көптеген басқа Кзинтилер де, Уандерлендтегі көптеген реваншист адамдар да қарсы болды, ал Уандерлендтегі адам және Кзин қауымдастықтарының басқалары жағдайды өз мақсаттары үшін пайдалануға тырысты. Мысалы, Уандерленд академигі Нилс Райкерман, Димити Кармодиге ғашық болғандықтан, оккупация кезінде оның өліміне сеніп, оның студенті Леони Райкерманға үйленді. Бұл жағдай әлі де шешілмеген. Димити мен Веймар Риит арасында да белгісіз қарым-қатынас болды; екеуі де «Адам-Кзин соғыстары XI» мұқабасында бірге бейнеленген. Соғыс 2433 жылы Макдональд Ришай бейбіт шартының қол қойылуымен аяқталады. «Адам-Кзин соғыстары» әңгімелерінің басым бөлігі Бірінші соғысқа арналған.

"Тыныштық"

Жаулық әрекеттер аяқталғаннан кейін, Адамдар күштері гиперқозғалтқыш кемелерін пайдаланып, Адам кеңістігінің шеңберіндегі барлық Кзинти әлемдерін блокадалауға кіріседі. Кзинти, өздерінің туған планетасынан және W'kkai маңызды колониясынан, блокаданы бұзу мақсатымен гиперқозғалтқыш технологиясын зерттеуді бастайды, сонымен қатар W'kkai жоғары адмиралы Патриархты құлатуды үміттенеді. 2438 жылы Ульф Райхштейн Маркхамның сатқындығы салдарынан Кзин Кзинтилері гиперқозғалтқыш жобаларына және олармен таныс инженерге қол жеткізеді. Осы кезеңде Кзинти арасында Кдаптизм діні таралады. Вундерландта тұрақты, демократиялық үкімет құруға әрекет жасалады. Жерде ешкім Кзиндер алысқа кетпейді деп сенбесе де, ARM соғыс туралы барлық білім мен технологияны жоюға тырысып, бұрынғы әдеттеріне оралады. "Біз жасадық" гиперқозғалтқыштарды жасауды жалғастырады, ал Адам әскери күштері Кзинти гравитациялық технологиясын кері инженериялауға тырысады. Олар сондай-ақ Пирин шетелдіктерімен Кзинге қарсы одақ құруға және оны нығайтуға күш салады (бірақ Ringworld RPG бойынша, Пирин бұл кезде құлдықта болуы мүмкін). Белтер генералы Лукас Фрай, Флэтленд майоры Янки Кландебои және Вундерленд адмиралы Блюменхэндлер сияқты үш ерекше офицер Барнардтың жұлдыздық базасында жартылай құпия оқу орталығын құрды. Олар онда гиперқозғалтқышпен жабдықталған Кзинтиге қарсы болашақ соғыс жоспарларын жасайды. Жаңа жоспарлар қажет, өйткені алғашқы соғыстағы (көбінесе сәтті) Адам тактикасы олардың өзінің білімі жетіспеуімен және ARM құрылымымен шектелген: ғана екі планеталық шабуыл сәтті аяқталды – Вундерландты азат ету, сондай-ақ Даун мен Хессин. Топ қалған Адам әскери күштерін дайындауға көмектесу үшін екі жол ұсынады: "Тролльдер мен көпірлер" атты жаттығу ойыны және лейтенант Нора Аргаментиннің батырлық тарихы туралы кітап. Кландебои жазған бұл кітап оның туысы Нора Аргаментиннің күнделігіне негізделген көркем шығарма. Ол Кзинтиге тұтқынға түскен БҰҰ офицері болды, кейін оларға қарсы көтеріліп, бірте-бірте лоботомияланды. Кітап өте танымал болып, көтеріңкі рухта болуға көмектеседі, сонымен қатар Кзиндер қайтадан шабуыл жасайды деген сенімді күшейтеді.

Екінші мань-кзин соғысы

Екінші соғыс туралы барлық ақпарат "Рингворд" РПГ нұсқаулығынан алынған. Ол 2449 жылы кзинтилердің Сигма Драконисі мен Барнард жұлдызына "алдау рейдтерін" бастауымен басталады (мүмкін, бұл Лейтенант Нора Аргаментиннің батырлық мифындағы Барнард жұлдыздық базасына байланысты болуы мүмкін) және 2475 жылы кдатлиноның кзин үстемдігінен азат етілуімен аяқталады.

Үшінші ман-кзин соғысы

Үшінші соғыс "Рингворд" RPG және "Рингворд инженерлері" кітаптарында еске алынады. "Жүректер жұлдызы" романында көрсетілгендей, ол 2490 жылы басталды. Соғыстың соңында Wunderland Treatymaker қаруы Кзинтинің Warhead бекініс әлемінде қолданылып, әдетте Марсқа ұқсас әлемде үлкен, тұруға жарамды каньон құрылды. Warhead адамдармен аннексияланып, Canyon деп аталды. Бұл соғыс "Тағдырдың ұстаханасы" романында жан-жақты сипатталған.

Төртінші ман-кзин соғысы

Соғыс белгісіз күні Кзинтидің Эпсилон Эриданиға жасаған жанкешті шабуылдарымен басталады. Соғыс барысында адамдардың оқиғашылары да Кзинти гаремдеріне ұқсас жанкешті шабуылдарға қатысады. Соғыс 2505 жылы Шашт шартына қол қою арқылы аяқталады, ол адамдар басып алған және кейін Фафнир деп аталған Кзинти әлемінің құрметіне аталған. Кзинтилер қарудан айырылып, тек полиция қаруымен ғана шектеледі. Бұл шектеу 2657 жылға дейін сақталды, бұл туралы "Жұмсақ қару" кітабында айтылған.

Салдары

Келесі онжылдықтар мен ғасырлар бойы кейбір кзинтилер тағы бір соғысты армандап, оны бастау үшін жеткілікті басымдыққа ие болу үшін барлық күштерін жұмсайды (пираттықпен айналысады, құлдардың стазис жәшіктерін іздейді және Рингверлдке барады). Төртінші соғыстан кейін кем дегенде бір "ірі оқиға" болды, оны кейбір адамдар тағы бір "соғыс" деп сипаттайды (Flatlander-ді қараңыз). Дегенмен, әрбір Адам-Кзин соғысы сол кездегі Кзин халқының 2/3-ін жоғалтумен және екі Кзинти әлемінің тартылып алынуымен аяқталды. Аман қалған кзинтилер соңғы кезде тағы бір толыққанды соғыстың ешқандай пайдасы жоқ екенін түсінді. Рингверлд уақытында Кзин саны алғаш рет адамдармен кездескен кездегі санынан 1/8-ге дейін азайды. Рингверлд оқиғаларында Несс Ву мен Жануарлармен сөйлейтінге Адам-Кзин соғыстарын Қуыршақшылардың (Puppeteers) жоспарлағанын кездейсоқ ашады. Қуыршақшылар Кзиннің тым қауіпті екенін ойлады және адамдар ең агрессивті Кзин еркектерінің кезекті ұрпақтарын таңдап жою арқылы соғыстар сериясы Кзинге ақыл-эсті сіңіруге көмектеседі деп үміттенді, бұл толыққанды жоюдан артық балама болар еді. Осы мақсатта Қуыршақшылар Проционға жұлдыз тұқымын (starseed) тартып, Сыртқы әлемдердің адамзатқа гипержетектерді (hyperdrives) беруін қамтамасыз етті, адамдардың жеңіске жетуіне осы құралдың көмектесетінін білді.

Қайталанатын таңбалар

Чуут Риит – Керемет елін басып алған Кзинти жаулап алушы күштерінің басшысы. Бьюфорд Эрли – ARM әскерінің дәстүрден тыс тактикасымен танымал генералы. Ульф Райхштейн Маркхэм – Уандерлендтегі қарсылық қозғалысының жетекшісі және кейіннен сатқын. Димити Кармоди – шетелдік гипержетектеу құрылғысының нұсқаулығын аудармашысы. Нильс Райкерман – Уандерлендтегі биолог, кейіннен қарсылық жетекшісі, кейіннен Уандерленд саясаткері. Раррг – Кзин әскері, кейіннен Вамар Рииттің қорғаушысы, кейіннен Вамар Рииттің сарайының басқарушысы. Леони Райкерман – Нильс Райкерманның әйелі. Вамар Риит – Чуут Рииттің ұлы. "Wunderkzin" тобының жетекшісі. Артур Гутхлак – бастапқыда Жер мұражайының күзетшісі және тыйым салынған әскери заттарды заңсыз жинаған адам, кейіннен БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Бас штабының бригадирі.

Қабылдау

Сериал ғылыми фантастикадағы қарулы қақтығыстар тақырыбындағы ең белгілі туындылардың бірі деп сипатталған.