Кіріспе

Лоис Макмастер Буйолдтың ғылыми-фантастикалық кітаптар сериясы – Воркосиган сагасы. Бұл американдық автор Лоис Макмастер Буйолдтың бір ортақ ойдан туған ғылыми-фантастикалық романдары мен әңгімелерінің сериясы. Алғашқысы 1986 жылы, ал соңғысы 2018 жылдың мамырында жарық көрді. Сериядағы туындылар көптеген сыйлықтар мен номинацияларға ие болды, оның ішінде бес рет «Хьюго» сыйлығын жеңіп алды, соның ішінде «Үздік серия» номинациясы бойынша да. Оқиға кейіпкерлерінің арасында әйелдер (Корделия «Құрмет Шрестерінде», «Барраярда» және «Джентлмен Джоль мен Қызыл Королевада»; Екатерина «Комаррда», «Азаматтық науқанда» және «Вашни гүлдерінде»), гей ер адам (Афондық Итан), екі бауыр, олардың бірі дене мүгедектігіне шалдыққан, екіншісі – клон (Майлс және Марк Воркосиган), сондай-ақ олардың туысы (Иван Ворпатрил) және бірнеше екінші дәрежелі кейіпкерлер (мысалы, Майлздың күзетшісі Роик, отбасылық дос Карин Куделька және үйден қашқан Джин) бар. Буйолд ұсынатын қоғам мен үкіметтің түрлі формалары көбінесе заманауи саясатты бейнелейді. Көптеген романда технологияға толы, теңдік принциптеріне негізделген Бета-колония (немесе жалпы галактикалық қоғам) мен Бараярдың батырлық, әскери, иерархиялық қоғамы арасындағы қарама-қайшылық көрсетіледі, онда жеке қарым-қатынастар қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз етуге тиіс. Серияның басты кейіпкері Майлз Воркосиган – Беталық бұрынғы кеме капитаны анасы мен Бараярлық аристократ әкесінің ұлы.

"Vorkosiverse" (Жұмыс кеңістігі)

Адамзат бәсекелес ақылды түрлер жоқ галактиканы отарлап алды. Содан бері (кем дегенде 400 жыл бұрын «Falling Free» немесе 600 жыл бұрын «Shards of Honor» оқиғаларынан), ондаған планеталар отарланды және әртүрлі мәдениеттер қалыптасты. Барраяр отарланды, бірақ кейін галактиканың қалған бөлігімен байланысы үзіліп, «Оқшаулану дәуіріне» ұшырады, содан кейін қайта байланыс орнатылды. Ядролық соғыстың салдарынан кең аумақтар радиоактивтілікке толып, тұруға жарамсыз болды, оқшаулану кезінде Барраярдағы генетикалық әртүрліліктің төмендеуі, сондай-ақ жергілікті Барраяр өсімдіктеріндегі мутагендік заттардың болуы салдарынан мутацияға қатысты мәдени фобия дамыды, бұл ксенофобия деңгейінің жоғарылауына әкелді. Серияда жаңа планеталарды зерттеу және отарлау, әсіресе Сергиар планетасында, жалғасуда. Жұлдызаралық саяхат бес өлшемді кеңістікте туннельдер құратын құрт тесіктері деп аталатын кеңістіктік аномалиялар арқылы күн жүйесінен күн жүйесіне «секіру» арқылы жүзеге асырылады. Әдетте құрт тесіктері әскери немесе коммерциялық ғарыш станцияларымен шектеледі, олар секіру саяхаттары үшін порттар қамтамасыз етеді. Станциялар планеталық үкіметтерге, нақты коммерциялық ұйымдарға тиесілі болуы немесе кез келген планеталық ұйымнан тәуелсіз болуы мүмкін. Барраярдың бастапқы құрт тесігі құлап, сирек кездесетін оқиға оқшаулану дәуіріне әкелді. Барраяр кейін Комаррдан құрт тесігі арқылы қайта табылды. Комарр көршілес Цетаганда империясына Барраярды жаулап алу үшін олардың құрт тесігін пайдалануға мүмкіндік берді, ал кейіннен Барраяр Цетагандалықтарды жеңген кезде олардың өзі жаулап алынды. Оқиғаларда әрқайсысының өзіндік саяси құрылымы бар бірнеше планеталық жүйелер бейнеленеді, олардың ішінде корпоративтік демократия, қылмыстық корпорациялардың билігі, монархиялар, империялар және тікелей демократиялар бар. Көп жағдайда, бүкіл планетаға үстемдік ететін бір үкімет болады (мысалы, Джексонның Бүкіл және Жер). Цетаганда мен Барраярдың да өз империялары бар, олар көршілес құрт тесіктері арқылы басқа планеталарды жаулап алған. Жазу процесін жеңілдету үшін Буйолд күн мен жыл ұзақтығына қарамастан, барлық планеталар үшін стандартты уақыт есептеу жүйесін жасады. Буйолд өзінің ұсынған жүйесі технологиялық және экономикалық тұрғыдан мүмкін емес екенін, бірақ бұл әңгіме айту үшін қолайлы екенін атап өтті.

Технология

Сериядағы технологияның көп бөлігі 20 ғасырдың инженерлік мәселелеріне негізделген, және нөлдік гравитация немесе баламалы күн жүйесі сияқты жағдайларға бейімделген. Сериалда клондау, жасанды жатырлар ("жатыр көшірмелері" деп аталады) және жақында қайтыс болған адамдарды сақтап, қайта тірілтуге арналған криокамералар сияқты биомедициналық жетістіктер жиі кездеседі. Буйолд технологиялық ескіру және Ғылыми-зерттеу және әзірлеме (ҒЗӘ) жобаларының жоғары сәтсіздік деңгейі мәселелерін биоинженерия арқылы жеке басылымдармен көрсетеді. Қолданыстан шыққан навигациялық ми имплантаттары бар екі ұшқыш және генетикалық манипуляция арқылы жасалған бірнеше кейіпкерлер, олар үшін жасалған бағдарламалар тоқтатылғаннан кейін психологиялық тұрғыдан қиын жағдайға түседі. Сериалда гравитацияны манипуляциялау көрсетілген, оның ішінде ғарыш кемелерінде жасанды түрде жасалған және жердегі көліктер мен лифттерде жасанды түрде басылған гравитация. "Құлап кету еркіндігі" және "Дипломатиялық иммунитет" кітаптары гравитациясыз ортаға бейімделген мәдениет пен гравитацияға тәуелді мәдениет арасындағы қарым-қатынасты зерттейді.

Есептеу және байланыс

Көптеген қоғамдарда қағаз негізінен пластикалық парақтармен немесе электрондық құрылғылармен алмастырылған, ал екі өлшемді бейне үш өлшемді голограммалармен ауыстырылған. Көптеген кейіпкерлер "wristconsoles" деп аталатын портативті компьютерлерді және "comconsoles" деп аталатын жеке компьютерлерді пайдаланады. Дегенмен, жұлдызаралық хабарламаларды физикалық дискке жазу қажет, ол құрт тесіктері арқылы жоғары құнмен тасымалданады және кемелердің байланыс жүйелері арқылы құрт тесіктері арасында жіберіледі, бұл жұлдызаралық байланысқа уақыт және қаржылық шектеулер қояды.

Әскери технология

Сериал бірнеше романы әскери ортада болғандықтан, әскери технологияға ерекше көңіл бөлінеді. Кемелер арасындағы шайқастар плазма сәулелерін, гравитацияны басқаруға негізделген шабуылдарды және қорғаныс шараларын қамтиды. Жеке шайқаста ұрыс костюмдері, плазма сәулелері, тікелей зақымдайтын қарулар және жүйке тінін жоятын сәуле шығаратын жүйке бұзу құралдары қолданылады. Биологиялық қарулар кең спектрлі улағыш бомбалар және нақты бір нәсілдерді, тіпті кейде жеке адамдарды таңдайтын гендік өзгертілген микроорганизмдер түрінде де кездеседі. "Жылдам пента" деп аталатын шындықты анықтау үшін қолданылатын препарат тергеуде кеңінен таралған құрал болып табылады. Ақпаратты жарияламас бұрын адамды өлтіретін жасанды аллергия, иммунитет қалыптастыру үшін гендік инженерия, немесе қажеттілікке қарай ақпаратты бөлу сияқты түрлі қорғаныс шаралары ойластырылған. Майлз Воркозиган бұл препаратқа ерекше реакция жасайды, осының арқасында ол кем дегенде бір рет жауларын жеңіп шығады.

Биосфералар

Воркосиган сагасында адамдар өмір сүруге әртүрлі жағдайлар бар планеталарда өмір сүреді және адам өміріне шамамен ғана лайықты ортаға бейімделудің әртүрлі стратегияларын дамытқан. Мысалы, Комарр – ұзақ мерзімді терраформациядан өтіп, қоныстандыруға дайындалып жатқан, жоғары көміртегі газы концентрациясы бар суық планета, ал Бета-колония – адамдардың жер астында өмір сүруге мәжбүр болған ыстық, құмды планета. Барраярдың флорасы Жер флорасымен үйлеспейді және көбінесе адамдар үшін уытты немесе аллергиялық болады; барраярлықтар жергілікті орманды тазалап, Жерден әкелінген өсімдіктердің компосты немесе жылқы тыңайтқышын қолданып, жаңа Жер өсімдіктерін өсіреді. Ғарыш кемелері мен ғарыш станцияларында адамдар ауа мен қалдықтардың үнемі қайта өңделуін қамтамасыз ететін жабық экологиялық жүйеде өмір сүреді.

Медициналық технология

Медициналық жетістіктер саганың әлем құруының негізгі бөлігі болып табылады. Ең көп таралғандары – "жатыр репликаторлары", бұл құрылғылар толық ин витро көбеюге мүмкіндік береді, ал гендік терапия ("гендік тазалау") туа біткен кемшіліктерді түзетуге қолданылады. Афондық Этан айтқандай, бұл тек еркектерден тұратын қоғамды құруға мүмкіндік береді, онда зәрлі бездер зертханада күтіліп, жұмыртқа өндіреді. Цетагандалық хаут гендік тазалаудан асып, адамнан кейінгі түрлерді (Cetaganda, Дипломатиялық иммунитет) жасау үшін адам геномын қасақана өзгертеді. Басқа жетістіктерге микроорганизмдер мен жануарларды белгілі бір мақсаттар үшін гендік манипуляция арқылы жасау кіреді, оның ішінде сәндеу үшін, немесе адамдарды жауынгерлікке бейімдеу, немесе гравитациясы жоқ ортада өмір сүру және жұмыс істеу үшін дайындау. Жыныстық рөлдерді жеңу үшін құнарлы гермафродиттер жасалған. Адам өмірін ұзарту медицинасы 120 жыл немесе одан да көп өмір сүруге қол жеткізуге жеткен, бірақ Барраяр бұл жағынан галактикалық өркениеттен қалып қойған. Серияда клондау да көрсетілген, әсіресе Майлздың клондалған ағасы Марк тұлғасында, сондай-ақ Джексонның бүкіл әлемінде бай адамдардың клондарын өсіріп, олардың миларын қарт денелерден жас, сау денелерге трансплантациялайтын моральдық тұрғыдан күмәнді индустрияда. Барраяр адамзаттан ұзақ уақыт оқшауланғандықтан, осы жетістіктердің көпшілігінен ерекшеленеді. Серияның басында әйелдер балаларын жатыр репликаторларынсыз толық мерзімге көтереді, ал олардың қоғамында мутацияға қатысты үлкен қорқыныш бар. Медициналық технология және Майлз Воркозиганның көзге көрінетін деформациялары тудырған әлеуметтік қиындықтар бірнеше әңгіменің сюжетіне орталық орын алады.

Қоғам

Планеталық жүйелер арасындағы құрт тесігі арқылы секіруге қажетті уақыт саяхат пен байланыс үшін уақыт пен күш-жігерді қажет етеді, бұл әр планетаны оқшаулайды және оған өзінің мәдениетін дамытуға мүмкіндік береді, олардың көпшілігі белгілі бір дәрежеде Жерде тарихи түрде белгілі болған мәдениеттен туындаған. Мысалы, Атос планетасы моносексуалды мәдениет құрайды, онда ер адамдар әйелдердің қатысуынсыз ин витрода көбейеді, Цетаганда – иерархия генетикалық сәйкестікке негізделген империя, Джексонның Бүкіл – сауда мен ақша заң болып табылатын қатал қылмыстық планета, ал Эскобар – ғылыми жетістіктерге бағытталған орташа планета. Романдарда Жердегі әлеуметтік ұйым мен прежудистің бірнеше көздері, мысалы тіл, тері түсі және дін туралы көп айтылмайды. Нексус тұрғындары әдетте ортақ тілде сөйлейді, бірақ олар басқа тілдерді білуі мүмкін немесе планеталық акцентке ие болуы мүмкін. Көрнекті келбетті әйел, тіпті төрт қолды квадди болсын, Цетаганданың әуедегі көпіршесінде көрінген хаут әйелі немесе Барраярдың сұлу қызы болсын, терісі ақ немесе сүтке ұқсас болады. Алайда, Барраярдағы ең көп таралған генотип – зәйтүн терісі (қоңыр көздер мен қара шаштармен бірге). Аркуа әулеті қара терілі деп сипатталса, Дурона тобы мен Ки Тунг еуразиялықтар болып есептеледі. Тек оқшауланған Атос ғана планеталық дінді мойындайды, бірақ Корделия Найсмит пен Лео Граф (Falling Free кейіпкері) Құдайға сенеді. Планеталардың ортасы мен тарихы олардың әлеуметтік құрылымдарын және прежудистерін анықтайды. Мысалы, Барраярдың оқшауланғандығы, оны галактиканың қалған бөлігімен байланыстыратын жалғыз құрт тесігінің болуы және оның халқы кеңінен қоныстанған планетаны қорғауға міндетті болғандықтан, Барраярлықтар әскери қоғамға мұқтаж және оған қол жеткізе алады. Олардың генетикалық оқшаулануы генетикалық тазалықты сақтау үшін патриархалды қоғам құруға әкелді. Бейтандықтар, олар жау планетасында күмбездерде өмір сүруге мәжбүр болғандықтан, өнеркәсіптік экспортқа сенеді және бала тууды ғана емес, сонымен қатар "әлеуметтік емес" деп саналатын кез келген мінез-құлықты шектейді. Олардың пікірінше, Барраяр қоғамы ақылға сыймайды және артта қалған, ал Барраярлықтар Бейтандықтарды сексуалдық және саяси тәртіпсіз деп санайды, "Бейтандық дауыс беруді" шешім қабылдауға кедергі ретінде қарастырады. Көптеген құрт тесіктері арқылы қол жетімді планеталар сауда мен қаржы орталықтарына айналады, жақсы (Комарр, Эскобар) немесе жаман (Джексонның Бүкіл) болсын. Соңында, ғарыш кеңістігінде өмір сүретін кейбір адамдар бір планетаны мекендейтіндерді "топырақ сорғыштар" деп еске алады.

Сату және халықаралық танымалдылық

Романның үші Нью-Йорк Таймс бестселлер тізіміне алғашқы қатаң мұқабалы басылымдарында кірді: «Азаматтық науқан» #26, «Дипломатиялық иммунитет» #25 және «Криожану» #32 орында. Романдар көптеген тілдерге аударылды және әртүрлі халықаралық басылымдардың обложкалары сақталды. 2010 жылы Францияда «Жауынгер шәкірті» комиксі жарық көрді, ол «La Saga Vorkosigan» деп аталатын жоспарланған серияның бірінші кітабы болды.

Шығармалары

Саганың ішкі хронологиясы кітаптар жазылған ретімен сәйкес келмейді. Буйолд кітаптарды ішкі хронологиялық тәртіппен оқуды, бірақ ескертулермен қолдайтынын айтты. Толығырақ хронологияны "Воркосиган серігі" кітабында табуға болады. Майлз флотына шабуыл жасап, оларды құтқаруға жасырын сигнал береді. Осы арқылы Дендарилер тарихтағы ең ірі жаппай қашулардың бірін ұйымдастырады. Соның салдарынан, Цетагандалықтар Найсмиттың басына сыйлық белгілейді. Осы кезде олар (дегенмен, көпшілік сияқты) Найсмит пен Майлс Воркозиганның бір адам екенін білмейді. "Воркозиганның ойыны", "Майлз саяхатшы", және "Шексіз шекаралар" жинақтарында жарияланған.

Қарудағы бауырлар

Дагула IV жорығына байланысты ашуланған Цетагандалықтардан қашып, Майлз және оның флоты Жердің салыстырмалы қауіпсіздігіне жетеді. Ол Барраяр елшілігіне есеп берген кезде үшінші әскери атташе болып тағайындалады. Майлз тұтқындалады, ал оның клоны, Комаррандықтар оның планетасын жаулап алу және аннексия үшін кек алу мақсатында қастандыққа оқытылған, оның орнына сәтті қойылған. Майлз Еррант жинағында жинақталған.

Шексіздіктің шекаралары

"Қайғы таулары", "Лабиринт" және "Шексіздік шектері" повестері атағы жоқ кіріспе оқиғасымен қайта басылды, онда Майлз Барраяр Императорлық қауіпсіздігінің ("ИмпСек") басшысы Саймон Ильянға есеп береді. Кіріспе оқиға ИмпСек-тің қаржылық және саяси тексеруіне баса назар береді, Майлздың бұрынғы оқиғалардағы әрекеттері мен шығындары сұраққа тартылады. Бұл том қысқа роман көлемінде; үш повестің антологиясы кіріспе оқиғасымен бірге кітап сату клубының жинағында "Воркосиганның ойыны" (1990) деген атпен қайта басылды. Повестер қазіргі уақытта басқа жинақтардың құрамында қолжетімді, бірақ кіріспе оқиғасысыз.

Айна биі

Майлз болып көрінетін Марк, Дендаридің бір бөлігімен Джексонның Бүкілінен клондарды босатуға бағытталған миссияға қатысады, бірақ көп ұзамай жаулармен қоршалады. Майлз көмекке келгенде, жағдай тым нашар болып кетеді. «Майлз Еррант» жинағында топтастырылған.

Жады

Майлз жаңа медициналық кемістігін жасырғаны үшін ImpSec-тен қызметтен босатылып, кейіннен Императордың тікелей бағынысында, кең өкілеттіктермен Император аудиторы қызметіне уақытша тағайындалады. Оның міндеті – ImpSec басшысы Саймон Ильянның күрт нашарлаған психикалық жағдайын зерттеу.

Комарр

Майлз Воркозиган өзінің әріптесі, Императорлық аудитор профессор Вортисті космостағы, саботаж болуы мүмкін қауырсың апатты тексеру үшін Комаррға алып келеді. Ол жерде Барраярға жалғыз құрт тесігін жабуға тырысатын заговоршыларды жеңіп, бақытсыз некедегі үй иесі Екатерина Ворсойсонға ғашық болады. Бұл романның ерекшелігі – берілген көріністің құрылымының бір бөлігі ретінде екі басты кейіпкердің көзқарастарын ауыстыруы. Мысалы, Екатеринаның жылдам пентамен тексеруден өту көрінісі оның көзқарасынан басталады, бірақ препараттың әсері күшейгенде (және роман жаңа тарауды бастағанда) Майлздың көзқарасына ауысады. Бұл тәсіл келесі романда кеңейтіліп, бірнеше көзқарас қолданылады. "Майлз ғашық" жинағында жинақталған.

Азаматтық науқан

Барраяр император Грегор Ворбарраның Комарран мұрагерімен үйлену тойына дайындалып жатқанда, Майлс Екатерина Ворсойсонның күшін бағындыруға тырысады, бірақ ол одан бейхабар. "Майлс ғашықтыққа түседі" жинағының бір бөлігі.

Қысқы жәрмеңке сыйлықтары (новелла)

Бұл повесть 2004 жылдың ақпанында Кэтрин Асаро (редактор) құрастырған "Қарсы қоюға келмейтін күштер" антологиясының бөлігі ретінде жарық көрді. Бұжольд бұл повесті "Дипломатиялық иммунитеттен" кейін жазды. Майлз бен Екатеринаның үйлену тойы Майлздың қаруласы Роиктің көзімен баяндалады. Майлз Роикті Таурамен Бараярға жасаған алғашқы (және өмір сүру ұзақтығының қысқалығына байланысты, мүмкін соңғы) сапарында таныстырады. Оның ерекше сырт келбетіне қарамастан, екеуі жақсы тіл табысады. Бірақ олардың жаңа ғана басталып келе жатқан романтикалық қарым-қатынасы, ол "қорқынышты, биоинженерлік мутанттар" деп абайсызда айтқан сөзінен бұзылады. Бұл Марктың соңғы коммерциялық жобасы – "майлы көбелектер" туралы еді. Таура мұнан ренжіді және қорланды. Екатерина ауырғанда, Таура оның себебін қазіргі Дендари адмиралы (және Майлздың бұрынғы сүйіктісі) Элли Куинн жіберген, оның күшейтілген көру қабілетіне сәйкес келмейтін берметтер тізбегіне байланысты деп тапты. Роиктің көмегімен ол бұл жайтты ImpSec-тің назарына жеткізеді. Улы берметтер Майлзтың жақында пайда болған жауына жетеледі. Екатерина жазылып кетеді, ал той керемет өтеді. Сол түні Роик күзетте тұрғанда Таура оған қосылады. Ол өмір сүруге бір-екі жылы ғана қалғанын айтады, сондықтан ол барлығын қабылдайды. Роик: "Маған да солай істеуге үйрете аласың ба?" - деп сұрайды. "Майлздың махаббаты" жинағына енген.

Дипломатиялық иммунитет

Кешіккен бал айынан оралған жолда Майлз дипломатиялық дауды реттеу үшін Quaddiespace-ке жіберіледі. "Майлз, мутанттар және микробтар" жинағында топтастырылған.

Капитан Ворпатрилдің одақ

Комаррда Иванға ImpSec-тен досы, қылмыстық топтың мақсаты болған жас әйелді қорғауды тапсырады. Осы оқиғадан ол Джексонның бүкіл саясатымен, жалдамалы кісі өлтірушілермен, қылмыстық ұйымдармен және Барейардағы ескі, мүмкін қауіпті құпиямен байланысты құлқылыққа тап болады. Сонымен қатар, ұятты туыстар да бар.

Вашной гүлдері (новелла)

Екатерина әлі леди Воркосиган қызметіне бейімдесіп жатыр. Ол, планета Барайарға Цетаганда шапқан соң қалған радиоактивті іздерге толы Вашной тыйым салынған аймағының жерлерін қайтару үшін экспатриант ғалыммен бірлесіп, революциялық жоспар құрады. Ғалымның тәжірибелік биоинженерлік жаратылыстары жоғалып кеткен кезде, олар аймақта қауіпті, ескі құпиялар әлі де сақталып тұрғанын анықтайды.

Криожұғыл

Майлз жергілікті ұл Джиннің көмегімен Кибу Дайни планетасындағы криогендік корпорацияны тергеп шығады.

Жоль мырза мен Қызыл патшайым

Арал Воркосиганның қайтысынан үш жыл өткен соң, Сергяр флотының адмиралы Жоле (бір кезде Аралдың бағыныштысы және жақыны болған) бір ұсыныс алады. Аралдың әйелі Корделия, олар екеуі сақтап қалған генетикалық материалды пайдалануды жоспарлап, оған өзінің гендері мен Аралдың мұздатылған жасушаларынан бала сүю мүмкіндігін ұсынады.