Кіріспе

Iain M. Banks-тің 1987 жылғы романы «Consider Phlebas» алғаш рет 1987 жылы жарық көрген, шотланд жазушысы Iain M. Banks-тің ғарыш операсы. Бұл «Мәдениет» деп аталатын жұлдыздараралық жетіспеушілікке толы қоғам туралы романдар сериясының бірінші кітабы. Роман Идиран-Мәдениет соғысы төңірегінде өрбиді, ал Банкс осы тақырыпты осы қақтығыстың түрлі шағын үлгілерін көрсету арқылы дамытады. Оның басты кейіпкері Бора Хорза Гобучул – Мәдениеттің жауы. «Consider Phlebas» Банкстің ғылыми фантастикадағы тұңғыш романы, ал атауы Т.С. Элиоттың «Шөл дала» поэмасынан алынған. Кейін жарық көрген «Look to Windward» (2000) романы, атауы сол поэманың алдыңғы жолынан алынған, шартты түрде осы туындының жалғасы саналады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Мәдениет пен Идиран империясы галактикалық соғыста соғысып жатыр. Идирандықтардың шабуылынан құтылып келген Мәдениет Ақылы Шар әлемінде пана табады. Дра’Азон, құдай сияқты денесі жоқ жандар, Шар әлемін әлемнің жойылған өркениетінің ескерткіші және ядролық қарулану қаупі ретінде сақтайды, Мәдениетке де, Идирандарға да кіруге тыйым салады. Пішін өзгерте алатын жалдамалы Хорзаны Идирандықтар өлім жазасынан құтқарады, себебі Дра’Азон қорғаушысы оны бұрынғыдай планетаға кіргізе алады деп ойлайды, өйткені ол бұрын басқарушылар тобының бір бөлігі болған. Олар оған Ақылды қайтарып әкелуді бұйырады. Хорзаны алып келе жатқанда, Идирандықтар Арнайы жағдайлар агенті Перостек Балведаны да тұтқынға алады. Бірақ, ол саяхаттап жатқан Идиран кемесіне Мәдениет кемесі шабуыл жасайды, және Хорзаны сыртқа лақтырып жібереді. Оны "Ашық ауа турбуленттілігі" (CAT) атты қарақшы кемесі құтқарады. Ол экипаждың бірімен күресіп, өлтіріп, орын алуға мәжбүр болады. Капитан Крейклин оларды екі сәтсіз қарақшылық шабуылға жетелейді, онда бірнеше экипаж мүшелері қаза табады. Екінші шабуылдан кейін Хорзаны Мәдениет жоюға жоспарлаған орбитальді Ваватштағы аралда тұратын культ тұтқынға алады. Ол культ жетекшісін улап, қашып, Ваватштың бас қаласы Эванаутқа жетеді, онда ол галактиканың ең танымал кейіпкерлері ойнайтын "Зақым" – жоғары ставкалы карта ойынын ойнап отырған Крейклинды табады, әдетте жойылуға жақын жерде. Енді сыртқы түрін CAT капитанына ұқсатып өзгерткен Хорза оны CAT-ке қайтарады, өлтіреді және CAT-ке қалған аз ғана бастапқы экипажбен кездеседі. Ол жаңадан жұмысқа алынған мүшемен танысады, оны маскировкаланған Перостек Балведа деп таниды. Сырттан Мәдениет агенттері кемені басып алуға тырысады. Хорза ұшып кетуге қол жеткізеді, ал қашқындар Ваватштан алыстағанда, Мәдениет соғыс кемелері эвакуацияланған орбитаны жау қолына түсуіне жол бермеу үшін жойып жібергенін көреді. Балведа Хорзаның кім екенін ашады және ол экипажды өз міндетін орындауға көндіреді. Сезімтал Ваватч дроны Унаха Клопс кемеде тұтқынға алынып, мақұлсыздықпен командаға қосылады. Олар Шар әлеміне қонады және бұрын ядролық зымыран кешенінің бөлігі болған, қазіргі Командалық жүйеге айналған жер асты пойыз станцияларының кешенінде Ақылды іздейді. Бұлар Шар тұрғындары жойылмас бұрын салынған. Олар Ақылды планетадағы барлық ауыстырушыларды өлтірген, Хорза мен оның экипажына жау деп қараған, ауыстырушылардың Идирандармен одақтас екенін білмейтін Идиран сарбаздарының аңдып жүргенін біледі. Хорза Балведаны тірі қалдырып, оны кешенге алып кіреді. CAT экипажы Командалық жүйе станцияларының бірінде Идирандықтарға кездеседі және атыс-шайқастан кейін біреуін өлтіріп, екіншісін тұтқынға алады. Ақылды басқа станцияға іздеген соң, ұшқышсыз ұшақ Unaha Closp оның Командалық жүйе пойзының реактор вагонында жасырынып отырғанын байқайды. Екінші Идиран, өлімге ұшыраған, бірақ өлмеген, пойыздардың бірін станцияға соқтығысу бағытына қояды. Тұтқынға алынған Идиран, Ксосарл, өзін босатады және содан кейінгі соқтығысу мен атыста Clear Air Turbulence-тің қалған мүшелері қаза табады. Хорза Ксосарлдың соңынан қуады және жараланады, бірақ Идиранды Балведа өлтіреді. Хорза Балведа оны жер бетіне жеткізгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болады, ал Ақыл Мәдениетке қайтарылады. Эпилогта Ақыл жұлдыздық кемеге айналады және оның аты Бора Хорза Гобучул екенін жариялайды.

Кейіпкерлер

Бора Хорза Гобучул – Идиран империясының өзгергіш және оператившісі. Ол Шар әлеміне рұқсат етілген өзгергіштер тобының бірі болғандықтан, Идирандықтар оған планетаға құлаған Ақылды қайтарып алу міндетін жүктеді. Хорза адам тәрізді, бірақ Идирандықтардың мүддесіне адал болғанымен, олардың құдайына сенбейді және олардың қатал және агрессивті кеңеюімен келіспейді. Ол Мәдениеттің машиналарға тәуелділігіне және Мәдениет машиналарының Мәдениет адамдарына үстемдік ететініне жиреншіктейді, оны рухани бос және эволюциялық соқпаққа тірелгендік деп санайды. Джубоал Рабараунса Перостек Алсейн Бальведа дам Т'сейф, көбінесе Перостек Бальведа деп аталады, Бора Хорза Гобучулды іздеуге және ұстауға тағайындалған Мәдениет операторы. Ол Контакттың Арнайы жағдайлар бөлімінде жұмыс істейді және олар қолданатын әдістерге күмәнді қарағанымен, олардың мақсаттарына терең сенімді. Крайклин – "Ашық ауа турбулентісінің" капитаны. Яльсон – "Ашық ауа турбулентісінде" жұмыс істейтін, сәл түкті адам тәрізді әйел. Ол Хорза кемеде болған кезде онымен тығыз қарым-қатынас орнатады.

Теледидарлық бейімделу

Amazon 2018 жылдың ақпан айында «Consider Phlebas» романының жаһандық теледидар құқықтарын сатып алғанын хабарлады, оны Деннис Келли телесериал ретінде бейімдеп, Plan B Entertainment өндіріске жасайтын болды. Аталған жоба 2020 жылдың тамызында жойылды.