Кіріспе

Малайзия саясаткері және дипломаты Дато Сери Мохамед Назри бин Абдул Азиз (жауи: محمد نظري بن عبدالعزيز; 15 мамыр 1954 жылы туған) – 2023 жылдың ақпанынан бері АҚШ-тағы Малайзия елшісі қызметін атқарып келе жатқан малайзиялық саясаткер және дипломат. 2013 жылдың мамыр айынан 2018 жылдың мамыр айына дейін Туризм және мәдениет министрі, 2004 жылдың наурызынан 2013 жылдың мамыр айына дейін Премьер-министр кеңсесінің заң мәселелері жөніндегі министрі, 1999 жылдың желтоқсанынан 2004 жылдың наурызына дейін Кәсіпкерлікті дамыту министрі, 1996 жылдың қарашасынан 1999 жылдың желтоқсанына дейін Қаржы министрінің бірінші орынбасары, 1995 жылдың мамыр айынан 1996 жылдың қарашасына дейін Премьер-министр кеңсесінде министрдің орынбасары және 2004 жылдың наурызынан 2022 жылдың қарашасына дейін Паданг Ренгас округінің депутаты болды.

Ерте өмір және білім

Мохамед Назри бин Абдул Азиз Малайзияның Перак штатындағы Куала-Кангсар қаласында дүниеге келген. Ол Малайзияның Куала-Кангсар Малай колледжінің түлегі. Оның заң саласындағы білімі бар және ол Линкольн Иннінің адвокаты болып табылады.

Саяси мансап

1978 жылы Назри Малайзияның UMNO жастар қозғалысының атқару комитетіне (Exco) сайланды. Кейін 1993 жылы UMNO жастар қозғалысының басшысының орынбасары болып тағайындалды және келесі жылдан бастап 1996 жылға дейін UMNO жастар қозғалысының басшысы міндетін атқарды. Сонымен қатар, ол 1986 жылдан 1996 жылға дейін Малайзияның UMNO жастар қозғалысының халықаралық істер бюросының төрағасы, ал 1990 жылдан 1994 жылға дейін Малайзияның Barisan Nasional жастар ұйымының төрағасы болып тағайындалды. Ол сонымен бірге 1990 жылдан 2018 жылға дейін UMNO Жоғарғы Кеңесінің мүшесі болды. 1993 жылдың 17 наурызынан 1995 жылдың 23 шілдесіне дейін MARA төрағасы, 1995 жылдан 1999 жылға дейін Премьер-Министр кеңсесіндегі министрдің орынбасары, ал 1999 жылдан 1999 жылғы желтоқсандағы жалпы сайлауға дейін Қаржы министрінің орынбасары II болып тағайындалды. Кейін 2004 жылға дейін Кәсіпкерлікті дамыту министрі болды. Парламент депутаты ретіндегі тәжірибесі 1995 жылғы Малайзияның жалпы сайлауында Barisan Nasional тікесімен Чендерхо парламенттік округін жеңгеннен кейін басталды, ол келесі мерзімде (1999-2004) осы орынды сәтті қорғады. Ол сонымен қатар 1991 жылдан 1995 жылға дейін Сенат мүшесі болып тағайындалды. 2004 жылғы Малайзияның жалпы сайлауында Малайзия сайлау комиссиясының (EC) шешімімен Паданг Ренгас парламенттік округіне ауысты. Ол PKR үміткері Мохд Золкафли бин Яхаяны жеңіп, осы округті жеңіп алды. Ол 2008, 2013 және 2018 жылғы жалпы сайлауларда осы орынды сақтап қалды. Назри 2004 жылдан бастап Премьер-Министр кеңсесіндегі заң мәселелері және сот реформасы жөніндегі министр болды. 2008 жылғы жалпы сайлаудан кейін, үстем Barisan Nasional коалициясының парламенттегі көпшілігі айтарлықтай азайғаннан кейін, сол кездегі Премьер-Министр Абдулла Ахмад Бадави кабинетін қайта құрып, Назридің заң мәселелеріне қатысты өкілеттіктерін Зейд Ибрагимге берді, бірақ Зейд 2008 жылдың қыркүйегінде отставкаға кеткен соң бұл тек 6 ай ғана сақталды. 2008 жылдан бастап ол Премьер-Министр кеңсесіндегі заң және парламенттік істер жөніндегі министр болды.

Расизм туралы айып

2005 жылғы маусым айында Назри парламентте оппозиция мүшесі М. Куласегаранға қарсы "расист" деген сөзді (немесе оның ұқсас нұсқаларын) 28 рет айғай салғанда дау тудырды. Оппозициялық Демократиялық әрекет партиясының (ДӘП) заң шығарушысы Фонг По Куанның Назриге жасаған пікірін кері алу туралы өтініші ескерілмеді. Бұл оқиға Малайзия Медициналық кеңесінің Қырым мемлекеттік медицина университетінің (ҚММУ) медициналық дипломдарын мойындамауы туралы пікірталас кезінде болды; онда оқуға жіберілген малайзиялық студенттердің көп бөлігі үнді текті болған. Назри кейіннен Тун доктор Махатхирді "қанды нәсілшіл" деп атады, себебі ол мемлекеттік қызметкерлер мен мемлекеттік университет студенттеріне нәсілшіл көзқарастарды сіңіретін деген айыппен даулы үкіметтік бағдарламаны қолдайды.

1988 жылғы сот дағдарысына қатысты мәлімдеме

Карпал Сингх Назри парламентті қателестіргенін айтты, ол 1988 жылғы сот дағдарысына қатысқан судьялар жұмыстан босатылмаған, оларға ерте зейнетке шығу ұсынылғанын мәлімдеген. Бұрынғы премьер-министр Махатхир Мохамад та Назридің пікірін жоққа шығарып, Тун Саллех Абас және 1988 жылғы сот дағдарысына қатысқан тағы екі судья жұмыстан босатылмаған, оларға ерте зейнетке шығу ұсынылғанын айтты. Ол Салех Абас Лорд Президент қызметінен алынғанын, бірақ адалдық таныту арқасында зейнетақы алғанын мәлімдеді.

Жоғары деңгейдегі саясаткерді қорғаушы

2006 жылы бұрынғы премьер-министр Махатхир Мохамад оны Абдулла Ахмад Бадавидің, сол кездегі Малайзия премьер-министрінің, қолхаты деп атады. Ол Абдулланы Махатхирдің үкіметке қатысты жалғасып жатқан сын-ескертпелерінен қорғағандығы үшін осылай сипаттады. 2009 жылы Назриге қатысты, оның бейжай күйде әйел және ер адам бейнеленген суреттер жарияланды, бірақ оған жақын саясаткерлер суреттегі адамның Назри емес екенін мәлімдеді. 2010 жылдың қыркүйегінде ол премьер-министр Наджибтің «1Малайзия» саясатын ашық түрде қолдап, өзін алдымен малайзиялық, содан кейін малай деп есептейтінін айтты. Бұл вице-премьер Мүхиддин Ясиннің «алдымен малай, содан кейін малайзиялық» деген пікіріне толық қарсы келеді. Ол қайта-қайта осыны жеткізіп келген еді. Сабах штатының туризм, орта және мәдениет министрінің орынбасары Панг Нюк Минг осы мәлімдемеге жауап ретінде: Саравак штатының туризм, өнер, мәдениет, жастар және спорт министрі Абдул Карим Рахман Хамзаның туристік салық туралы жоспарына сын айтқаннан кейін Назри министрді «жас тәжірибесіз» деп атап, «бандит сияқты мінез-құлық танытты». Оның бұл жауабына үкіметке одақтас басқа партиялар да наразылық білдірді, олар оның сөздерін «әлде де тым кешірімсіз» және «конструктивті емес» деп бағалады. Абдул Рахман Дахлан да Назридің Каримге қарсы қорғаныс позициясымен байланысты осындай сөздерге ұшырады. Осы пікірінен кейін Саравак штатының үкіметі «Туризм Малайзия» қатысуынан бас тарту туралы шешім қабылдады. Назри өз ұстанымын сақтап, Саравак штатының шешіміне өкімдемейтінін мәлімдеді, сонымен қатар Саравакқа ешқандай жаза беру ниеті жоқ екенін және штатқа әділ қарайтынын жеткізді. Назридің сөзіне сәйкес, ол Саравак штатының құқықтарын жоққа шығарып, құрметтемегені үшін айыпталғаннан кейін Саравак министріне қарсы пікір білдіруге мәжбүр болды. Сондай-ақ Назри Саравак штатының үкіметінен Парламент пен Министрлер кабинетінде бірнеше ай бұрын наразылық білдірмегеніне қатысты сұрақ қойды. Оған жауап ретінде ДАП сол кезде заң жобасына жалғыз қарсылық білдіргенін, Сабах және Саравак үкіметтерінің одақтас саясаткерлерінің қолдауы болмағанын мәлімдеді. Алайда, Сабах штатының туризм, мәдениет және орта министрі Масиди Манджун екі штаттың да өткен жылы ұсынылған салыққа қарсылық білдіргенін, ал федералды үкімет туристерге салық салуды жалғастырғанын айтты. Дегенмен, Саравак штатының ДАП төрағасы Чонг Чиенг Дженнің мәлімдемесіне сәйкес, егер заң жобасы парламенттегі сессияда үкіметке одақтас партиялардың депутаттары қарсылық білдірмейтін болса, үкіметтік партиялардың көп санына байланысты ол міндетті түрде мақұлданады. Ол сондай-ақ бұрынғы парламенттік сессияда туристік салық ұсынысына қарсылық білдірмегені үшін Саравактан алты депутатты, олар Федералды министрлер болды (Малайзия кабинетін қараңыз), кінәлады. Табиғи ресурстар және орта министрі Ван Джунайди Туанку Джаафар бұқаралық ақпарат құралдарына берген жауабында, Комонвелл елдерінде қабылданған ұжымдық жауапкершілік принципіне сәйкес, Саравак парламент мүшелері, кабинет мүшелері парламенттегі биліктегі үкіметтік коалицияның шешіміне қарсылық білдіре алмайды және министрлік лауазымы жоқ депутаттардан жауап іздеуді сұрады. Бұған дейін Любок Анту депутаты Уильям Ньялау Бадак бұқаралық ақпарат құралдарымен байланысқанда, Саравак пен Сабах депутаттарының барлығы да ұсынылған туристік салықты қолдамайтынын мәлімдеді. Оның мәлімдемесінде: «Бізге бұрын заң жобасы туралы хабарлама берілді және Саравак депутаттарының кейбіреуі оған келісті, өйткені Назри бұл Саравакқа пайда әкеледі, өйткені жиналған салық Саравак, Сабах және Малайзия түбегінің үш аймағына үш бөлікке бөлінеді», - делінген, кейін 1 тамызға шегерілді.

Су тасқыны Келантанның туристік бағытына айналды

2018 жылдың 16 ақпанында Назри Келантанның келантандарды байытуға пайдаланбаған көптеген туристік мүмкіндіктерге толы екенін айтты. Ол тіпті әрбір жаңбыр маусымында штатты қирататын су тасқынының өзін туризм мүмкіндігіне айналдыруға болатынын мәлімдеді. Мысалы, Куала Крайда су тасқыны фестиваль сияқты. Әрбір жаңбыр маусымында біз су тасқыны фестивалін өткіземіз, адамдар келеді. Мен оларға (малай емес азаматтарға) егер малайлардың артықшылықтарын жою үшін күрессе, онда қытай және тамил мектептерін де жабуды сұраймын дегім келеді. Ғаділдік тек осылай қамтамасыз етіледі. Бір ғана ұлттың құрбандығы жеткіліксіз, әр ұлттың құрбандығы болуы керек. 25 ақпанда Назри бүкіл елдегі ұлттық мектептерді жабуға шақырған жоқ екенін мәлімдеді. Оның Семенйидегі сайлау кампаниясы барысында Берангтағы митингінде айтқан сөздері, Семенйидегі халықты және сайлаушыларды жаңылыстыру үшін мағынасынан тыс алынған деп атап өтті.

2020-2022 Малайзия саяси дағдарысы

Назри – Біріккен малайлар ұлттық ұйымының (UMNO) Паданг Ренгас бөлімінің мүшесі және төрағасы. UMNO биліктегі BN коалициясының құрамындағы партия, ал BN тағы бір биліктегі Perikatan Nasional (PN) коалициясымен байланысты. Алайда, 2021 жылдың 12 қаңтарында ол ашық түрде және жеке өзі қолдауын кері тартып алғанын мәлімдеді. Ол енді парламент депутаты ретінде PN-мен келіспейді, бірақ оның коалициясы PN-мен келісіп тұрғандықтан, бұл премьер-министр Мухиддин Ясин басқаратын PN үкіметінің құлауына әкелді. Себебі PN 220 депутаттың арасында бар болғаны 109 депутатының қолдауын ғана сақтап қалды (қажетті ең кемі 111 депутат). Оның қолдауын кері алу – Tengku Razaleigh Hamzah (Gua Musang округінен депутат) және Ahmad Jazlan Yaakub (Machang округінен депутат) қолдауларын кері тартып алғаннан кейін оның коалициясынан үшінші жағдай болды. Бірақ 2021 жылдың шілдесінде ол премьер-министр Мухиддин Ясин басқаратын Perikatan Nasional үкіметін қайта қолдайтынын мәлімдеді.

Жеке өмір

Ол үйленген, оның Фараша Мохамед Назри, Мохамед Ферхад Мохамед Назри және Мохамед Недим Мохамед Назри есімді қызы мен үш ұлы бар. Содан кейін Хафлин Сайфулға үйленіп, Жан Пьер Азиз Мохамед Назри есімді ұлы болды. 2021 жылдың қаңтар айында Назриге COVID-19 тестісі оң нәтиже берді және ол Кота-Бару қаласындағы Раджа Перммұн Зайнаб ауруханасына жатты.

Сайлау нәтижелері

+ Малайзия Парламенті Жыл Сайлау округі ҮміткеріДауыс % Оппонент(тер) Дауыс % Дауыс бергендердің саны Басымдық Қатысу1995P058 Ченадеро, ПеракМохамед Назри Абдул Азиз (UMNO)16,98376.59%Саидин Мат Пиа (S46)5,19023.41%23,14111,79367.31%1999Мохамед Назри Абдул Азиз (UMNO)13,37458.77%Хамза Мохд Заин (keADILan)9,38441.23%23,3973,99064.77%2004P061 Паданг Ренгас, ПеракМохамед Назри Абдул Азиз (UMNO)9,21465.74%Мохд Золкафли Яхая (PKR)4,44234.26%18,1325,56372.93%2008Мохамед Назри Абдул Азиз (UMNO)9,83054.88%Алиас Зенон (PKR)8,08145.12%18,3501,74975.21%2013Мохамед Назри Абдул Азиз (UMNO)13,00554.69%Меор Ахмад Ишарра Ишак (PKR)10,77545.31%24,2302,23084.96%2018Мохамед Назри Абдул Азиз (UMNO)10,49141.50%Эжази Яхая (PKR)7,94331.42%25,6982,54882.91%Мохд Азалан Мохд Радзи (PAS)6,84727.08%Ахмад Аффанди Файруз (KITA)1,38016.07%