Тенку Разалей: Малайзия саяхаты және экономикасының қайта жаңғыруы

Кіріспе

Малайзия саясаткері (туған 1937)

Тан Шри Тенгку Разалей бин Тенгку Мохд Хамза (Jawi: تڠکو غزالي بن تڠکو محمد حمزة; 13 сәуір 1937 жылы туған) – Малайзия саясаткері. Ол 1986 жылдың тамызынан 2022 жылдың қарашасына дейін Гуа Мусанг округінен, ал 1974 жылдың тамызынан 1986 жылдың тамызына дейін Олу Келантан округінен Парламент мүшесі болды. Қазірге дейін ең ұзақ қызмет еткен депутат – ол 1974 жылдан 2022 жылға дейін, қатарынан 48 жыл қызмет етті. Малайзия экономикасының негізгі қағидаларын қалыптастыру және іске асырудағы маңызды рөлі үшін оны Малайзия экономикалық дамуының әкесі деп те атайды. Малайзия корольдік әулетінің ұрпағы, ол қазіргі Келантан сұлтаны Мұхаммед V-нің інісі.

Ол Қаржы министрі (1976–1984), Халықаралық сауда және өнеркәсіп министрі (1984–1987), Азия даму банкінің бұрынғы төрағасы, Ислам даму банкінің бұрынғы төрағасы, малайзиялық мұнай компаниясы PETRONAS-тың негіздеушісі және бас директоры, сондай-ақ Дүниежүзілік банк пен ХВҚ-ның 33-ші басқарма төрағасы болды. Қазір ол Малайзиядағы ең ұзақ қызмет еткен депутат. Оның танымалдығы оған «Халық принці» және «Ку Кита» (Біздің Тенгку) деген лақап аттарды сыйлады. Оны Тенгку Разалей атының соңғы буындарынан алынған «Ку Ли» деп әдеттегідей атайды, бұл Келантан диалектінде кең таралған.

Ерте өмір және білім

Разалей 1937 жылғы 13 сәуірде Кота-Бару қаласында Теңку Шри Махаража Теңку Мұхаммед Хамза Ибни Әлмархум Раджа Дева Теңку Зайнал Абидиннің отбасында дүниеге келді. Ол ағылшын тілінде білім алды. Кейін Сұлтан Исмаил колледжінде оқып, содан кейін Малайзияның Корольдік колледжіне (MCKK) түсті. MCKK-дағы интернат өмірі ұнамағандықтан, ол Ипо қаласындағы Андерсон мектебіне ауысты. 1959 жылы Белфаст Королева университетінен экономика ғылымдарының бакалавр дәрежесін алды, кейін Линкольнс Инн заң мектебінде заңгерлік білім алуға кірісті. Бірақ әкесінің қайтысынан кейін оқуын аяқтай алмай, үйге қайта оралуға мәжбүр болды. Разалей отбасылық бизнесті басқарып, кейін Біріккен малай ұлттық ұйымына (UMNO) қосылды. Малайзияның сол кездегі премьер-министрінің орынбасары Тун Абдул Разак, Экономикалық конгресс ұсынған және өткен отырыста қабылданған 69 қаулының көпшілігіне сәйкес, жергілікті банк ("Буммипутра банкі") құруға үкімет келісім бергенін жариялады. Банк Малайзия үкіметі ұсынған бастапқы капиталмен құрылатын болып, акциялар арқылы халыққа сатылатын еді. 1965 жылғы 15 шілдеде Абдул Разак Банк Бумипутраның бастапқы капиталы ретінде 5 миллион доллар бөлу туралы үкімет шешімін жариялады. Оның сөзіне göre, банктың негізгі міндеті – ауылдық кәсіпкерлерге несие беру болып табылады. Банк Бумипутра Малайзия Берхадты Тун Абдул Разак 1965 жылғы 1 қазанда ресми түрде ашты, оның уәкілеттік капиталы бұрын жарияланған 5 миллион доллардың орнына 25 миллион долларды құрады. Жоғары басқарушылыққа басқарушы директор ретінде Мохд Раслан бин Дато Абдулла, ал атқарушы директор ретінде Тенгку Разалей жетекшілік етті. Басқа басқарма мүшелері: С. О. К. Убайдулла (Біріккен сауда палатасының президенті), Л. Е. Осман, К. Мушир Арифф, Ван Яхья бин Хаджи Мохамад, К. Д. Еу және Куок Хок Ниен. Банктің бас менеджері – 20 жылдық тәжірибесі бар және көптеген каучук және пальма майы компанияларының директоры болған белгілі жергілікті банкир Вонг Аун Пуи болды. 1999 жылы Банк Бумипутра Бумипутра Коммерциялық Холдингс компаниясына біріктірілді (CIMB тобының тізімделген құралы).

Razaleigh was born on 13 April 1937 in Kota Bharu to Tengku Sri Maharaja Tengku Muhammad Hamzah Ibni Almarhum Raja Dewa Tengku Zainal Abidin, who was once the Menteri Besar of Kelantan. Razaleigh was educated at English medium schools and attended Sultan Ismail College before moving on to the Malay College Kuala Kangsar (MCKK). He left MCKK disliking the boarding school environment there, and transferred to Anderson School in Ipoh, Perak. He received a Bachelor of Science in economics from the Queen's University of Belfast in 1959 and later pursued a law degree at Lincoln's Inn. However, upon his father's death, he was forced to return and never continued his studies. Razaleigh took over the family business, and then joined the United Malays National Organisation (UMNO). Tun Abdul Razak, the then deputy prime minister of Malaysia, announced that the Government had agreed to form a local Bank ("Bank Bumiputra") as recommended by the Economic Congress based on a majority of the 69 resolutions passed in the meeting. The Bank, with its initial capital to be provided by the Malaysian Government, would be established. The bank's ownership would ultimately be sold to the public through shares. On 15 July 1965, Abdul Razak announced the Government's decision to provide $5 million as the initial capital for Bank Bumiputra. He stated that the bank's main function was to assist rural businessmen in the form of loans. Bank Bumiputra Malaysia Berhad was formally launched by Tun Abdul Razak on 1 October 1965 with authorised capital of $25 million, instead of the $5 million announced earlier. The senior management was headed by Mohd Raslan bin Dato' Abdullah as managing director and Tengku Razaleigh as executive director. The other board members include S. O. K. Ubaidulla (president of the United Chamber of Commerce), L. E Osman, K. Mushir Ariff, Wan Yahya bin Haji Mohamad, K. D. Eu and Kuok Hock Nien. The general manager of the bank was Wong Aun Pui, a prominent local banker with 20 years of experience and director of many rubber and palm oil companies. In 1999, Bank Bumiputra was merged into Bumiputra Commerce Holdings (which is the listed vehicle for CIMB Group).

Әуе флотының шаруашылықтары

Fleet Holdings UMNO-ның малайзиялық емес қолдаушыларға, мысалы, қытай бизнесмендеріне деген қаржылық тәуелділігін азайту және Малайзияның медиа компанияларына шетелдік билікті жою мақсатымен құрылды. UMNO жастар бөлімі Малайзияның баспа медиасына шетелдік бақылауға наразылық білдіріп, сол кездегі премьер-министр Тун Абдул Разактан Straits Times Press баспа компаниясын бақылауға алуын сұрап, қаулы қабылдады. Осының нәтижесінде 1972 жылы Разалейх, Тун Абдул Разактың тапсырмасымен және UMNO қазынашысы ретінде Fleet Holdings Sdn Bhd құрды. Бұл компания Разалейдің жеке қаражатымен құрылып, мақсаты – жергілікті медианы капитал ғана емес, басқару тұрғысынан да бақылауға алу болды. Медиадағы табысты жобалардан кейін Fleet Holdings банк ісі, автокөлік жалға алу, лизинг, коммуникация, кино түсіру, сақтандыру және тағы да басқа салаларға кеңейді. 1983 жылы Разалей компания басқаруын тоқтатқанда Fleet Holdings активтерінің жалпы құны 500 миллион RM-нен асып, міндеттемелері 56 миллион RM-ға жетті. Бірақ 1987 жылға қарай міндеттемелер 448 миллион RM-ден асып, компания ай сайынғы 3 миллион RM пайыздық төлемдерді төлеуге күресті. Fleet Holdings UMNO партиясының бөлінуі алдында Махатхир мен Разалей арасындағы қатыгез даудың нысанына айналды. Fleet Group арқылы UMNO, Малайзия қор биржасында тіркелген компаниялардың үлесіне ие болды, олардың ішінде The New Straits Times Press (M) Bhd, Time Engineering Bhd (қазір Dagang NeXchange Bhd деп аталады), Bank of Commerce Bhd, Commerce International Merchant Bankers Bhd (екі банк кейін CIMB Group құрамына енді) және Faber Group Bhd (қазір UEM Edgenta деп аталады) бар. Көптеген активтер содан бері мемлекеттік инвестициялық компаниялар мен басқа инвесторларға сатылды.

Petroliam Nasional Berhad (PETRONAS) компаниясы

Саравак бас министрі Абдул Рахман Якуб пен оның інісі Абдул Тайб Махмуд (сол кездегі Федералдық табиғи ресурстар министрі) арасындағы мұнай құқықтарына байланысты дауға байланысты, сол кездегі премьер-министр Абдул Разак Разалейхті Рахманның жеке үйіне жіберді. Разалейх мемлекеттік органның орнына компания құруды ұсынды, онда пайданы Федералдық және штат үкіметтері тең бөліседі. Рахман бұл ұсынысқа келісті. Разалейх Куала-Лумпурға оралғаннан кейін, премьер-министр оған 1974 жылғы Малайзияның жалпы сайлауына дейін аяқталуы тиіс Мұнайды дамыту заңының жобасын құпия түрде әзірлеуді тапсырды. Рахман Федералдық үкімет ұсынған шарттар туралы ақпарат алу үшін Разалейхпен үнемі байланыста болды. Разалейх Рахманға концессиялар жүйесінің жойылғанын және мұнай кірісінің 5%-ы тиісті мұнай өндіретін штаттарға роялти төлемдері ретінде қайтарылатынын айтты. Осы соманың бірдей бөлігі Федералдық үкіметке де түседі. Рахман бұл келісімді әділ деп санап, қолдауын білдірді. Малайзиядағы барлық мұнай өндіретін штаттар мұнай келісіміне қол қойғанмен, Сабах бас министрі Тун Мустафа 5% роялти мөлшерінің аздығына наразылық білдіріп, бас тартты. Мустафа роялти ретінде 10-20% кіріс талап етті, әйтпесе Сабахты Малайзиядан шығарып тастайтынын мәлімдеді. Бірақ Разалейх оған келіспеді. Бұл Малайзия Федералдық үкіметін Харис Саллехпен (Тун Мустафаның жақсылығынан шыққан) келісім жасауға мәжбүр етті, олар Парти Берсату Раякт Джелата Сабах (BERJAYA) саяси партиясын құрып, Мустафаны биліктен ығыстыруға тырысты. Алайда, Харрис Сабах бас министрі болуға құлықсыздық танытты, сондықтан егер BERJAYA жеңіске жетсе, Фуад Стивенске бас министр лауазымын атқаруы сұралды. 1976 жылғы Сабах штатының сайлауында BERJAYA Тун Мустафаны жеңіп, Стивенс оның орнына бас министр болып тағайындалды. Сабах келісімге келгеннен кейін PETRONAS Малайзиядағы барлық мұнай және газ қорларын толық бақылауға алды. 1974 жылы Мұнайды дамыту заңы Парламентке ұсынылып, мақұлданды. PETRONAS (Petroliam Nasional Berhad) 1974 жылдың 17 тамызында тіркелді. 1974 жылдың 6 қыркүйегінде премьер-министр Абдул Разак Разалейхті PETRONAS төрағасы және бас атқарушы директоры етіп тағайындағанын жариялады. Разак: «Мен жаңа қаннан Тенгку Разалейхті Кабинетке алуды жоспарладым. Бірақ оған маңызды жұмыс тапсыруым бар, ол жұмыс Кабинет мүшесінің қызметімен тең. Мен оны PETRONAS төрағасы және бас директоры етіп тағайындауға шешім қабылдадым, бұл Кабинет мүшесі болумен бірдей» деді. Кейін Разалейх 1970 жылдан бері төрағалық етіп келген ПЕРНАС төрағасы лауазымынан бас тарды, бірақ Банк Бумипутра төрағалығын сақтап қалды. Бастапқыда Exxon және Shell өздерінің концессияларын беруден және PETRONAS-пен келіссөздер жүргізуден бас тартты. Осы қатал ұстанымға байланысты Разалейх барлық шетелдік мұнай компанияларына 1975 жылдың 1 сәуірінен кейін PETRONAS-пен келіссөздер жүргізбесе, Малайзия суларында заңсыз жұмыс істейтінін ескертіп хабарлады. Көп айлық келіссөздерден кейін шетелдік мұнай компаниялары өздерінің концессияларын PETRONAS-қа тапсырды.

Due to a dispute between the Sarawak Chief Minister Abdul Rahman Ya'kub and his nephew Abdul Taib Mahmud (at the time the Federal Natural Resources Minister) over oil rights, then Prime Minister Abdul Razak dispatched Razaleigh to visit Rahman at the latter's private residence. Razaleigh suggested the formation of a company instead of a statutory body where the former would distribute profits equally between the Federal and the State governments. Rahman was agreeable to this proposal. Upon Razaleigh's return to Kuala Lumpur, the Prime Minister tasked him with drafting, in secret, the Petroleum Development Act to be completed before the 1974 Malaysian general election. Rahman was in regular contact with Razaleigh to ask for updates about the terms offered by the Federal government. Razaleigh told Rahman about the abolishment of the concessions system and that 5% of oil revenues will be redirected back to the respective oil producing States as royalty payments. A similar amount would go to the Federal government. Rahman considered this a fair deal and gave his blessings. While all other oil producing States in Malaysia signed the petroleum agreement, Tun Mustapha, the chief minister of Sabah, stubbornly refused, complaining of the meagre 5% oil royalty. Mustapha requested for 10 20% of revenue as royalty, failing which he would pull Sabah out of Malaysia. However, Razaleigh refused to budge. This left the Malaysian Federal government with no choice but to make another deal with Harris Salleh (who was out of favour with Tun Mustapha) to establish the political party Parti Bersatu Rakyat Jelata Sabah (BERJAYA) and try to oust Mustapha out of power. However, Harris was reluctant to become the Chief Minister of Sabah and so Fuad Stephens was asked to assume the post of Chief Minister were BERJAYA to succeed. In the 1976 Sabah State elections, Tun Mustapha was successfully ousted by BERJAYA and Stephens was installed as Chief Minister in his place. With Sabah entering into the agreement, PETRONAS had finally achieved total control of all oil and gas reserves in Malaysia. In 1974, the Petroleum Development Act was tabled in Parliament and then approved. PETRONAS (Petroliam Nasional Berhad) was incorporated on 17 August 1974. On 6 September 1974, Prime Minister Abdul Razak announced the appointment of Razaleigh as Chairman and Chief Executive of PETRONAS. Razak said: "From among the new blood, I intended to bring Tengku Razaleigh into the Cabinet. However, I have an important job for him, a job as important as that of a Cabinet Minister. I have decided to appoint him as chairman and Chief Executive of PETRONAS, which is equivalent to being a Cabinet Minister." Subsequently, Razaleigh had to relinquish his job as Chairman of PERNAS which he held from 1970, but retained the chairmanship of Bank Bumiputra. Initially, Exxon and Shell refused to surrender their concessions and negotiate with PETRONAS. Owing to this tough stance, Razaleigh served a notice to all foreign oil companies that after 1 April 1975, they would be operating illegally in Malaysian waters if they do not start negotiating with PETRONAS. After many months of discussions, foreign oil companies surrendered their concessions to PETRONAS.

Permodalan Nasional Berhad (PNB) (Қазақстанның Ұлттық банкінің атауы)

Компания 1978 жылғы 17 наурызда Тенгку Разалей Хамзаның идеясы негізінде, Бумипутералар арасында акцияларға иелік етуді кеңейту және лайықты Бумипутера мамандарына байлықты құру мен басқаруға қатысу мүмкіндіктерін ұсыну мақсатында Үкіметтің Жаңа экономикалық саясатының бір құралы ретінде құрылды. Бүгінде PNB Малайзия қор биржасының (Bursa Malaysia) нарықтық капитализациясының шамамен 10% -ын, сондай-ақ Малайзияның көптеген ірі компанияларын инвестициялау арқылы елдің адами капиталын дамытуға, стипендиялар мен жұмыс орындары ұсыну арқылы белсенді үлес қосуда.

Банктік және басқа да мекемелерді құру

Сонымен қатар ол Bank Pembangunan Malaysia банкін құрды және Bank Islam мен шариғат қағидаларына сәйкес жұмыс істейтін Syarikat Takaful сақтандыру компаниясын іске қосты. 1977 жылы Разалей Малайзия маркетинг институтын (IMM) құрды және институттың алғашқы демеушісі атанды.

Малайзия және АСЕАН сауда палатасы

Разалей Малайзия сауда-өнеркәсіп палатасының, Малайзияның сауда палатасының президенті болды және осыған байланысты АСЕАН сауда-өнеркәсіп палатасының президенті де болды. Ол Малайзия экономикасын стратегиялық түрде қайта құруда маңызды рөл атқарды. Малайзияның сауда палатасы оның мұнай бизнесіндегі сарапшылығын мойындап, бір кезде оны "Малайзияның мұнай патшасы" деп атады. 1975 жылғы Малайзия сауда палатасының қаулысында Разалей "Малайзия экономикалық дамуының әкесі" деп аталды.

UMNO-ға қосылу

Лондондағы Малайзия студенттер одағының бұрынғы президенті және Ұлыбританиядағы Малайзия қоғамының хатшысы ретінде Разалей 60-шы жылдардың басынан бері саясатта. 1962 жылы ол ресми түрде UMNO-ға қосылып, жылдық жалпы жиналыста UMNO-ның Улу Келантан бөлімшесінің төрағасы болып бірауыздан сайланды. Сол жылы әкесінің жерлеу рәсіміне қатысу үшін Малайзияға оралған еді. Бірнеше айдан кейін Разалей 1962 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясының 17-ші сессиясына Малайзия делегациясының құрамына енгізілді. Делегация басшысы – ішкі қауіпсіздік министрі Исмаил Абдул Рахман. Тунку Абдул Рахман мен Разалейдің әкесі өте жақын дос болған, себебі олардың тегі бірдей, екеуі де патшалық үйден шыққан. Бұл жақындық олардың саясатқа қатысуы мен Малайзияның тәуелсіздігі үшін күресуінің нәтижесі. Тунку Разалейде көшбасшылық әлеуетін көріп, әкесі қайтыс болғаннан кейін, UMNO билеті бойынша орынға түсуге шақырды. Бірақ Разалей, өркендеп келе жатқан бизнес карьерасына назар аударғысы келгендіктен, ұсынылған мүмкіндіктерден бас тартты. Кейіннен 1973 жылы сол кездегі президент Абдул Разак Хусейн оны UMNO қазынашысы етіп тағайындады. 1974 жылғы жалпы сайлауда Разалей сол кездегі Улу Келантан (қазір Гуа Мусанг) округінен Парламент депутаты болып сайланды. 1975 жылы партия ішіндегі сайлауда вице-президент лауазымына екінші көп дауыс жинап, үш жылдық мерзімге сайланған үш вице-президенттің бірі болды. 1976 жылы премьер-министр Абдул Разак Хусейннің күтпеген өлімінен кейін Хусейн Онн билікке ие болып, жаңа премьер-министр атанды. Әңгімелерге сүйенсек, Хусейн премьер-министр болып ант бергеннен кейін Разалейді өзінің орынбасары етіп тағайындауды ұсынған, бірақ Разалей жас екенін және тәжірибесінің жеткіліксіз екенін айтып, әдепті түрде бас тартты. Разалей оның орнына өзінен 12 жас үлкен, жақын досы және сол кезде UMNO-ның үш вице-президентінің бірі болған Доктор Махатхирді ұсынды. Ғафар Баба ағылшын тілін жетік білмегендіктен, оның кандидатурасы қарастырылмады. Бірақ Хусейн Доктор Махатхирді тағайындауға келіспегендіктен, олардың үшеуі жеке кездесу өткізді. Сол кезде Доктор Махатхир Хусейн биліктен кеткен кезде Разалейді өзінің орынбасары етіп тағайындауға келісті. Осы кездесу нәтижесінде Хусейн Доктор Махатхирді вице-премьер етіп тағайындады. Сонымен қатар, Разалейді Хусейн қаржы министрі етіп тағайындады. Сол кезде Разалей американдықтармен PETRONAS мұнай құқықтарын келісу кезіндегі қатал ұстанымымен ультраұлтшыл ретінде танымал болды. Разалейдің келіссөздердегі ымырасыздығы американдықтарды Хусейнді PETRONAS-тағы лауазымынан босатуға лоббилеуге итерді. Бірақ Хусейн Разалеймен жақсы қарым-қатынаста болды, ол халық арасында зор ықпалға ие болды және PETRONAS басшысы болғанда жалақы алмады. Сондықтан американдықтардың лоббилеу әрекеттері сәтсіз аяқталды. Ақырында Разалей PETRONAS-тағы лауазымдарынан бас тартты, өйткені ол көптеген жұмыстармен айналысып, қаржы министрі ретіндегі негізгі қызметіне назар аудару мүмкіндігіне ие болмады. Разалейдің жоспарлауының арқасында Барисан Насионал (BN) коалициясы, UMNO оның маңызды құрамдас бөлігі болған 1978 жылғы жалпы сайлауда және сол жылы Келантан штатының сайлауында Пан Малайзия ислам партиясының (PAS) оппозициялық күштерін толығымен жеңді. Разалей сайлауға қатысып, оның басты қарсыласы Мұса Хитам болды. Нәтижесінде Мұса 722 дауыспен жеңіске жетіп, Разалейдің 517 дауысына қарсы UMNO-ның жаңа президенті атанды, содан кейін ол вице-премьер болып тағайындалды. Разалей өзін "жайсыз ұстанымда болғаны" және сайлау стратегиясы болмағаны үшін кінәлады. Осы арада Махатхир Разалейді 1984 жылы үкімет қайта құрылымы кезінде Халықаралық сауда және өнеркәсіп министрі болып тағайындағанға дейін қаржы министрі қызметін сақтап қалды.

As the former president of the Malayan Students Union in London and the secretary of the Malay Society in Britain, Razaleigh has been in politics since the early 60s. He formally joined UMNO in 1962 and was unanimously elected the chairman of UMNO's Ulu Kelantan Division at its annual general meeting. He had returned to Malaya earlier that year to attend his father's funeral. A few months later, Razaleigh was chosen to be a part of Malaya's delegation to the United Nations for the 17th Session of the U. N. General Assembly in 1962. The leader of the delegation was Ismail Abdul Rahman, the then Minister of Internal Security. Tunku Abdul Rahman was a very close friend of Razaleigh's father as they shared similar backgrounds, both were from Royal houses. This closeness is also the result of their involvement in politics and their struggle for Malaya's independence. The Tunku saw leadership potential in Razaleigh and after Razaleigh's father had passed on, the Tunku sought to have him compete for a seat on the UMNO ticket. However, Razaleigh resisted the offers presented to him as he wanted to focus on his fledgling business career. He was later appointed the Treasurer of UMNO by then President Abdul Razak Hussein in 1973. In the 1974 general election, Razaleigh won the Parliamentary seat of Ulu Kelantan then (now known as, Gua Musang). In 1975, he secured the second most votes for the Vice President post in the party elections and thus was one of the three VPs elected to serve a three year term. After Prime Minister Abdul Razak Hussein's sudden death in 1976, Hussein Onn took over the reins and became the new Prime Minister. It is rumoured that a short while after being sworn in as Prime Minister, Hussein asked Razaleigh to be his Deputy, an offer which Razaleigh politely declined, citing his young age and inexperience. Razaleigh instead pointed to Dr. Mahathir, a close friend who was 12 years his senior and who was also serving as one of the three Vice Presidents of UMNO at the time as the other VP was Ghafar Baba, who was not in contention due to his lack of proficiency in English. However, due to Hussein's hesitation to appoint Dr. Mahathir, a personal meeting was convened between the three of them, wherein Dr. Mahathir had agreed to appoint Razaleigh as his Deputy when Hussein eventually steps down. This meeting led to Hussein appointing Dr. Mahathir as Deputy Prime Minister. At the same time, Razaleigh was appointed Finance Minister by Hussein. At the time, Razaleigh had gotten a reputation for being an ultra nationalist due to his hard line stance in the negotiations for PETRONAS' oil rights with the Americans. The uncompromising negotiating position adopted by Razaleigh eventually led the Americans to lobby Hussein for his dismissal from his posts in PETRONAS. However, Hussein had a great relationship with Razaleigh, who not only had great grassroots influence but who also did not take a salary when he was heading PETRONAS, and so the Americans' lobbying efforts proved unsuccessful. Eventually, Razaleigh did relinquish his positions in PETRONAS as he was juggling between many different jobs which prohibited him from focusing on his main role as Finance Minister. Razaleigh's planning is reputed to have been the main reason the Barisan Nasional (BN) coalition, of which UMNO is a major component, almost totally defeats the opposition Islamic party of Pan Malaysian Islamic Party (PAS) in the 1978 general election and the Kelantan state elections of the same year. Razaleigh joined the contest, and his main opposition was Musa Hitam. Eventually, Musa won the election with 722 votes to Razaleigh's 517, becoming the new Deputy President of UMNO and leading to his appointment as Deputy Prime Minister. Razaleigh blamed himself for taking "a rather passive stance" and not having a campaign strategy. Meanwhile, Mahathir had maintained Razaleigh as Finance Minister until he was made the Minister of International Trade and Industry in a 1984 cabinet reshuffle.

UMNO-дан шығу және Семангат 46-ны құру

Тенгку Разалей 1987 жылы УМНО басшылығына сайлауда доктор Махатхирге қарсы шығып, өткен жылы премьер-министрмен келіспеушілікке байланысты оның кабинетінен кеткен бұрынғы вице-премьер Мұса Хитаммен бірікті. Разалейдің жақтастары дауыс саналып жатқанда, Разалей көш бастап тұрғанда, кенеттен "электр қуаты үзіліп" бөлмеде қараңғылыққа түскенін мәлімдеді. Бұл қызық болды, себебі дауыс саналатын бөлмелерге жақын бөлмелерде мұндай жағдай болған жоқ. Электр қуаты қайта қосылғаннан кейін Разалейдің басымдығы біртіндеп жойылды және доктор Махатхир жеңіске жетті. Бұл Разалей мен оның "В" командасының жақтастарын қанағаттандырмады. "В" командасының бірнеше жетекшісі партияның көптеген делегаттары дұрыс сайланбағанын мәлімдеді. Олар УМНО-ны сотқа беріп, сайлау процесінде байқалған қателіктерді анықтағаннан кейін сайлауды жою туралы талап арыз берді. Сот кейбір делегаттардың дауыс беруге құқығы жоқ екенін анықтады, соның салдарынан 1988 жылы УМНО техникалық себептермен заңсыз деп жарияланды. Махатхирдің жақтастары Разалейді УМНО-ны заңсыз партия деп жариялауға кінәлі деп айыпталағанымен, Разалей он екі талапкердің арасында болмаса да, оның бұл іске қаржыландыру және басшылық еткеніне кеңінен сенеді. Бұл оқиға Махатхирге ұнамай, ол сот жүйесіне шабуыл жасады, бұл 1988 жылғы Малайзия конституциялық дағдарысын тудырған саяси дауға соттың араласуы деп саналды. Махатхир дереу УМНО-ны тек "А" командасының мүшелерімен УМНО Бару (Жаңа УМНО) ретінде қайта құрды. Дегенмен, көбінесе оның басшылары бұрынғы УМНО-ның "А" командасынан таңдалды, ал "В" командасы ескерілмеді. Кейін УМНО Бару өзінің ізашары, түпнұсқа, бірақ "заңсыз" УМНО партиясын алмастыратын де-факто және де-юре партия деп жарияланды, "Бару" жұрнағы алынып тасталды және ескі УМНО активтері де берілді. Разалей мен оның жақтастары, "В" командасын құраған, жаңа құрылған УМНО Барудың мүшесі ретінде тіркелуде қиындықтарға тап болды. Бұрынғы УМНО премьер-министрлері Тунку Абдул Рахман мен Хусейн Оннның жеке қолдауымен, екеуі де Махатхирмен келіспеген және "UMNO Малайзияны" тіркеуге сәтсіздікке ұшыраған Разалей, "UMNO 46" тіркеуге сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Parti Melayu Semangat 46 (S46 немесе Semangat 46) деп аталатын жаңа саяси партия құрды. 46 саны түпнұсқа УМНО құрылған жылды білдіреді. 1989 жылдың 3 маусымында Семангат 46 сайлау комиссиясында ресми түрде тіркелді. Семангат 46-ға қосылған белгілі көшбасшылар Марина Юсуф, Ильян Исхақ, Раис Ятим, Харун Идрис, Сухами Камаруддин, Ахмад Шабері Чек, Осман Саат, Саллех Абас, Мохд Радзи Шейх Ахмад, Тенгку Азлан Сұлтан Әбу Бакар және Ибрагим Али болды. 1990 жылы Семангат 46 Гагасан Раякит (GR) және Арка Перпадуан Умма (APU) оппозициялық коалицияларын құрды. Алайда, оның күш-жігері нәтижесіз болды, себебі ол жеткілікті қолдау таппады. 1996 жылы Тенгку Разалей Семангат 46-ны таратып, УМНО-ға қайта қосылды.

Tengku Razaleigh challenged Dr. Mahathir in the 1987 UMNO leadership election, teaming up with former Deputy Prime Minister Musa Hitam, who had in the year prior resigned from Dr. Mahathir's cabinet owing to some conflict with the Prime Minister. It has also been alleged by Razaleigh's camp that while the votes were being counted and Razaleigh was leading, a "black out" had suddenly occurred whereby the room lost electricity. This was especially curious as the rooms adjacent to where the votes were being counted did not experience the same. After the electric power was back on, Razaleigh's lead was slowly erased and Dr. Mahathir was eventually declared the winner. This left Razaleigh and his Team B supporters unsatisfied. A few Team B leaders had claimed many party delegates were improperly elected. They eventually took UMNO to court and filed suit to overturn the election after finding discrepancies throughout the voting process. The courts found that some of the delegates that voted were ineligible and UMNO was thus declared illegal on technical grounds in 1988. Despite Dr. Mahathir's camp blaming Razaleigh for UMNO being declared an unlawful party although Razaleigh was not among the twelve plaintiffs, he was widely believed to be funding and co ordinating the suit. The event did not please Mahathir began making heated attacks on the judiciary and it was considered a judicial intervention of the political dispute triggering the 1988 Malaysian constitutional crisis. Mahathir immediately reconstituted UMNO as UMNO Baru (New UMNO), with only Team A members. Most of its leaders, however, were selected from Team A of the old UMNO, with Team B ignored. UMNO Baru was later announced the de facto and de jure party to succeed its predecessor, the original but 'illegal' UMNO, dropping the 'Baru' suffix and have the old UMNO's assets transferred over too. Razaleigh and his supporters which constituted Team B, had faced difficulties to register as members of Team A's newly formed UMNO Baru. With the personal support of former UMNO prime ministers Tunku Abdul Rahman and Hussein Onn, both of whom had also fallen out with Mahathir and unsuccessfully register "UMNO Malaysia", Razaleigh who had also failed registering "UMNO 46" had founded a new political party called Parti Melayu Semangat 46 (S46 or Semangat 46) instead. The number 46 refers to the year the original UMNO was founded. On 3 June 1989, Semangat 46 was officially registered with the electoral college. Among notable leaders that joined Semangat 46 were including Marina Yusoff, Ilyani Ishak, Rais Yatim, Harun Idris, Suhaimi Kamaruddin, Ahmad Shabery Cheek, Othman Saat, Salleh Abas, Mohd Radzi Sheikh Ahmad, Tengku Azlan Sultan Abu Bakar and Ibrahim Ali. In 1990, Semangat 46 also formed Gagasan Rakyat (GR) and Angkatan Perpaduan Ummah (APU) opposition coalitions. However, his efforts failed to bear fruit as it did not gain enough support. In 1996, Tengku Razaleigh disbanded Semangat 46 and rejoined UMNO.

UMNO-ға қайта оралу

1996 жылы «Семангат 46» партиясы таратылғаннан кейін Тенгку Разалей Махатхирмен бұрын талқылағандай, «УМНО» партиясына қайта оралды. 1998 жылы Анвар «УМНО»-дан қуылғаннан кейін, Махатхир 1999 жылдың маусым айында Разалейді «УМНО» Келантан бөлімінің төрағасы етіп тағайындап, оны қайтадан көзге түсірді. Бұл лауазымды 1987 жылдан бері Премьер-министр өзі атқарып келген. Егер Разалей «PAS» партиясын жеңіп, туған штатты ұтып алғанда, Махатхирдің мұрагері болуы мүмкін еді. 2004 жылы ол «УМНО» партиясының жоғары лауазымына тағы да қызығушылық танытты, бірақ президенттікке үміткер болу үшін жеткілікті дауыс жинамады. 2008 жылы Разалей Абдулла Ахмад Бадавидің орнын басамын деп үміттене отырып, премьер-министр болуға ниетті екенін мәлімдеді. Алайда, оның қозғалысы да Нажиб Разаққа қарсы күресу үшін жеткілікті күш жинамады. 2011 жылдың 22 шілдесінде Разалей Малазиялықтар арасында «Мердека» рухын қайта жаңғырту және қалпына келтіру мақсатымен «Аңқатан Амана Мердека» («Амана») үкіметтік емес ұйымын (ҮЕҰ) Туңку Абдул Рахман ескерткішінде іске қосты. Разалейдің өзі басқаратын ҮЕҰ-ның мақсаты күмәнді деп саналды, ал кейбір саяси қайраткерлер мен белгілі белсенділер оның саяси партияға айналып, кезекті жалпы сайлауда оппозицияға қосылуын талап етті. 2018 жылғы жалпы сайлауда (GE14) «BN» федералды үкіметінің құлауынан және Нажибтің «УМНО» президенті лауазымынан кетуінен кейін, Разалей 2018 жылғы «УМНО» басшылығы сайлауында партия президенті лауазымына екінші рет үміткер болды, бірақ бұрынғы вице-премьер Ахмад Захид Хамидиге және бұрынғы жастар бөлімінің басшысы Хайри Джамалуддинге үштік бәсекеде жеңілді. Одан кейін ол «УМНО» кеңесшілер кеңесінің төрағасы болып тағайындалды. Разалей 2021 жылдың 20 қыркүйегінде партияның уақытша президенті Ахмад Захидке «УМНО»-дан кету туралы хат жіберді, онда «УМНО» мен «BERSATU» партияларының сәтсіз үкімет құрудағы ынтымақтастығына наразылығын білдірді.

Танымал мәдениетте

Разалей – 2011 жылы жарық көрген Пит Тео мен Намевидің сайлаушыларды ағарту мақсатындағы қоғамдық үгіт видеосында көзге түскен көптеген малайзиялық саясаткерлердің, атақты тұлғалардың бірі. Разалей рэп әніне сөздік кіріспе жасады. Малайзияның құрылғанына 50 жыл толуына байланысты Пит Тео көптеген қоғамдық қайраткерлер мен танымал тұлғаларды қатыстырған "Хари Малайзия" видеосын шығарды. Разалей Мәрдека стадионында тағы бір көрнекті саяси тұлға Лим Кит Сиангпен бірге отырған жағдайда болды.

Жеке өмір

Разалей ұзақ жылдан бері танысы, бұрынғы Malaysia Airlines атқарушысы Ивон Лоумен, этникалық қытай Ивон Лоумен үйленді. Ол сол кезде ислам дініне кіргеннен кейін атын Нур Ивон Абдулла деп өзгертті.

Сайлау нәтижелері

+ Мемлекеттік Заңнамалық Ассамблеясы Келантан штаты
Жыл
Округ
Кандидат
Дауыс
%
Оппонент(тер)
Дауыс
%
Берілген дауыстар
Көпшілік
Қатысу
1969
N30 Улу Келантан Барат
Тенгку Разалей Хамза (UMNO)
4,061
63.57%
Хуссин Абдулла (PAS)
2,327
36.43%
N/A
1,734
N/A

+ Kelantan State Legislative AssemblyYearConstituencyCandidateVotesPctOpponent(s)VotesPctBallots castMajorityTurnout1969N30 Ulu Kelantan BaratTengku Razaleigh Hamzah (UMNO)4,06163.57%Hussin Abdullah (PAS)2,32736.43%N/A1,734N/A

+ Parliament of MalaysiaYearConstituencyCandidateVotesPctOpponent(s)VotesPctBallots castMajorityTurnout1974P027 Ulu Kelantan, KelantanTengku Razaleigh Hamzah (UMNO)Unopposed1978Tengku Razaleigh Hamzah (UMNO)10,26764.28%Khaidir Khatib (PAS)5,70535.72%N/A4,562N/A1982Tengku Razaleigh Hamzah (UMNO)15,57361.35%Hassan Mat Saman (PAS)9,81038.65%26,1005,76380.68%1986P029 Gua Musang, KelantanTengku Razaleigh Hamzah (UMNO)12,53870.61%Wan Abdul Rahim Wan Abdullah (PAS)5,21929.39%18,2507,31976.11%1990Tengku Razaleigh Hamzah (S46)18,97376.82%Wan Ismail Ibrahim (UMNO)5,72423.18%25,17213,24981.03%1995Tengku Razaleigh Hamzah (S46)13,71674.33%Nik Ismail Wan Idris (AKIM)4,73625.67%21,67128,10477.11%1995Tengku Razaleigh Hamzah (S46)113,14461.02%Hussein Ahmad (UMNO)8,39838.98%21,7654,74677.72%1999Tengku Razaleigh Hamzah (UMNO)12,82556.44%Razak Abas (PAS)9,90043.56%23,1762,92577.54%2004P032 Gua Musang, KelantanTengku Razaleigh Hamzah (UMNO)13,57066.06%Zulkefli Mohamad (PAS)6,97233.94%21,0766,59880.64%2008Tengku Razaleigh Hamzah (UMNO)14,06359.10%Zulkefli Mohamad (PAS)9,66940.64%24,2834,39483.77%2013Tengku Razaleigh Hamzah (UMNO)21,36762.14%Wan Abdul Rahim Wan Abdullah (PAS)12,95437.67%35,0978,41387.36%2018Tengku Razaleigh Hamzah (UMNO)19,42648.64%Abdullah Hussein (PAS)15,51338.84%41,2063,91378.45%Mohd Nor Hussin (BERSATU)4,99712.51%2022Tengku Razaleigh Hamzah (UMNO)21,66344.78%Mohd Azizi Abu Naim (BERSATU)21,82645.12%48,33716368.86%Asharun Aji (PKR)4,5179.34% Samsu Abdadi Mamat (PEJUANG) 3710.77%
Note: 1 On 1 August 1995, the Kota Bharu High Court ordered a fresh election for the Gua Musang Parliamentary Seat after declaring the contest in the 8th General Election held in April the same year earlier null and void. Tengku Razaleigh Hamzah was the incumbent MP.

+ Малайзия Парламенті
Жыл
Округ
Кандидат
Дауыс
%
Оппонент(тер)
Дауыс
%
Берілген дауыстар
Көпшілік
Қатысу
1974
P027 Улу Келантан, Келантан
Тенгку Разалей Хамза (UMNO)
Қарсы кандидат жоқ
1978
Тенгку Разалей Хамза (UMNO)
10,267
64.28%
Хайдир Хатиб (PAS)
5,705
35.72%
N/A
4,562
N/A
1982
Тенгку Разалей Хамза (UMNO)
15,573
61.35%
Хассан Мат Саман (PAS)
9,810
38.65%
26,100
5,763
80.68%
1986
P029 Гуа Мусанг, Келантан
Тенгку Разалей Хамза (UMNO)
12,538
70.61%
Ван Абдул Рахим Ван Абдулла (PAS)
5,219
29.39%
18,250
7,319
76.11%
1990
Тенгку Разалей Хамза (S46)
18,973
76.82%
Ван Исмаил Ибрахим (UMNO)
5,724
23.18%
25,172
13,249
81.03%
1995
Тенгку Разалей Хамза (S46)
13,716
74.33%
Ник Исмаил Ван Идрис (AKIM)
4,736
25.67%
21,671
8,980
77.11%
1995
Тенгку Разалей Хамза (S46)
113,144
61.02%
Хуссейн Ахмад (UMNO)
8,398
38.98%
21,765
4,746
77.72%
1999
Тенгку Разалей Хамза (UMNO)
12,825
56.44%
Разак Абас (PAS)
9,900
43.56%
23,176
2,925
77.54%
2004
P032 Гуа Мусанг, Келантан
Тенгку Разалей Хамза (UMNO)
13,570
66.06%
Зулкефли Мохамад (PAS)
6,972
33.94%
21,076
6,598
80.64%
2008
Тенгку Разалей Хамза (UMNO)
14,063
59.10%
Зулкефли Мохамад (PAS)
9,669
40.64%
24,283
4,394
83.77%
2013
Тенгку Разалей Хамза (UMNO)
21,367
62.14%
Ван Абдул Рахим Ван Абдулла (PAS)
12,954
37.67%
35,097
8,413
87.36%
2018
Тенгку Разалей Хамза (UMNO)
19,426
48.64%
Абдулла Хуссейн (PAS)
15,513
38.84%
41,206
3,913
78.45%
Мохд Нор Хуссейн (BERSATU)
4,997
12.51%
2022
Тенгку Разалей Хамза (UMNO)
21,663
44.78%
Мохд Азизи Абу Найм (BERSATU)
21,826
45.12%
48,337
163
68.86%
Ашарун Ажи (PKR)
4,517
9.34%
Самсу Абдади Мамат (PEJUANG)
371
0.77%

Ескерту: 1 1 тамыз күні 1995 жылы Кота-Бару жоғары соты, сәуір айында өткен 8-ші жалпы сайлаудағы сайысқа қатысу жойылғаннан кейін Гуа Мусанг парламенттік округі үшін қайта сайлау өткізу туралы шешім шығарды. Тенгку Разалей Хамза сол кездегі депутат болды.

Басқа сілтемелер

Камарудин, Раджа Петра (9 қараша 2005 ж.). "Анвар факторы". Malaysia Today.