Кіріспе

Малайзияның 1957-1970 жылдар аралығындағы премьер-министрі Тунку Абдул Рахман Путра Аль Хадж ибни Марқұм Сұлтан Абдул Хамид Халим Шах (; 8 ақпан 1903 – 6 желтоқсан 1990) – малайзиялық мемлекет қайраткері және заңгер, Малайзияның тұңғыш премьер-министрі және 1955-1970 жылдар аралығындағы оның ізашар мемлекеттерінің үкімет басшысы. Ол 1955 жылдан 1957 жылға дейін Малайя Федерациясының тұңғыш бас министрі болды. Ол 31 тамыз 1957 жылы аяқталған тәуелсіздік процесіне жетекшілік етті. Тәуелсіз Малайзияның тұңғыш премьер-министрі ретінде ол келесі 13 жыл бойы ел саясатына басымдық берді. 1963 жылы Малайя Федерациясын, Британдық Солтүстік Борнео (кейін Сабах деп аталды), Саравакты және Сингапурды Малайзия мемлекетіне біріктіруге сәттілікке жетті. Алайда, малай және қытай қауымдастықтары арасындағы шиеленіс 1965 жылы Сингапурдың мемлекеттен шығарылуына әкелді. 1969 жылы Куала-Лумпурдағы ұлттық қақтығыстар кезіндегі оның тиімсіздігі 1970 жылы отставкаға кетуіне себеп болды. Көбінесе "Тунку" (малай патшалық атағы) деп танылатын Абдул Рахманды тіпті оның сыншылары да Малайзияның "құрылтайшы әкесі", Малайя тәуелсіздігінің және Малайзияның құрылуының архитекторлары деп есептейді. Сондықтан оны жиі Тәуелсіздіктің әкесі (Бапа Кемедекаан) немесе Малайзияның әкесі (Бапа Малайзия) деп атайды.

Балалық шақ

Түнку Абдул Рахман 1903 жылғы 8 ақпанда Кедах штатының Алор-Сетар қаласында, Кедах сұлтандығының 26-шы билеушісі Абдул Хамид Халим шахтың 45 баласының жетіншісі болып дүниеге келді. Тункудың анасы – тай ұлтынан шыққан Cik Menyelara (Нуэанг Нанданагара), сұлтан Абдул Хамид Халим Шахтың алтыншы әйелі; ол Таиландтағы округтік қызметкер Луанг Нараборирактың (Клеб Нанданагара) қызы болған. Сол кезде Кедахта холера және безгек кең таралған, кем дегенде Тункудың екі ағасы мен үлкен әпкесі холерадан қайтыс болды, ал Тунку 1920 жылы Лондонға аттанғанға дейін үдемелі түрде безгекпен ауырды. Ол алғашқы білімін Алор-Сетар малай бастауыш мектебінде алып, содан кейін мемлекеттік ағылшын тіліндегі Сұлтан Абдул Хамид колледжінде оқуын жалғастырды. Кейін ата-анасы оны және оның бауырларын Бангкоктегі Дебсирин мектебіне жіберді. 1915 жылы ол үйіне оралып, Пенанг еркін мектебінде білімін жалғастырды.

Университет

Тунку 17 жасында Кембридж университетінде білім алу үшін Кедах штатының стипендиясын жеңіп алды. Шамамен бір жылдан кейін Тунку оқуында үлкен прогресске қол жеткізбегенін түсінді. Оның қамқоршысы Езекиел мырзамен Корольдік агенттер кеңсесінде кездескеннен кейін, Езекиел Тункудың Кембриджге көшіп, Базил Аткинсонмен бірге тұрып, одан сабақ алуын ұйымдастырды. Аткинсон тәжірибелі оқытушы болғандықтан, Тункуды "Little Go" деп аталатын университетке кіру емтиханына дайындады. Келесі жылы ол емтиханды тапсырып, барлық пәндерінен жоғары балл алды және емтиханды сәтті тапсырды. Ол Кембридж университетінің колледждерінің бірі – Сент-Катарина колледжіне студент ретінде қабылданды және 1925 жылы заң және тарих саласында бакалавр дәрежесін алды. Сингапурдан кемемен шыққаннан кейін бес жыл өткен соң, 23 жасында ол үйіне қайтып келді. Корольдік агенттер Тункуға Пенангта тоқтаған жолаушылар кемесінде орын тапты. Тунку Ибрагим, регент және оның үлкен ағасы, Тункудың таңдаған мамандықтарына наразы болды және оған Англияға қайтып, ағылшын адвокатурасына қабылдануға бұйрық берді. Тункуның бастамасымен Ұлыбритания Малайзиялық қоғамы құрылды, онда Негери Сембиланның Тунку Абдул Рахман (кейіннен 1-ші Янг Ди Пертуан Агонг) президент, ал Кедахтың Тунку Абдул Рахман – құрметті хатшы және жетекші күш болды.

Құлым

1931 жылдың қаңтарында Тунку Кедах мемлекеттік қызметінде кадет болып тағайындалды. Ол аудандық офицерлер жүзеге асырған азаматтық қорғаныс дайындықтарына жауапты болды. Тунку Оңтүстік Кедахтағы әуе шабуылына қарсы іс-қимылдар жөніндегі директордың орынбасары болып тағайындалды. Тунку жау басқыншылық болған жағдайда азаматтық халықты эвакуациялауға дайындық жасау қажеттігін түсінді және 1941 жылы қаладан шамамен екі шақырым қашықтықтағы төменгі төбеде дөңгелек ағаштан салынған, аттап шатыры бар алты "Ұзын үй" салуға бұйрық берді. Мемлекеттік хатшылық осы жұмысқа қаражат бөлмеді, сондықтан Тунку эвакуация қажет болған жағдайда пайда көретін жергілікті тұрғындардан қаржылық көмек сұрады. 1941 жылдың қазан айына қарай британдық әскерлер Солтүстік Кедахта қорғаныс позицияларын дайындады. 1941 жылдың 8 желтоқсанында таңертең жапон әскерінің басып кіруі басталды. Шабуылға бірден генерал Ямашита әскерінің ілгерілеуі ілесіп, олар алдыңғы күні қарсылықсыз Сонгкла маңындағы жағалауға қонды. Екінші шабуыл тобы да қарсылықсыз Петани жағалауына десант шығарып, Бетонг және Крох қалаларына қарай жылды. Үшінші, бірақ шағын күш, қарсылыққа қарамастан Келантан штатындағы Кота-Бахруға жақын жерге қонды. Жапондық шабуылдың ауқымынан хабарсыз Тунку кеңсесіне барып, әуе күзетшілеріне жалпы дабыл жариялады. Кейін сол күні таңертең ол ірі дүкен иелерімен кездесіп, отбасыларын "Ұзын үйге" эвакуациялауға кеңес берді. Тункудың ағасы, Тунку Бадлиша, 1937 жылы Тунку Махмуд қайтыс болғаннан кейін регенттікке тағайындалды. Сұлтан Абдул Хамид тірі болғанымен, денсаулығына байланысты басқаруға қабілетсіз болғандықтан, қазіргі уақытта басшылық оның қолында болды. Басып кіру кешкі сағат 9-да Сайед Омар Тункуға телефон соғып, регенттің 77 жастағы сұлтанды Пенангқа, содан Сингапурға эвакуациялауға шешім қабылдағанын хабарлады. Тунку бұл шешіммен келіспеді, сұлтанның халқымен бірге болуы керек деп ойлады және сапар барысында онымен бірге қашып кетті. Бірден кейін жапондықтар Пенангты бомбалауды бастады.

Кәсібі

Жапондықтар Пенангты бомбалағаннан кейін, регент және оның отбасы қашып кетті. Олар Сидимде орналасты, 1941 жылдың 11 желтоқсанында Пенанг қаласы екінші рет, одан да ауыр бомбалауға ұшырады, нәтижесінде жүздеген бейбіт тұрғын қаза тапты. Кулимге оралған соң, Тунку полицияның барлығы қызметтен босатылғанын білді. Тункудың басты мақсаты – тонаудың алдын алу болды, ол Кулимде таратылған Кедах ерікті күштерінің барлық мүшелерін көмекке шақырды. Олар өздерін қорғау тобын құрды және Тунку оларды түнде қаланы патрульдеуге ұйымдастырды. Сонымен қатар, ол Перактағы Баган Серайдағы мемлекеттік күріш диірменінен шұғыл түрде азық-түлік қорын алуға жауапты болды. 1941 жылдың 16 желтоқсанына дейін жапон әскері Кедахтың батыс жағалауын, соның ішінде барлық маңызды қалаларды басып алды. Кедахтың жапон әскери губернаторы Тункудың тағы бір бауыры, Тунку Мохамед Джеваны, солтан Алор-Сетарға оралғанша уақытша регент етіп тағайындады. Көптеген сөзге көндіргеннен кейін, Тунку негізінен қарсылық білдіре отырып, бұл ұсынысты қабылдады. 1951 жылдың 23 тамызында өткен УМНО жиналысында Тунку 57 дауыс алды, ал оның ең жақын қарсыласы 11 дауысқа ие болды. Қабылдау сөзінде Тунку Малайяға мүмкіндігінше ертерек тәуелсіздік беруді талап етті. Тунку әлі де Куала-Лумпурдағы Сессиялық соттың төрағасы болып жұмыс істеді, күнделікті міндеттерін орындап, мемлекеттік жалақы алып, мемлекеттік пәтерде тұрды. Тунку бас судьяға мемлекеттік қызметтен кеткісі келетінін хабарлады. Көптеген УМНО мүшелерінің пікірінше, Тунку ең алдымен Кедах сұлтанының ағасы және Малайяда беделді патшалық үйдің мүшесі еді. Тунку Кедахтағы аудандық офицер ретінде мол тәжірибе жинақтады, бұл оған ауылдық халықтың проблемаларын түсінуге және оларға көңіл көрсетуге мүмкіндік берді, ал олар УМНО мүшелерінің көп бөлігін құрады.

Альянс партиясы

Он Жафар ҰМО-ның президенті қызметінен кеткен кезде, ол партия үш ай ішінде тарап кетеді деп болжаған еді. Бірақ осы мерзімнің аяқталуына дейін, ықпалды қытайлардың, сондай-ақ белгілі бір үндістер мен Цейлондықтардың Он Жафардың жаңа партиясына мүше болғанымен, малайлардың өте азы ғана осы қадамға барыпты. Тунку Малайзия қоғамдастықтарын бір ғана саяси партияда біріктіру мүмкін емес деген пікірде болды және оны айтып жүрді. Ол әр қоғамға өз саяси партиясы мен саяси көшбасшылары қажет деп сенді, және оның дұрыс екені дәлелденді. Барлық қарсылас саяси партиялардың арасындағы алғашқы күш сынағы 1952 жылдың қаңтар айында өтті.

Спортпен айналысу

Тунку 1930 жылдардың соңында Кембриджден оралғаннан кейін Кедах футбол қауымдастығының вице-президенті болды. 1949 жылы Тунку Селангор футбол қауымдастығының президенті болды, ал бірнеше жылдан кейін Малайзия футбол қауымдастығының президенті болды, ол 20 жыл бойы осы лауазымда қызмет етті. Президенттік кезінде ол 18 жасқа дейінгілер арасындағы Piala FAM (FAM Кубогы) және Piala Rahman (Рахман Кубогы) сияқты жарыстарды енгізді. Спортқа құштар Тунку спорттың Малайзияның түрлі нәсілдер мен діндердегі азаматтары арасындағы әлеуметтік бірлікті нығайтуға септігін тигізетін жақсы катализатор екеніне сенді. Сондықтан ол көптеген спорттық шараларды қолдады және бастамашы болды. Олардың ішінде 1957 жылы өткен халықаралық футбол турнирі – Мердека турнирі болды. Келесі жылы ол Азия футбол конфедерациясының (АФК) президенті болып сайланды және 1977 жылға дейін осы лауазымды атқарды. Тунку ат жарыстарын да жақсы көріп, Селангордың "Турф клубының" тұрақты мүшесі болды. Ол өзінің бақытты саны 13 екенін және айдың 13-і күні өтетін ат жарыстарында жеңіске жететінін, әсіресе жұма күні 13-і болғанда жеңіске жететінін айтқан. Тункудың жарысқа деген қызығушылығына чемпиондық жарыс аты Think Big кірді. 1974 жылы Мельбурн кубогын жеңгеннен кейін Think Big иелері, малайзиялық кәсіпкер Дато Тан Чин Нам және австралиялық жылжымайтын мүлік дамытушысы Рик О'Салливан Тункуды оларға аттың бір бөлігінің иесі ретінде қосылуға шақырды. Think Big 1975 жылы екінші Мельбурн кубогын жеңіп алды. 1977 жылы ол Пенанг қаласында шығатын The Star газетінің үлесін сатып алып, газеттің төрағасы болды. Оның "Көзге көрінгендей" және "Менің ойымша" атты бағаналары үкіметке сын айтқандықтан, 1987 жылы Махатхир Мохамед газетті жабуға бұйрық берді. Бұл UMNO-дағы жікке әкелді, Тунку өзі және тағы бір бұрынғы премьер-министр Хусейн Онн UMNO Malaysia деп аталатын жаңа партия құрды, бірақ Махатхир оның тіркелуін жойды және жауап ретінде UMNO Baru құрды. Кейін Тунку Тенгку Разали Хамза басқаратын UMNO-дан бөлінген Parti Melayu Semangat 46 партиясын қолдады. Ол 1990 жылғы Малайзияның жалпы сайлауында соңғысы үшін белсенді түрде үгіт жүргізді, бірақ денсаулығы нашар болды. Білімді және көреген Тунку Махатхирдің этникалық ұлтшылдығынан өзгеше болды, ол Кетуана Мелаю идеологиясының бір бөлігі ретінде малайларға көмектесуді уәде етті.

Жеке өмір

Кулимде Тунку алғашқы әйелі Мериам Чонға үйленді, ол досы Чон А Ённың қызы, тай-қытайы болған. Олар үйленгеннен кейін бір жыл өткен соң Тункудың қызы Тунку Хадиджа дүниеге келді. Тағы бір жылдан кейін ұлы Тунку Ахмад Неранг туды. Мериам екінші баласын туғаннан кейін бір ай өткен соң, ауыр безгекке шалдығып, қайтыс болды. Мериамның қазасынан кейін Тунку Англиядағы досы Виолет Коулсонға хат жазды, ол Тунку студент кезінде жиі баратын кофехананың иесі болған. Тункудың хаты Виолетке жеткенде, ол барлық ісін тастап, Сингапурге келді. Олар Араб көшесіндегі малай мешітінде мұсылман дәстүрі бойынша жасырын түрде некелесіп, қади жасады. Дінгергеннен кейін Виолеттің мұсылманша есімі Путе Бте Абдулла болды. Виолет Пенангқа көшіп өтті, себебі олардың билеушісі мен регенті бұл некеге келісім бермеді. Тунку Ибрагим аралас некелерге қарсы болды, бірақ 1934 жылы күтпеген жерден қайтыс болды, ал оның орнына сұлтанның кіші інісі Тунку Махмуд регент болды, ол некеге рұқсат берді. Олардың некесі жақсы болғанымен, Тункуның мемлекеттік қызметтегі жауапкершілігі өте зор болды және Виолет Лондонға қайтқаннан кейін, олар 1947 жылы татуласып ажырасты. Содан кейін ол Шарифә Родзиях Сайед Әлви Баракбаға үйленді, олармен төрт баланы асырап алды: Сүлеймен, Мәриям, немересі Шарифә Ханиза және Фарида. Сонымен қатар, ол Биби Чонгқа да жасырын үйленді, одан екі қызы туды: Тунку Нур Хаяти және Тунку Мастура. Тункудың Куала-Лумпурдағы 1 Jalan Changkat Kia Peng мекенжайындағы үйін 1987 жылы Филиппин Үкіметі сатып алды, қазір ол Малайзиядағы Филиппин елшілігінің кеңсесі болып табылады.

Ғимараттар

Мердека 118 мұнарасының пішіні де, дизайны да 1957 жылғы 31 тамызда Малайяның тәуелсіздігі жарияланған кезде "Мердека!" деп ұрандаған қолын көтерген Тункудың бейнесін еске түсіреді.