Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польша математигі Хелена Расиова (20 маусым 1917 – 9 тамыз 1994) – поляк математигі. Ол математиканың негіздері және алгебралық логика саласында жұмыс істеді.
Polish mathematician
Helena Rasiowa (20 June 1917 – 9 August 1994) was a Polish mathematician. She worked in the foundations of mathematics and algebraic logic.
Алғашқы жылдар
Расиова 1917 жылғы 20 маусымда Вена қаласында поляк ата-анасының отбасында дүниеге келді. Польша 1918 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, отбасы Варшаваға көшіп келді. Хеленаның әкесі теміржол саласының маманы болған. Ол музыкадан бастап бизнес-менеджментке дейін, ал ең бастысы – математикаға дейін көптеген дағдылар мен қызығушылықтарды танытты. 1938 жылы университетке түсуге аса қолайлы жағдай болмады. 1939 жылдан кейін Польшада заң білімі алу мүмкін болмағандықтан, Расиова оқуын үзуге мәжбүр болды. Көптеген адамдар елден қашып кетті, немесе кемінде, неміс бомбалауы мен қорқытуына ұшыраған ірі қалалардан қашып шықты. Расиовалар отбасы да қашып кетті, себебі жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер мен үкімет мүшелері Румынияға эвакуацияланды. Отбасы Львов қаласында бір жыл тұрды. 1939 жылдың қыркүйегінде Совет әскерлері басып алғаннан кейін, қала Совет Одағының басқаруына көшті. Көптеген поляктардың өміріне қауіп төнді, сондықтан Хеленаның әкесі Варшаваға қайтуға шешім қабылдады.
Rasiowa was born in Vienna on 20 June 1917 to Polish parents. As soon as Poland regained its independence in 1918, the family settled in Warsaw. Helena's father was a railway specialist. She exhibited many different skills and interests, from music to business management and the most important of her interests, mathematics. In 1938, the time was not very opportune for entering a university. Rasiowa had to interrupt her studies, as no legal education was possible in Poland after 1939. Many people fled the country, or at least they fled the big towns, which were subject to German bombardment and terror. The Rasiowa family fled also, as most high ranking administration officials and members of the government were being evacuated to Romania. The family spent a year in Lviv. After the Soviet invasion in September 1939, the town was taken over by the Soviet Union. The lives of many Poles became endangered, so Helena's father decided to return to Warsaw.
Академиялық даму
Расиова поляк логиктерінің күшті ықпалына түсті. Ол магистрлік диссертациясын Ян Лукашевич пен Болеслав Собоцинскийдің ғылыми жетекшілігімен жазды. 1944 жылы Варшава көтерілісі болды, одан кейін Варшава дерлік толығымен қирады. Бұл тікелей шайқастардың салдарынан ғана емес, сонымен қатар көтеріліс басылғаннан кейін жүйелі түрде қиратудың нәтижесі болды. Расиованың диссертациясы үйдің өзімен бірге өртенді. Ол анасымен бірге қираған ғимараттың қирандыларымен жабылған жертөледе аман қалды. Соғыстан кейін поляк математикасы өз институттарын, атмосферасын және мамандарын қайта жаңғыртуға кірісті. Қалғандардың міндеті – польша университеттерін және ғылыми қауымдастықты қайта құру деп есептелді. Бұл қайта құрудың маңызды шарты – математиканы қайта жаңғыртуға қатыса алатын барлық адамдарды біріктіру болды. Осы уақытта Расиова орта мектепте сабақ беріп жүрген еді. Дәл сол жерде ол Анджей Мостовскимен танысып, университетке оралды. 1945 жылы ол магистрлік диссертациясын қайта жазды, ал келесі жылы Варшава университетінде ассистент болып жұмысқа орналасып, өмірінің соңына дейін осы оқу орнымен байланыста болды. Университетте ол 1950 жылы профессор Анджей Мостовскийдің жетекшілігімен «Льюис және Хейтингтің функционалдық есептеулерінің алгебралық қарастырылуы» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. Алгебралық логика бойынша бұл диссертация оның Львов-Варшава логика мектебіндегі ғылыми еңбегінің бастауы болды. 1956 жылы ол Польша Ғылым академиясының Математика институтында «доктор наук» (қазіргі кездегі габиляцияға тең) ғылыми дәрежесін алды, онда 1954 және 1957 жылдар аралығында доцент болып жұмыс істеді, 1957 жылы профессор, ал 1967 жылы толық профессор атанды. Дәреже алу үшін ол «Аксиоматикалық теориялардың алгебралық модельдері» және «Конструктивті теориялар» деген екі мақала ұсынды, олар бірге «Элементарлық теориялардың алгебралық модельдері және олардың қолданылуы» атты диссертацияны құрады. Расиова 1970-жылдардың соңы мен 1980-жылдардың басында Польшаның тұрақсыз жағдайына қарамастан, көптеген халықаралық математиктерді, әсіресе логиктерді Польшаға шақыруда маңызды рөл атқарды. Жапон математигі Хироакира Ононың айтуынша, ол өзінің мызғымас еркінің арқасында ынтымақтастыққа мүмкіндік жасады.
Rasiowa became strongly influenced by Polish logicians. She wrote her Master's thesis under the supervision of Jan Łukasiewicz and Bolesław Sobociński. In 1944, the Warsaw Uprising broke out and consequently Warsaw was almost completely destroyed. This was not only due to the immediate fighting, but also because of the systematic destruction which followed the uprising after it had been suppressed. Rasiowa's thesis burned with the whole house. She herself survived with her mother in a cellar covered by the ruins of the demolished building. After the war, Polish mathematics began to recover its institutions, its moods, and its people. Those who remained considered their duty to be the reconstruction of Polish universities and the scientific community. One of the important conditions for this reconstruction was to gather all those who could participate in re creating mathematics. In the meantime, Rasiowa had accepted a teaching position in a secondary school. That is where she met Andrzej Mostowski and came back to the university. She re wrote her Master's thesis in 1945 and in the next year she started her academic career as an assistant at the University of Warsaw, the institution she remained linked with for the rest of her life. At the university, she prepared and defended her PhD thesis, Algebraic Treatment of the Functional Calculi of Lewis and Heyting, in 1950 under the guidance of Prof. Andrzej Mostowski. This thesis on algebraic logic initiated her career contributing to the Lwów–Warsaw school of logic: In 1956, she took her second academic degree, doktor nauk (equivalent to habilitation today) in the Institute of Mathematics of the Polish Academy of Sciences, where between 1954 and 1957, she held a post of associate professor, becoming a professor in 1957 and subsequently Full Professor in 1967. For the degree, she submitted two papers, Algebraic Models of Axiomatic Theories and Constructive Theories, which together formed a thesis named Algebraic Models of Elementary Theories and their Applications. Rasiowa was pivotal in her role for inviting many international mathematicians, especially logicians, to Poland in the late '70s and early '80s, despite the country's instability at the time. According to Japanese mathematician Hiroakira Ono, she enabled collaboration through her iron will.