Кіріспе

Рапацки жоспары (Rapacki Plan) – 1957 жылғы 2 қазанда Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясында Польшаның сыртқы істер министрі Адам Рапацки сөйлеген сөзінде Орталық Еуропада ядролық қарусыздану және әскериленбеудің шектеулі жоспары ретінде ұсынылған бастама. Бұл жоспар Польша Халық Республикасының өз территориясында ядролық қару орналастырмауға және өндірмеуге дайын екенін жариялады, егер Германия Федеративтік Республикасы мен Германия Демократиялық Республикасы да осылай келіссе. Кейіннен Чехословакия да ядролық қарусыз аймақты қолдауға қосылды. Бұл жоспар 1950 жылдардың ортасында Батыс елдері мен Кеңес Одағының "Қырық жылдық соғыс" шиеленісін төмендетуге және қарусыздануды ілгерілетуге жасаған әрекеттерінен кейін жасалды.

Шолу

Жоспар Варшава шартының кеңестік басқарудағы барлық мемлекеттері тарапынан қолдау алды, алайда 1957 жылдың желтоқсан айында Парижде өткен НАТО кеңесінде Батыс Еуропаны салыстырмалы түрде үлкен әскери қауіп деп есептелген коммунистік конвенциялық армияларға осал қалдырады деген негізде қабылданбады. АҚШ бұл жоспарды қолдау Еуропадағы күштер тепе-теңдігінің жоғалуына әкеледі деп санды, бұл туралы Эйзенхауэр әкімшілігінің жауабы куәландырды. Ұлыбритания да бұл жоспарды НАТО елдерінің қауіпсіздігіне қатер деп қарады, себебі ол Шығыс Еуропада кеңестік күштердің үстемдігін нығайтуы мүмкін еді. Батыс Германия ядролық қарудан босатылған аймақ идеясына күшті қарсылық көрсетті, өйткені жоспар мемлекеттің НАТО құрамындағы билігі мен ықпалын азайтуы және Шығыс Германиямен шартқа қол қою арқылы Холльштейн доктринасын бұзуы мүмкін деп қорқынышты. Дегенмен, НАТО-ның барлық мүшелері жоспарға қарсы болған жоқ, Норвегия, Дания және Канада үкіметтері оны қолдайтындарын жариялады. Рапацки 1958 жылы батыстың алаңдаушылықтарын ескере отырып, бастапқы жоспарының бірнеше өзгертілген нұсқаларын ұсынды, бірақ олар аз қолдауға ие болды. Ұсынылған бір нұсқа екі кезеңді жоспарды қамтыды: бірінші кезеңде Орталық Еуропа аймағына жаңа ядролық қарулар әкелінуіне тыйым салынар еді, ал екінші кезеңде НАТО мен Варшава шарты аймақтағы барлық қалған ядролық қару-жарақтарды жою үшін бірлесіп жұмыс істеуі тиіс еді.

Женева саммиті 1955

1955 жылдың 18 шілдесінде өткен саммитте Суық соғысты тиімді аяқтауға, тұрақты әлемдік қауіпсіздік негізінде бейбітшілік талқылау үшін ірі державаларды біріктіру мақсаты болды. Осы саммитте екі "Еден жоспары" ұсынылды. Бірінші жоспар Батыс Германия үшін шектеу және тексеру аймағын құруға, сондай-ақ Шығыс Германияны демилитаризациялауға бағытталған. Екінші жоспар Шығыс және Батыс Германияны бөліп тұратын шекара бойында тексеру аймағын ұсынды. Бірінші жоспар Кеңес Одағы тарапынан Германияның бірігуіне байланысты шарт қойылуы себепті қабылданбады, ал екінші жоспар Батыс елдері тарапынан қолдау таппады. Бұл саммит Батыс және Шығыс Германия арасындағы қаруды төмендету мәселесін көтерген алғашқы маңызды конференция болды, соның нәтижесінде осы аймақтағы тұрақты Еуропа қауіпсіздігі мәселелері халықаралық ареналардың назарына түсті.

Польша мен Батыс Германия арасындағы қарым-қатынас 1950 жылдары

1950 жылдардың ортасында НАТО-да Батыс Германияға ядролық қару беру мүмкіндігі талқыланды. Бұл, ішінара, президент Эйзенхауэрдің американдық әскерлерді Еуропадан шығаруға ұмтылуымен байланысты болды. Польшада, егер немістер мұндай қару алса, Польша Екінші дүниежүзілік соғыстан бері басқарып келген Одер және Луасатия Нейсе өзендері бойындағы аумақтарды қайтарып алу үшін агрессивтілік танытуы мүмкін деген үлкен қорқыныш болды. Польшаға бұл жерлерді ресми түрде беру туралы ешқандай шарт болмағанмен, Польша үкіметі Шығыс Германиямен осы жерлерді өздеріне беру туралы келісім жасасқан; бірақ Батыс Германия бұл келісімді мүлдем қабылдамады. 1955 жыл бойында Польша үкіметі Батыс Германиямен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Бұл, ішінара, Польшаның Шығыс Германияны мойындауымен байланысты болды, ал бұл әрекет сол кездегі Батыс Германия үкіметі қабылдаған Холльштейн доктринасы бойынша қабылдауға болмайтын нәрсе саналды. Польша Еңбек партиясының бірінші хатшысы Владислав Гомулка 1957 жылы дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға тағы да ұмтылды, бірақ бұрынғы әрекеттер сияқты, оған да жауап ретінде қарсылық білдірілді. Батыс Германияның шығыстағы жоғалған аумақтарды қайтарып алуға бағытталған реваншизмі мен НАТО-ның Батыс Германия армиясына ядролық қару беру туралы уәделеріне байланысты, поляктар қарусыздандыру жоспарын ұсынуға көбірек бейімделді.

Овертураға кеңестердiң талпыныстары

Венгрия көтерілісін басу кезінде Кеңес Одағы 1950 жылдардың ортасы мен аяғында қарусыздандыру бойынша бірнеше ұсыныс жасады. 1956 жылдың қараша айында мемлекет Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясына қарусыздандыру жоспарын ұсынды, ол ірі державалардың әскер құрамындағы адам санын азайтуға, ядролық қаруға тыйым салуға және барлық елдердегі әскери шығындарды жалпы түрде қысқартуға бағытталған болатын. Бұл жоспар бастапқыда Батыс елдері тарапынан қабылданбады, бірақ одан да шектеулі жоспар қарастырылуы мүмкін екендігі айтылды. 1957 жылдың жазында Кеңес Одағы БҰҰ-ның қарусыздандыру комиссиясына жаңа, шектеулі қарусыздандыру жоспарын ұсынды. Жоспар АҚШ, Қытай, Кеңес Одағы, Франция және Ұлыбританияның қарулы күштерін қысқартуды көздеді. Сонымен қатар, жоспарда ядролық қаруды қолданудан бас тарту және Варшава шарты мен НАТО күштері орналасқан Еуропа аймақтарының әуе суреттеріне негізделген бақылау жүйесін құру қарастырылды. Аталған жоспар Батыс елдері тарапынан тағы да қабылданбады. Осыдан кейін Польша үкіметі өз қарусыздандыру жоспарын ұсынды.

Польшаның кеңестерге ұсынысы

Ядролық қарусыз аймақ туралы алғашқы идея 1957 жылдың басында "Swiat a Polska" журналында алғаш рет пайда болды. Кеңес Одағы бастапқыда польшалық ұсынысты қарастыруды кейінге қалдырды, бірақ 1957 жылдың қыркүйегінде Польшадағы кеңес толық өкілі Польшаның сыртқы істер министрінің орынбасары Мариан Назковскийге кеңес тарапының жоспарды қолдауға ниеттенгенін мәлімдеді. Бұл жоспар одан әрі дамытылып, бұрынғы Польша жұмысшы партиясының мүшесі Адам Рапацкийдің есімімен аталатын болды.

Рапацкидің БҰҰ Ассамблеясына берген баяндамасы, 1957 жылғы 2 қазан

Рапацкийдің БҰҰ Бас Ассамблеясындағы ұсынысы көбінесе қарусыздандыру контекстінде жасалды және Польша, Чехословакия, Шығыс және Батыс Германияның аумақтарында ядролық қару импорттауға, өндіруге немесе ұстауға тыйым салу міндеттемесімен шектелді. Сөйлесінде Рапацкий бұл ұсынысты Кеңес Одағы мен Батыс арасындағы қарусыздандыру дауын шешуге жасалған алғашқы қадам ретінде бағалап, "біржақты құрылысшылдықпен өмір сүру" терминін қолданды. Одан әрі, ол бұл ұсыныстың кеңестік және батыс елдері ұсынған бейтараптандыру, демилитаризация және Еуропалық қауіпсіздік сияқты басқа ұсыныстардан ерекше екенін атап өтті. Сондай-ақ, сөйлесінде Орталық Еуропада ядролық қарудың болуының салдары туралы айтылды, сонымен қатар поляк делегациясы ядролық сынақтарды тоқтатуға бағытталған кез келген бастаманы толық қолдайтынын мәлімдеді.

Негізгі шарттар

Бұл аймақ – Батыс Германия, Шығыс Германия, Польша және Чехословакияны қамтиды, онда ядролық қару өндіру мен сақтауға, сондай-ақ осы аймақта мұндай қару қолдануға тыйым салынады. Төрт үлкен держава (Франция, Ұлыбритания, АҚШ, КСРО) осы аймаққа ядролық қару әкелмеуге және аймақтағы елдерге қарсы ядролық қару қолданбауға міндеттеме береді; аймақта әскери күштері бар барлық елдерге қару-жараққа ие болуға тыйым салынады. Аймаққа кіретін елдер ядролық қаруға қатысты тыйымды сақтау үшін бақылау жүйесін құрып, оған әуе және құрлықтағы тексерулерді де қосады. Халықаралық шарт – мемлекеттерді осы жоспарға міндеттендірудің ең тиімді жолы болар еді, алайда, егер мұндай шартқа келісім болмаса, аймақтағы елдер мен төрт үлкен держава арасында көпжақты немесе бір жақты мәлімдемелер жасау ұсынылады.

Рапацки жоспарына жауаптар

Рапацкий жоспары Сыртқы істер министрі Рапацкий жасағаннан кейін, Польша жоспарды Біріккен Ұлттар Ұйымына ұсынғанға дейін Шығыс Еуропадағы өзінің одақтастарынан (әсіресе Кеңес Одағынан) мақұлдау алғысы келді, онда АҚШ және Батыс Германия оны қарастырып шешім қабылдайтын еді. Адам Рапацкийдің дипломатиялық күш-жігеріне қарамастан, жоспар соңында қабылданбады.

Чехословакия

1957 жылдың қазан айында Чехия үкіметі жоспарды қолдады, сыртқы істер министрі Вацлав Давид ядролық қарусыз аймаққа қатысуда мемлекеттің мүддесі туралы сөз сөйледі, содан кейін Чехословакияны Рапацкий жоспарына қатысушы мемлекеттер тізіміне қосты. Сөз сөйлегенде, Польшаның ұсынысы Орталық Еуропаны кең ауқымда қарусыздауға жасалған құрылысшыл қадам екендігі де айтылды.

Кеңес Одағы

Кеңес Одағы бұл жоспарға, әсіресе жоспар кеңестік мақсаттар мен мәселелерді шешуге көмектескен кезде, бастапқыда жағымды жауап берді. 1957 жылы Кеңес Одағы бұл жоспарды ең маңызды екі мәселені шешу құралы ретінде қарастырды. Біріншіден, Батыс Германияның ядролық қарулануына жол бермеу. Екіншіден, 1956 жылы Венгриядағы көтерілісті күшпен басудан кейін беделін қайта жаңғырту, себебі БҰҰ тергеуінен кейін Кеңес Одағының араласуы Венгрия халқының адам құқықтарын бұзғаны анықталды. 1957 жылдың 21 желтоқсанында Жоғарғы Кеңес 17 тармақтан тұратын резолюция қабылдады, оған Варшава шартының мемлекеттері арасындағы Рапацкий жоспарымен бірге шабуылға қарсы келісім де кірді. 1957-1958 жылдары Кеңес Одағы бұл жоспарды толық қолдады. 1958 жылдың ақпанында Адам Рапацкий мен Кеңес Сыртқы істер министрі Андрей Громыко арасында кездесу ұйымдастырылды, ол жоспарда белгіленгендей, ядролық қарусыз аймақ құруға бағытталды. Басқа социалистік мемлекеттер де жоспарға жағымды жауап берді. Кейбір ғалымдардың пікірінше, бұл АҚШ-тың Батыс Еуропадағы қысқа қашықтықтағы ядролық қаруды қорғау жоспарына зиян келтіруі мүмкін еді. 1958 жылдың 10 қаңтарында Джон Фостер Даллес Батыс Еуропада ядролық қарусыз аймаққа қарсылығын білдіріп, Германияның бейтараптығы НАТО-ға ауыр соққы боларын айтып, баспасөз мәслихатын өткізді. Бұрынғы Мемлекеттік хатшы Дин Эчесон да екі күннен кейін «Нью-Йорк Таймс» газетінде Рапацкий жоспарына қарсы пікір білдірді. Кейбір ғалымдар АҚШ үкіметінің жоспарды қабылдауы Еуропадағы күштер тепе-теңдігін бұзуы мүмкін деп санайды. Алайда, бұрынғы американдық дипломат Джордж Кеннан, ол да бұрын НАТО құрылуына қарсы болған, сол кездегі американдық саясаткерлерге қарамастан, Германияның бірігуі мен қарусыздануы немістердің де, Кеңес Одағының да алаңдаушылығын басуы мүмкін деп ойлады. Кеннан бұл жоспарды Германияда қарусыздандыру процесін жеңілдетудің бастапқы қадамы ретінде қарастырды.

Шығыс Германия

Шығыс Германия үкіметі БҰҰ-ға Польша ұсынысы негізінде ядролық қару жасаудан бас тарту талабымен Батыс Германиямен келісімге қол қоюға әзір екенін мәлімдеді.

Канада

НАТО-ның көптеген басқа мүшелерінен өзгеше, Канада бастапқыда Польшаның ұсынысын қолдады. Бастапқыда бұл жоспар Варшава шартының мақсаттарына қызмет ету үшін жасалған деп күдіктенген, бірақ жобаның Польшада тәуелсіз түрде туғанына көз жеткен соң, ел оны жақсы бағалай бастады. Канадалық шенеуніктер Польшаның Варшава шартынан тыс егемендігін нығайтуын бағалап, жоспарды қолдау олардың тәуелсіздігін арттырып, НАТО мен Кеңес Одағы арасындағы диалогты күшейтеді деп сенді. Сыртқы істер жөніндегі мемлекеттік хатшы Жюль Легер сияқты кейбір канадалық шенеуніктер Рапацки жоспарын ашық қорғап, оны іске асыруға тұрарлық деп ойлады. Дегенмен, ел жоспардың кейбір ережелерімен келіспеді; оның ішінде бақылау жүйесінің болмауы, және соңында НАТО-ның қалған бөлігімен бірге оны қабылдамау үшін дауыс берді. 1958 жылы жоспардан бас тартқаннан кейін Канада қарсы ұсыныс жасауға тырысты. Норвегиямен бірлесіп, кейбір стратегиялық қаруларды тыйым салу және Шығыс Еуропада ядролық қару өндірісін тоқтату туралы уақтылы келісімге келді, осылайша Рапацки жоспарының рухын сақтады. Бірақ бұл да Батыс қорғанысын тым әлсіретеді деп танылып, кейіннен НАТО қабылдамады. Ақырында Канада Еуропаның ядролық қарусыздануына қатыстығын өзгертті. Ғалымдар елдің мұндай ұсыныстар ядролық қаруды шектеудің орнына көбейтуі мүмкін деген қорқынышқа келгенін айтады, себебі олар Еуропа елдерін АҚШ-қа толығымен сенудің орнына өздері қару жасауға итермелеуі мүмкін еді. Бұл қорқыныш 1959 жылы Франция өз ядролық қару бағдарламасын бастағанда расталды.

Адам Рапацки

Адам Рапацки бастапқыда социалистік агитатор болған, кейін Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша жұмысшылар партиясына қосылды. 1956-1968 жылдар аралығында Сыртқы істер министрі қызметін атқарып, ол Орталық Еуропада ядролық қарусыз аймақ құруды көздейтін "Рапацки жоспарымен" танылды. Рапацки БҰҰ-да кеңес саясатын қолдағанмен қатар, Батыс елдерімен дипломатиялық, мәдени және сауда байланыстарын сақтап тұруға тырысты, сондай-ақ сыртқы істер министрі қызметін атқарган кезінде басқа коммунистік елдердің ұстанымдарын да қолдады. Рапацки 1957 жылғы 2 қазанда Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясына Рапацки жоспарын ұсынғанда кеңінен танылды. 1968 жылғы 20 желтоқсанда ол Сыртқы істер министрі лауазымынан алынды.

Дуайт Д. Эйзенхауэр

Салқын соғыс кезінде президент Эйзенхауэр НАТО арқылы әскери күш позициясынан Еуропа қауіпсіздігін келіспендіруге тырысты. 1953 жылы Иосиф Сталин қайтыс болған кезде, Кеңес Одағы мен АҚШ және НАТО арасындағы қарым-қатынаста маңызды өзгеріс болды. 1950 жылдардың ортасында, Еуропадан әскерлерді шығаруды көздеген Эйзенхауэр Батыс Еуропа елдерінің, әсіресе Батыс Германияның ядролық қарулануын күшейтуге итермеледі. Бұл, әрі қарай кеңестік тараптан ядролық қаруды жою туралы ұсынысқа, және ерекше атап айтқанда, поляктардың Рапацкий жоспарына алып келді. Алайда, президент Германияны қайта біріктіруге жұмсалған күш-жігердің жеткіліксіздігін және бұл НАТО-ның Еуропадағы беделін әлсірететінін айтып, бұл жоспарға ашық қарсылық білдірді.

Никита Хрущев

Никита Хрущев, сол кезде Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Бірінші хатшысы қызметін атқарып, 1956 жылдан бастап Кеңес және Польша үкіметтері арасындағы байланысты нығайтуға ұмтылды. Алдағы жылдары дипломатиялық қарым-қатынастар жақсарғаннан кейін, Хрущев 1958 жылы Польша жұмысшы партиясының газетіне берген сұхбатында Рапацкий жоспары екі елдің қарым-қатынасы мен ынтымақтастығының ең үздік мысалы екенін айтты. Партияның жиырма бірінші съезінде сөйлеген сөзінде, кеңестік жақ осы жоспарды іске асыруға мүдделі екенін мәлімдеді. Ол Рапацкий жоспарының мазмұнын жасаушылардың бірі ретінде белгілі.

Гомулька жоспары

1958 жылдан кейін Польша Орталық Еуропада ядролық қарудан бос аймақ құруға әрекеттерін жалғастырды. 1963 жылдың желтоқсанында Польша Рапацкий жоспарымен салыстырылатын Орталық Еуропа аймағында ядролық қарудың одан әрі таралуын тоқтатуды көздеген сәтсіз Гомулка жоспарын ұсынды.

Болашақтағы қарусыздану

Рапацки мен Гомулька жоспарлары қабылданбағанына қарамастан, ғалымдар екеуі де суық соғыс кезеңіндегі үлкен державалар арасындағы ядролық қаруды жою мәселесін талқылауға үлес қосып, ядролық сынақтарға тыйым салу және Шығыс пен Батыс арасындағы шабуыл жасамау туралы келісімдер сияқты мәселелерге де әсер еткенін айтады. Нәтижесінде, бұл талқылау 1968 жылғы Ядролық қаруды таратпау шартына және 1990 жылғы Еуропадағы қалыпты қарулы күштер туралы келісімге (CFE) әкелді.