Теһран конференциясы: Ұлы Отан соғысы кезеңіндегі одақтас көшбасшылардың кездесуі

Кіріспе

1943 жылғы одақтас елдердің басшыларының кездесуі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас елдердің басшыларының кездесуі.

Тегеран конференциясы (кодтық атауы – «Эврика») – 1943 жылдың 28 қарашасынан 1 желтоқсанына дейін Иосиф Сталин, Франклин Д. Рузвельт және Уинстон Черчилль арасында өткен стратегиялық кездесу. Ол Ирандағы Тегеран қаласындағы Кеңес Одағының елшілігінде өтті. Бұл Кеңес Одағы, АҚШ және Ұлыбританиядан құралған «Үш үлкен» одақтас көшбасшыларының Екінші дүниежүзілік соғыстағы алғашқы конференциясы болды. Ол 1943 жылдың 22-26 қарашасында өткен Каир конференциясын жалғастырды және 1945 жылғы Ялта мен Потсдам конференцияларына дейін болды. Үш көшбасшының мақсаттары әртүрлі болғанымен, Тегеран конференциясының басты нәтижесі – Батыс одақтастарының нацистік Германияға қарсы екінші фронт ашуға берген міндеттемесі. Конференцияда сонымен қатар «Үш үлкен» одақтастарының Түркия және Иранмен қарым-қатынасы, Югославиядағы және Жапонияға қарсы операциялар, сондай-ақ соғыстан кейінгі жоспарланған реттелу мәселелері де талқыланды. Конференцияда қол қойылған жеке келісімшарт бойынша «Үш үлкен» Иранның тәуелсіздігін мойындауға уәде берді.

Өмірбаян

1941 жылдың маусымында Германия-Кеңес соғысы басталғаннан кейін Черчилль кеңестік тарапқа көмек ұсынды, ал осыған қатысты келісім 1941 жылдың 12 шілдесінде қол қойылды. Алайда, Черчилль кеңестік тараппен одақ құрғанын хабарлаған радио сөйлесуінде тыңдаушыларға бұл одақ коммунизмге қарсы позициясын өзгерте алмайтынын еске салды. Осы қолдауды іске асыру үшін делегациялар Лондон мен Мәскеу арасында сапарлады, ал АҚШ 1941 жылдың желтоқсан айында соғысқа қосылғанда делегациялар Вашингтонда да кездесті. Британ және американ операцияларын, сондай-ақ Кеңес Одағына көрсетілетін қолдауды үйлестіру үшін Біріккен Штабтар комитеті құрылды. Әлемдік соғыстың салдары, одақтастардың біртұтас стратегиясының болмауы және Еуропа мен Азия арасындағы ресурстарды бөлудің қиындығы әлі шешілмеген еді, бұл Батыс одақтастары мен Кеңес Одағы арасындағы күдікке орын берді. Рузвельт денсаулығына байланысты саяхатқа шығу қиындықтарын сезінді. Черчилль белсенді саяхатшы болғандықтан, соғыс кезеңіндегі конференциялар сериясы аясында Солтүстік Америкада Рузвельтпен бес рет, Африкада екі рет кездесіп, Мәскеуде Сталинмен екі рет кездескен еді. Рузвельттің аудармашысы Чарльз Боленнің айтуынша, Рузвельтпен бірге оның жеке өкілі Черчилльге – Гарри Хопкинс және АҚШ-тың Кеңес Одағындағы елшісі У. Аверелл Харриман болды. Сталинмен бірге КСРО Сыртқы істер министрі Вячеслав Молотов және әскери қолбасшы Климент Ворошилов болды. Черчилль сыртқы істер министрі Энтони Иденді, бас штаб офицері Аланбрукты, бас әскери көмекшісі Гастингс Исмайды, сондай-ақ Диль, Каннингем, Портал, Бойл және оның аудармашысы Артур Бирсті алып келді. Үш батыс әйелі қатысты: Черчилльдің қызы Сара, Аверелл Харриманның қызы Кэтлин және Рузвельттың қызы Анна Боэтигер. 1941 жылдан бері екінші майдан ашуды талап еткен Сталин бұл кездесуге өте қуанды және өзінің басты мақсатына жеткенін сезінді. Алдымен, Германия жеңілгеннен кейін Жапонияға қарсы соғысқа кіруге келісті: Сталин Польшаның Кеңес Одағымен шығыс шекарасын 1920 жылы британдық сыртқы істер министрі Лорд Керзон белгілеген сызыққа сәйкес қайта қарауды ұсынды. Польшаның аумағын жоғалтуын өтеу үшін үш көшбасшы Германия мен Польша шекарасын Одер және Нейсе өзендеріне жылжытуға келісті. Алайда, бұл шешім 1945 жылғы Потсдам конференциясында ғана ресми ратификацияланды. Содан кейін басшылар Батыс одақтастарының 1941 жылдан бері Сталин талап еткендей, солтүстік Францияға (Оверлорд операциясы) басып кіру арқылы жаңа майдан ашуының шарттарын қарастырды. Осыған дейін Черчилль Жерорта теңізінде британдық, американдық және доминиондық күштерінің бірлескен операцияларын кеңейтуді жақтады, өйткені қолданыстағы кеме жолдарының жетіспеуіне байланысты жаңа батыс майданын ашу физикалық тұрғыдан мүмкін емес еді. Бұл 1943 жылға арналған мақсаттар ретінде Жерорта теңізі мен Италияны қалдырды. Келісім бойынша, 1944 жылдың мамырына дейін американдық және британдық күштер «Оверлорд» операциясын бастайды, ал Сталин Германияның шығыс майданында Германия күштерін Солтүстік Франциядан бұрып жіберу үшін одақтастарға бір мезгілде ірі шабуыл жасайды (Багратион операциясы). Сонымен қатар, «Оверлорд» операциясын толықтыру үшін қосымша шабуылдар талқыланды, соның ішінде Нормандияға қону алдында Германия әскерлерін солтүстік жағалаулардан ауыстыру мақсатымен Оңтүстік Францияға одақтастардың шабуыл жасауы, тіпті Альпі тауларын айналып өтіп, Венаға қарай жылжу үшін Адриатиканың солтүстік бөлігіне соққы беру мүмкіндігі де қарастырылды. Кез келген жоспар Италиядағы Германия армиясына қарсы күресіп жатқан одақтас дивизияларына тәуелді болар еді. Иран мен Түркия мәселелері егжей-тегжейлі талқыланды. Рузвельт, Черчилль және Сталин Иран үкіметін қолдауға келісті, бұл туралы төмендегі мәлімдемеде айтылған: Үш үкімет соғыстың Иран үшін ерекше экономикалық қиындықтар тудырғанын түсінеді және олардың барлығы Иран үкіметіне мүмкіндігінше экономикалық көмек көрсетуге келісті, олардың бүкіл әлемдегі әскери операцияларынан туындаған ауыр талаптарды және бүкіл әлемдегі көлік, шикізат және азаматтық тұтынуға арналған тауарлардың жетіспеушілігін ескере отырып. Сонымен қатар, егер Түркия соғысқа кірсе, Кеңес Одағы оған қолдау көрсетуге уәде берді. Рузвельт, Черчилль және Сталин Түркияның одақтастар жағына жыл соңына дейін қосылуы да өте қажет деп келісті. Түркияны мүмкіндігінше ертерек әрекет етуге ынталандыру үшін олар «Крит және Додеканес аралдарын алу туралы ұсыныс жасауға келісті, өйткені олар Түркияға жақын орналасқан». Черчилль 1943 жылы Италияға басып кіруді, содан кейін 1944 жылы Оверлорд операциясын жүргізуді ұсынды, өйткені кемелердің жетіспеуіне байланысты 1943 жылы Оверлорд операциясын жүргізу физикалық тұрғыдан мүмкін емес еді және оны іске асыру мүмкін болмайынша ешқандай маңызды іс жасау туралы ойлауға болмайтын еді. Черчилль Сталинге Польшаны батысқа жылжытуды сәтті ұсынды, Сталин да оған келісті. Бұл поляктарға өнеркәсіптік дамыған Германия жерін батысқа беруге, ал шығыста батпақты жерлерді алуға мүмкіндік берді. Бұл сонымен қатар Кеңес Одағына басып кіруге қарсы аумақтық кедергі тудырды. Черчилльдің жоспарына сәйкес, шекара Одер және Нейсе өзендері бойында өтеді, бұл Польшаның Шығыс Жерлері үшін әділ өтемақы болады деп санайды.

Once the German Soviet War broke out in June 1941, Churchill offered assistance to the Soviets, and an agreement to that effect was signed on 12 July 1941. However, Churchill, in a spoken radio transmission announcing the alliance with the Soviets, reminded listeners that the alliance would not change his stance against communism. Delegations had traveled between London and Moscow to arrange the implementation of that support, and when the United States joined the war in December 1941, the delegations met in Washington as well. A Combined Chiefs of Staff committee was created to co ordinate British and American operations and their support to the Soviets. The consequences of a global war, the absence of a unified Allied strategy, and the complexity of allocating resources between Europe and Asia had not yet been sorted out, which soon gave rise to mutual suspicions between the Western Allies and the Soviet Union. and Roosevelt was physically disabled and found travel difficult. Churchill was an avid traveller and, as part of an ongoing series of wartime conferences, had already met with Roosevelt five times in North America and twice in Africa and had also held two prior meetings with Stalin in Moscow. According to Roosevelt's interpreter, Charles Bohlen, Roosevelt was accompanied by Harry Hopkins, who had served as Roosevelt's personal emissary to Churchill, and W. Averell Harriman, the U. S. Ambassador to the Soviet Union. Stalin was accompanied by Soviet Minister of Foreign Affairs Vyacheslav Molotov and military leader Kliment Voroshilov. Churchill brought Foreign Secretary Anthony Eden his CGS Alanbrooke, chief military assistant Hastings Ismay plus Dill, Cunningham, Portal, Boyle, and his interpreter Arthur Birse. Three Western women attended: Churchill's daughter Sarah, Averell Harriman's daughter Kathleen and Roosevelt's daughter Anna Boettiger. As Stalin had been advocating for a second front since 1941, he was very pleased and felt that he had accomplished his principal goal for the meeting. Moving on, Stalin agreed to enter the war against Japan once Germany was defeated:

Stalin pressed for a revision of Poland's eastern border with the Soviet Union to match the line set by British Foreign Secretary Lord Curzon in 1920. In order to compensate Poland for the resulting loss of territory, the three leaders agreed to move the German Polish border to the Oder and Neisse rivers. This decision was not formally ratified, however, until the Potsdam Conference of 1945. The leaders then turned to the conditions under which the Western Allies would open a new front by invading northern France (Operation Overlord), as Stalin had pressed them to do since 1941. Until then, Churchill had advocated the expansion of joint operations of British, American, and Commonwealth forces in the Mediterranean, as opening a new western front had been physically impossible because of a lack of existing shipping routes. That left the Mediterranean and Italy as viable goals for 1943. It was agreed Operation Overlord would be launched by American and British forces by May 1944 and that Stalin would support the Allies with a concurrent major offensive on Germany's eastern front (Operation Bagration) to divert German forces from northern France. Additional offensives were also discussed to complement the undertaking of Operation Overlord, including the possible allied invasion of southern France prior to the landings at Normandy with the goal of drawing German forces away from the northern beaches and even a possible strike at the northern tip of the Adriatic to circumvent the Alps and drive towards Vienna. Either plan would have relied on Allied divisions engaged against the German Army in Italy around the time of the conference. Iran and Turkey were discussed in detail. Roosevelt, Churchill, and Stalin all agreed to support the Iranian government, as addressed in the following declaration:

The Three Governments realize that the war has caused special economic difficulties for Iran, and they all agreed that they will continue to make available to the Government of Iran such economic assistance as may be possible, having regard to the heavy demands made upon them by their world wide military operations, and to the world wide shortage of transport, raw materials, and supplies for civilian consumption. In addition, the Soviets pledged support to Turkey if it entered the war. Roosevelt, Churchill and Stalin agreed that it would also be most desirable if Turkey entered on the Allies' side before the year was out. In order to encourage Turkey to act as soon as possible, they agreed to make "the offer to take Crete and the Dodecanese islands because they are rather close to Turkey." Churchill argued for the invasion of Italy in 1943, then Overlord in 1944, on the basis that Overlord was physically impossible in 1943 for lack of shipping and that it would be unthinkable to do anything important until it could be launched. Churchill successfully proposed to Stalin a westward movement of Poland, which Stalin accepted. It gave the Poles industrialized German land to the west but took marshlands to the east. It also provided a territorial buffer to the Soviet Union against invasion. Churchill's plan involved a border along the Oder and the Neisse, which he views to give Poland a fair compensation for the Eastern Borderlands.

Кешкі ас

Конференцияда өткен 1943 жылдың 29 қарашасындағы Үшжақты кешкі ас алдында Черчилль Сталинге арнайы тапсырылған салтанатты семсерді ("Шеффилдте жасалған Сталинград семсері") сыйлады. Бұл патша Георг VI-ның Сталинград азаматтары мен Кеңес халқына Сталинградтағы Кеңес жеңісін еске алу үшін берген сыйы болды. Сталин қынапқа салынған семсерді алған кезде оны екі қолымен ұстап, қалтасын сүйді. Сталин семсерді қынаптан ұстап, тұмсығын төмен қарай бұратып, семсерді қынаптан шығып, жерге құлады. Содан кейін ол оны маршал Климент Ворошиловқа тапсырды. Тегеран конференциясындағы кешкі ас кезінде Сталин Германия тағы бір соғысты жоспарлап алмауы үшін 50 000 – 100 000 неміс офицерін өлтіруді ұсынды. Рузвельт Сталиннің бұл әрекетіне қатысты күдікпен қарап, "әлде 49 000 жеткілікті болар" деп әзілдеді. Алайда Черчилль ашуланып, "өз елі үшін соғысқан сарбаздарды қанды қолмен өлтіруді" айыптады. Ол тек соғыс қылмыскерлерін ғана сотқа беру керектігін, осы талапты оның өзі жазған Мәскеу құжатында көрсетілгенін айтты. Ол бөлмеден ашуланып шығып кетті, бірақ Сталин оны қайтарып алып, бұл әзіл болғанын мәлімдеді. Черчилль Сталиннің ойын түсініп, ол суды сынап көргендігін ойлады.

Үш күш бірігіп

1943 жылдың 1 желтоқсанында үш көшбасшы қайта жиналып, бірқатар декларациялар қабылдады. Конференцияда олар келесі әскери шешімдерді де келісіп алды. Иран үш державаның ортақ жауы – Германиямен соғысқа түсуге келісті. Сталин, Черчилль және Рузвельт соғыс кезінде Иранның ерекше қаржылық қажеттіліктері мен соғыстан кейін көмек қажет болу мүмкіндігін қарастырды. Үш держава Иранға көмек көрсетуді жалғастыруға уәде берді. Иран үкіметі мен үш держава Иранның тәуелсіздігін, егемендігін және территориялық тұтастығын сақтау бойынша туындаған барлық келіспеушіліктерді шешіп, келісімге келді. АҚШ, КСРО және Ұлыбритания Ираннан соғыс аяқталғаннан кейін басқа одақтас елдермен бірге бейбітшілік орнатуға атсалысуын күтті, және бұл мәселе декларация қабылданған кезде келісілді.

Әскери шешімдер

Югослав партизандарына жабдықтар, құрал-жарақтар және арнайы операциялар арқылы көмек көрсетіледі. Басшылар Түркияның одақтастар тарапынан осы жылдың соңына дейін соғысқа қосылуы тиімді деп мәлімдеді. Лидерлер Сталиннің былай деген мәлімдемесін ескерді: егер Түркия Германиямен соғысқа қатысып, соның салдарынан Болгария Түркияға соғыс жарияласа немесе шабуыл жасаса, Кеңес Одағы дереу Болгариямен соғыс жариялайды. Конференция Түркияны соғысқа тарту бойынша болашақ келіссөздерде осы мәселеге сіңіп өтуге болады деп атап өтті. Францияға арнаулы канал арқылы жасалатын шабуыл (Оверлорд операциясы) 1944 жылдың мамыр айында Францияның оңтүстігіне қарсы операциямен (Драгун операциясы) бірге басталады. Соңғы операция қолдағы десанттық кемелердің мүмкіндігіне қарай, барынша күшпен жүзеге асырылады. Конференция сондай-ақ Сталиннің кеңес әскерлерінің неміс әскерлерін Шығыс майданнан Батыс майданға ауыстыруына жол бермес мақсаттағы шабуыл (Багратион операциясы) осы шамада басталатынын мәлімдегенін атап өтті. Операция 1 маусымда өткізілуі жоспарланған, бірақ ай фазасы мен толқындар 5 маусымға кейінге жылдыруды талап етті. Лидерлер үш елдің әскери штабтары Еуропадағы алдағы операциялар бойынша тығыз байланыста болуға келісті. Атап айтқанда, қарсыласты жаңылыстыру үшін тиісті штабтар арнайы жасырын жоспар жасауы керек еді.

Саяси шешімдер

Сталин мен Черчилль Польшаның болашақ шекараларын талқылап, шығыста Керзон сызығын, ал батыста Одер-Найс сызығын келісімге келдірді. Рузвельт АҚШ-тағы поляк дауыс берушілеріне және 1944 жылғы сайлауға кез келген шешімнің тигізетін әсерін ескере отырып, Польша мәселесін талқылаудан шеттелуді сұрады. Сондықтан бұл шешім 1945 жылғы Потсдам конференциясына дейін бекітілмеді. Келіссөздер кезінде Рузвельт Литва, Латвия және Эстония республикаларының азаматтары осы шараларға дауыс бергеннен кейін ғана Совет Одағына қайта қосылуын қамтамасыз етті. Сталин сайлауларға халықаралық бақылауға келіспеді және барлық мәселелер Кеңес Конституциясына сәйкес шешілуі керек екенін мәлімдеді.

Нәтижелер

Югослав партизандарына одақтастар толық қолдау көрсетті, ал югослав четниктеріне одақтастардың қолдауы тоқтатылды. (Олар оккупациялаған италияндықтар мен немістермен күрескенге орнына, олармен ынтымақтасқан деп есептелді; қараңыз, Югославия және одақтастар). 1944 және 1945 жылдары немістер Балқаннан біртіндеп шегінген кезде, Иосип Броз Тито басқаратын коммунистік партизандар Югославияда билікті басып алды. Түркия президенті Исмет Инону 1943 жылдың қараша айында Каир конференциясында Рузвельт пен Черчилльмен кездесіп, елі толық қаруланғаннан кейін соғысқа қатысатынын уәделеді. 1944 жылдың тамызында Түркия Германиямен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді. 1945 жылдың ақпан айында Түркия Германия мен Жапонияға соғыс жариялады, бұл болашақ Біріккен Ұлттар Ұйымына қосылуға мүмкіндік берген символдық қадам болған болуы мүмкін.

" Оверлорд " операциясы

Рузвельт пен Сталин конференцияның көп бөлігін Черчилльді Францияға басып кіруге көндіруге жұмсады және 30 қарашада, ақыры, сәттілікке жетті. Рузвельт түскі ас кезінде 1944 жылдың мамыр айында басып кіруді бастайтындарын жариялады.

Германияның бөлінісі

Қатысушылардың арасында Германияның соғыс жүргізу мүмкіндігін жою үшін неше дивизия қажет екендігі тұрғысынан пікірталас болғанымен, Германияны соғыстан кейін бөлу қажет деген ортақ көзқарас қалыптасты.

Кеңес Одағының Тынық мұхит соғысына кіруі

29 қарашада Рузвельт Сталинге Жапония және Сібір порттары, сондай-ақ 1000-ға дейін ауыр бомбалаушы ұшақтарға арналған Теңіз жағалауы провинцияларындағы әуе базалары туралы бес сұрақ қойды. 2 ақпанда Сталин американ елшісіне Кеңес Одағы Жапонияға соғыс жариялағаннан кейін Америка Сібірден 1000 бомбалаушы ұшақты пайдалана алатынын мәлімдеді (Владивосток Ресейдің Шығыс аймағында орналасқан, Сібірде емес).

Қылмыс жасады деп күтілуде

Кеңес хабарлағандай, неміс агенттері Тегеран конференциясында Үш үлкеннің басшыларын өлтіруді жоспарлаған, бірақ жоспарлау кезеңінде тоқтатқан. КСРО-ның қарсы барлау қызметі НКВД, Рузвельт Тегеранға келгенге дейін бірнеше күн бұрын оның қауіпсіздігіне қатысты Майк Райлиге хабарлаған. Райли Тегеранға бірнеше күн бұрын барып, қауіпсіздік мәселелерін бағалап, Каирден Тегеранға дейінгі мүмкін жолдарды зерттеді. Райли Каирге оралар алдында НКВД оған бірнеше неміс агенттерінің күні бұрын Тегеранға парашютпен түсірілгені туралы хабарлады. НКВД неміс агенттері Тегеран конференциясында Үш үлкеннің басшыларын өлтіруді жоспарлап отыр деп күдіктенді. Кездесу орны туралы бастапқыда сөз болғанда, Сталин де, Черчилль де Рузвельтке өздерімен бірге тұруға шақыру қағаздарын жіберді. Бірақ Рузвельт бір одақтасқа екіншісінен артық көңіл көрсеткендей көрінбеу үшін, тәуелсіздігін сақтау мақсатында американдық өкілдігінде тұруды жөн көрді. Рузвельт 1943 жылдың 27 қарашасында Тегеранға келді және американдық өкілдігіне орналасты. Түн ортасына жуық, Сталиннің жақын көмекшісі Вячеслав Молотов Арчибальд Кларк Керрді (Кеңес Одағындағы британ елшісі) және Аверелл Харриманды (Кеңес Одағындағы американ елшісі) Кеңес елшілігіне шақырып, Рузвельт, Черчилль және Сталинге жасалған қастандық жоспары туралы ескертті. Молотов оларға бірнеше қастандық жасаушы ұсталғанын, бірақ басқалары әлі де іздеуде екенін және президент Рузвельт қауіпсіздігіне алаңдап отырғанын хабарлады. Молотов Рузвельттің қауіпсіздігі үшін британдық немесе совет елшілігіне көшіру қажет екенін айтты.

Негізгі дереккөздер

Түрлі No 8 (1947) "Тегеран конференциясының әскери қорытындылары. Тегеран, 1 желтоқсан 1943 жыл". Британдық парламенттік құжаттар. Корольдік бұйрығымен. CMD 7092 Сыртқы істер министрі Парламентке Ұлыбритания патшасының бұйрығымен ұсынды. Тегеран, Ялта және Потсдам конференциялары. Құжаттар. Мәскеу: "Прогресс" баспасы. 1969 жыл. Иран Сыртқы істер министрлігі (Hrsg.): Тегеран конференциясы – Иранға қатысты Үш Үлкен Державаның Декларациясы. Тегеран, 1943 жылдың желтоқсаны. Қайта басылым, epubli, Берлин 2021 жыл.