1940-1949 жылдар: Соғыс және жаңа әлемнің тууы

Кіріспе

Григориан күнтізбесінің онжылдығы (1940–1949)

1940 жылдар (он тоғыз қырық жылдар деп аталады және көбінесе "40-шы жылдар" немесе "қырық жылдар" деп қысқартылады) 1940 жылдың 1 қаңтарында басталып, 1949 жылдың 31 желтоқсанында аяқталды. Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігі осы онжылдықтың бірінші жартысында өтті, бұл Еуропа, Азия және басқа да елдер мен халықтарға зор әсер етті. Соғыстың салдары онжылдықтың екінші жартысына дейін сезіліп, соғыстан шаршаған Еуропа Батыс әлемі мен Кеңес Одағының ықпал аймақтары арасында бөлінді, нәтижесінде суық соғыс басталды. Соғыстан кейінгі кезеңдегі ішкі және сыртқы шиеленістер Біріккен Ұлттар Ұйымы, әлеуметтік мемлекет және Бреттон-Вудс жүйесі сияқты жаңа институттар арқылы белгілі бір деңгейде басқарылды, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық өсімді жеңілдетті, ол 1970 жылдарға дейін жалғасты. Соғыстан кейінгі әлемнің жағдайы отаршылдықты жоюға және Үндістан, Пәкістан, Израиль, Вьетнам және басқа да елдер тәуелсіздік жариялауына, әдетте қан төгілмей, мүмкіндік берді. Онжылдық жаңа технологиялардың (компьютерлер, ядролық энергия және реактивтік двигательдер сияқты) дамуының бастапқы кезеңіне куә болды, олар көбінесе соғыс қажеттіліктері үшін жасалды, ал кейін соғыстан кейінгі кезеңде бейімделіп, жақсартылды. Онжылдық бойы әлем халқы шамамен 2,25 миллиардтан 2,5 миллиардқа дейін өсті, барлығы шамамен 850 миллион бала дүниеге келді және 600 миллион адам қайтыс болды.

Негізгі саяси өзгерістер

Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы құрылды (26 маусым 1945 ж.), күшіне енді (24 қазан 1945 ж.). Қорғаныс альянсы НАТО 1949 жылдың 4 сәуірінде құрылды.

Ішкі қақтығыстар

1947-1948 жылдары Мандатты Палестинада азамат соғысы. Мао Цзэдун басқарған Қытай Коммунистік партиясының Қытай азамат соғысындағы жеңісі. Грекия азамат соғысының басталуы, ол 1946 жылдан 1949 жылға дейін жалғасты.

Колониядан шығу және тәуелсіздік

1944 – Исландия Даниядан тәуелсіздігін жариялады. 1945 – Индонезия Нидерландыдан тәуелсіздігін жариялайды (1949 жылы қатал қарулы және дипломатиялық күрестен кейін күшіне енді). 1945 ж. Корея Жапонияның капитуляциялауынан кейін азат етіледі. 1946 – Сирия және Ливанға француз мандаты таратылып, Сирия мен Ливан тәуелсіз мемлекеттері құрылды. Француз қоныс аударушылары Сириядағы француз колониясын эвакуациялауға мәжбүр болды. Филиппин АҚШ-тан тәуелсіздігін жариялайды. 1947 – Британдық Үндістанның президенттіктері мен провинцияларын Үндістанның секулярлық одағына және Пәкістанның мұсылман басымдығымен доминионына бөлу миллиондаған адамның қазасына әкелді. 1948 – Бирмадағы британдық үкім аяқталды. Израиль мемлекеті құрылды. 1949 – Қытай Халық Республикасы ресми түрде жарияланды.

Белгілі саяси оқиғалар

1945 жылдан бастап Германия мен Жапонияның соғыстан кейінгі әскери басқаруы. 1946 жылы Италияда өткен конституциялық референдумда монархия республикамен ауыстырылды. Ұлттар Лигасы 1946 жылдың 20 сәуірінде таратылды. Оның мүлкінің көп бөлігі Біріккен Ұлттар Ұйымына ауыстырылды.

Экономика

Бреттон-Вудс конференциясы – Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін халықаралық валюта-қаржы жүйесін реттеу мақсатында АҚШ-тың Нью-Гэмпшир штатындағы Бреттон-Вудс қаласында орналасқан Вашингтон тауы қонақ үйінде 44 одақтас елден келген 730 делегаттың бас қосуы болды. Конференция 1944 жылдың 1-22 шілдесі аралығында өтті. Онда Халықаралық қайта құру және даму банкі (ХҚҚБ) және Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) құрылып, Бреттон-Вудс жүйесі қалыптастырылды.

Технология

Атанасов-Берри компьютері қазір Джон Винсент Атанасов пен Клиффорд Берридің 1937-1942 жылдары Айова штаты университетінде салған алғашқы электрондық цифрлық есептеу құрылғыларының бірі саналады. 1941 жылдың басында Heath Robinson Bombe және Colossus компьютері құрастырылды, оны британдық кодты бұзушылар Блетчли Парк пен жақын маңдағы спутниктік станцияларда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Энигма шифрымен жіберілген неміс хабарламаларын оқу үшін пайдаланды. Бұл 1946 жылға дейін қолданылды, содан кейін Уинстон Черчилльтің бұйрығымен жойылды. Қазір бұл алғашқы операциялық компьютер ретінде кеңінен танылған, оның модельдік қайта құрауы әлі күнге дейін таңғажайып есептеу жылдамдығын сақтайды. Z3 әлемдегі алғашқы бағдарламаланатын, толық автоматты есептеу машинасы болып салынды. Манхэттен жобасының бөлігі ретінде атомдық қару технологиясының алғашқы сынағы (Тринити сынағы) жүргізілді. 1947 жылдың қазан айында дыбыс кедергісі бұзылды. Транзистор 1947 жылдың желтоқсанында Bell Labs-те ойлап табылды. Радардың дамуы. Баллистикалық зымырандарды әзірлеу. Реактивті ұшақтардың дамуы. Джип. Коммерциялық теледидардың дамуы. Слинки. Микротолқынды пеш. Велькроның табылуы. Tupperware ойлап табылуы. Фрисбидің ойлап табылуы. Гидравликалық жарылудың ашылуы.

Ғылым

Физика: кванттық теория мен ядролық физиканың дамуы. Математика: ойын теориясы мен криптографияның дамуы. 1947 жылы Тор Хейердалдың "Кон-Тики" сал кемесі Перуден Таитиге дейін Тынық мұхитын кесіп өтіп, Оңтүстік Америкадан келген адамдардың Колумбияға дейінгі дәуірде Полинезияны қоныстандыруы мүмкін екенін, бұрынғы сенімге қарамастан Оңтүстік-Шығыс Азиядан емес, дәлелдеді. 1949 жылдың 14 маусымында Альберт II – резус макак маймылы, V-2 зымыранымен АҚШ-тың суборбитальді ұшуы барысында ғарышқа шыққан алғашқы сүтқоректі жануар болды. Уиллард Либби радиокөміртектік талдау әдісін жасады, бұл археологияда революция жасады. Қазіргі эволюциялық синтездің дамуы.

Фильм

Оскар иегерлері: Ребекка (1940), How Green Was My Valley (1941), Миссис Минивер (1942), Касабланка (1943), Going My Way (1944), The Lost Weekend (1945), The Best Years of Our Lives (1946), Gentleman's Agreement (1947), Гамлет (1948), Патшаның барлық адамдары (1949). 1940-шы жылдардың Голливудтың ең танымал блокбастер фильмдері: Джон Хьюстон режиссері жасаған «Мальтийлік соқыр» (1941), Франк Капра режиссері жасаған «Бұл керемет өмір» (1946), Билли Уайлдер режиссері жасаған «Қос өтемақы» (1944), Винсенте Миннелли режиссері жасаған «Мен Сент-Луиспен танысқанда» (1944), Майкл Куртиц режиссері жасаған «Касабланка» (1942), Орсон Уэллс режиссері жасаған «Азамат Кейн» (1941), Чарли Чаплин режиссері жасаған «Ұлы диктатор» (1940), Говард Хоукс режиссері жасаған «Ұлы ұйқы» (1946), Престон Стердж режиссері жасаған «Ханшайым Ева» (1941), Эрнст Любич режиссері жасаған «Дүкен бұрышта» (1940), Рауль Уолш режиссері жасаған «Ақ қызу» (1949), Майкл Куртиц режиссері жасаған «Янки Дудл Дэнди» (1942) және Альфред Хитчкок режиссері жасаған «Жасырын» (1946). Уолт Дисней студиясы анимациялық фильмдер шығарды: «Пиноккио» (1940), «Дэмбо» (1941), «Фантазия» (1940) және «Бэмби» (1942). 1940 жылдар Екінші дүниежүзілік соғыс басым болған онжылдық болғанымен, сол дәуірде көптеген тақырыптар туралы маңызды және назарға қонымды фильмдер түсірілді. Голливуд 1940 жылдары оншақты классикалық фильмдер шығаруда маңызды рөл атқарды, олардың бірнешеуі соғыс туралы болды, ал кейбіреулері барлық уақыттың үздік фильмдерінің тізімінде. Еуропа киносы соғыстың кезінде қысқарғанмен, сақталып қалды, алайда Ұлыбритания, Франция, Италия, Кеңес Одағы және Еуропаның басқа жерлерінде көптеген жоғары сапалы фильмдер түсірілді. Жапон киносы да сақталып қалды. Акира Куросава және басқа режиссерлер 1940 жылдары маңызды фильмдер түсіруге қол жеткізді. Ұлыбританиядағы поляк кинорежиссерлері нацистік қылмыстарға қарсы фильм түсірді – «Мистер Смитке қоңырау шалу» (1943), ол оккупацияланған Еуропадағы қазіргі нацистік қылмыстар мен нацистік пропаганданың өтіріктері туралы айтады. Фильм-нуар, қылмыс драмаларын қараңғы бейнелермен біріктіретін стиль, онжылдықта кеңінен таралды. «Мальтийлік соқыр» және «Ұлы ұйқы» сияқты фильмдер классика деп саналады және Хэмфри Богарт пен Ава Гарднер сияқты әйгілі актерлердің мансабын бастауға көмектесті. Жанр алғашқы пайда болғаннан бері кеңінен көшіріліп келеді. Францияда соғыс кезінде Марсель Карне режиссерлік еткен «Жәннат балалары» (1945) нацистер басып алған Парижде түсірілді. Соғыстан кейінгі Англияның есте қаларлық фильмдері: Дэвид Линнің «Ұлы үміттер» (1946) және «Оливер Твист» (1948), Кэрол Ридтің «Кейіпкер» (1947) және «Үшінші адам» (1949), Пауэлл мен Прессбургердің «Өмір мен өлім мәселесі» (1946), «Қара нарцисс» (1946) және «Қызыл туфли» (1948), Лоренс Оливьедің «Гамлет» – ең үздік фильм үшін «Оскар» сыйлығын жеңген алғашқы американдық емес фильм, және Роберт Хамердің «Жақсы жүректер мен короналар» (1949) режиссері. 1940-шы жылдардағы итальяндық неореализм соғыстан кейінгі Италияда жасалған әсерлі фильмдерді шығарды. Роберто Росселлини режиссерлік жасаған «Рим, ашық қала» (1945), Витторио Де Сика режиссерлік жасаған «Sciuscià» (1946), Роберто Росселлини режиссерлік жасаған «Paisà» (1946), Лучино Висконти режиссерлік жасаған «Жер дірілдейді» (1948), Витторио Де Сика режиссерлік жасаған «Велосипед ұрысы» (1948) және Джузеппе Де Сантис режиссерлік жасаған «Ащы күріш» (1949) фильмдері белгілі мысалдар. Жапон киносында «47 ронин» – 1941 жылы Кенжи Мизогучи режиссерлік еткен екі бөлімді қара-ақ жапондық фильм. Акира Куросаваның «Йорғаш құйрығын таптағандар» (1945), соғыстан кейінгі «Ашулы періште» (1948) және «Жолшы ит» (1949) фильмдері оның 1950 жылдардың алғашқы шедеврлеріне әкелген маңызды ерте еңбектері болып саналады. «Ашулы періште» (1948) фильмінде Куросава мен актер Тоширо Мифунэ арасындағы 1965 жылға дейін созылған табысты ынтымақтастық басталды.

Oscar winners: Rebecca (1940), How Green Was My Valley (1941), Mrs. Miniver (1942), Casablanca (1943), Going My Way (1944), The Lost Weekend (1945), The Best Years of Our Lives (1946), Gentleman's Agreement (1947), Hamlet (1948), All the King's Men (1949). Some of Hollywood's most notable blockbuster films of the 1940s include: The Maltese Falcon directed by John Huston (1941), It's a Wonderful Life directed by Frank Capra (1946), Double Indemnity directed by Billy Wilder (1944), Meet Me in St. Louis directed by Vincente Minnelli (1944), Casablanca directed by Michael Curtiz (1942), Citizen Kane directed by Orson Welles (1941), The Great Dictator directed by Charlie Chaplin (1940), The Big Sleep directed by Howard Hawks (1946), The Lady Eve directed by Preston Sturges (1941), The Shop Around the Corner directed by Ernst Lubitsch (1940), White Heat directed by Raoul Walsh (1949), Yankee Doodle Dandy directed by Michael Curtiz (1942), and Notorious directed by Alfred Hitchcock, (1946). The Walt Disney Studios released the animated feature films Pinocchio (1940), Dumbo (1941), Fantasia (1940), and Bambi (1942). Although the 1940s was a decade dominated by World War II, important and noteworthy films about a wide variety of subjects were made during that era. Hollywood was instrumental in producing dozens of classic films during the 1940s, several of which were about the war and some are on most lists of all time great films. European cinema survived although obviously curtailed during wartime and yet many films of high quality were made in the United Kingdom, France, Italy, the Soviet Union and elsewhere in Europe. The cinema of Japan also survived. Akira Kurosawa and other directors managed to produce significant films during the 1940s. Polish filmmakers in Great Britain created anti nazi color film Calling Mr. Smith (1943) about current nazi crimes in occupied Europe during the war and about lies of nazi propaganda. Film Noir, a film style that incorporated crime dramas with dark images, became largely prevalent during the decade. Films such as The Maltese Falcon and The Big Sleep are considered classics and helped launch the careers of legendary actors such as Humphrey Bogart and Ava Gardner. The genre has been widely copied since its initial inception. In France during the war the tour de force Children of Paradise directed by Marcel Carné (1945), was shot in Nazi occupied Paris. Memorable films from post war England include David Lean's Great Expectations (1946) and Oliver Twist (1948), Carol Reed's Odd Man Out (1947) and The Third Man (1949), and Powell and Pressburger's A Matter of Life and Death (1946), Black Narcissus (1946) and The Red Shoes (1948), Laurence Olivier's Hamlet, the first non American film to win the Academy Award for Best Picture and Kind Hearts and Coronets (1949) directed by Robert Hamer. Italian neorealism of the 1940s produced poignant movies made in post war Italy. Roma, città aperta directed by Roberto Rossellini (1945), Sciuscià directed by Vittorio De Sica (1946), Paisà directed by Roberto Rossellini (1946), La terra trema directed by Luchino Visconti (1948), The Bicycle Thief directed by Vittorio De Sica (1948), and Bitter Rice directed by Giuseppe De Santis (1949), are some well known examples. In Japanese cinema, The 47 Ronin is a 1941 black and white two part Japanese film directed by Kenji Mizoguchi. The Men Who Tread on the Tiger's Tail (1945), and the post war Drunken Angel (1948), and Stray Dog (1949), directed by Akira Kurosawa are considered important early works leading to his first masterpieces of the 1950s. Drunken Angel (1948), marked the beginning of the successful collaboration between Kurosawa and actor Toshiro Mifune that lasted until 1965.

Музыка

Бинг Кросби 1940-жылдардың ең көп сатылған поп-артисі болды. Кросби – «кронер» ән салу стилінің басты тұлғасы, сонымен қатар оның ең танымал және анықтамалық әртісі. 1940 жылдары ол – сол заманғы фильм, радио және жазылған музыка сияқты барлық маңызды медиа форматтарын меңгерген, ойын-сауық индустриясының супержұлдызы еді. 1940 жылдары ең танымал музыка стилі – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үстемдік құрған «свинг» болды. 1940 жылдардың соңында «свинг» стилінің ықпалы азайды, ал Франк Синатра сияқты «кронерлер», «бибоп» және рок-н-роллдың алғашқы үлгілері басым жанрларға айналды.

Мода

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде сән бұйымдары мен маталар шектеуге алынғандықтан, сәнге практикалық мән берілді. Әйелдер киімінде костюмдер жиі кездесе бастады, олар тік, тізеге дейінгі юбкалармен және аксессуарлармен әйелдік келбетке келтірілді. Рейон, нейлон, жүн, былғары, резеңке, металл (ілмектер, токалар және әшекейлер үшін) және тіпті бір киімге жұмсалатын мата мөлшерінің тапшылығы қиындықтар тудырды. 1940 жылы Францияның құлауынан кейін, Америкадағы сәнге Голливуд толыққанды ықпал етті, тек 1944 және 1945 жылдары соғысқа қатал тап болған Лондоннан бірнеше бағыттар келді, ал Америкадағы шектеулер күшіне енді. Соғыс аяқталғанша қысқа ғана мерзімге болса да, функция идеясы сәннен басым түскендей болды. Рациондау және соғыс уақытындағы тапшылықтар жібек және тері сияқты импортталатын тауарларды бақылағандықтан маталар күрт өзгерді. 1940 жылдардың басында гүлді ою-өрнектер басым болды, ал 1940 жылдардың ортасы мен соңында кейде «атомдық ою-өрнектер» немесе геометриялық пішіндер мен суреттер де кездесті. Соғысқа қолдау көрсету мақсатында патриоттық теңіз тақырыбы және қара жасыл, хаки түстері басым болды, сонымен қатар колготки мен жанармайдың тапшылығына байланысты шалбарлар мен тақиялар көйлектер мен дәстүрлі өкшелерді бірте-бірте ығыстырды. Бұл сәннің ең көп таралған белгілері – тік юбка, плиссе, алдыңғы бөлігі толық, V-мойын немесе жоғары мойын, тар жеңдер, ал ең танымал мойын сызықтары – теңізші, мандарин және тісті.

Спорт

1940 жылдары спорттық жарыстар дүниежүзілік оқиғалардың салдарынан тоқтап, өзгеріске ұшырады. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан 1940 және 1944 жылғы Олимпиада ойындары өткізілмеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-та ауыр салмақтағы боксшы Джо Луис, сондай-ақ американдық бейсбол және басқа да спорт түрлерінің көптеген жұлдыздары соғыс аяқталғанға дейін қарулы күштерде қызмет етті. Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан бейсболшылардың (оның ішінде танымал ойыншылар) қатарында Мо Берг, Джо ДиМаджио, Боб Феллер, Хэнк Гринберг, Стэн Музиал (1945 жылы), Уоррен Спан және Тед Уильямс болды. Олар, көптеген адамдар сияқты, қоғамның игілігі мен тұрмысы үшін жеке және маңызды мансап уақытын құрбан етті. 1948 жылы Лондонда Жазғы Олимпиада ойындары қайта жаңғырылды, ал сол жылы қысқы ойындар Швейцарияның Сент-Мориц қаласында өтті. 1947 жылы «Нью-Йорк Никс» командасының ойыншысы Ватару Мисака заманауи кәсіби баскетболда ойнаған алғашқы афроамерикандық спортшы болды, бұл Джеки Робинсонның «Бруклин Доджерс» командасы үшін түстің кедергісін бұзғаннан кейін бірнеше ай өткен соң орын алды.