Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1949 жылғы шарт, НАТО-ның құрылтайлық негізі
1949 treaty forming the basis of NATO
Солтүстік Атлантика шарты – Солтүстік Атлантика келісім ұйымының (НАТО) құқықтық негізін қалыптастырып, оның іс-қимылын жүзеге асыратын шарт. Шартына 1949 жылғы 4 сәуірде Вашингтон қаласында қол қойылды.
The North Atlantic Treaty is the treaty that forms the legal basis of, and is implemented by, the North Atlantic Treaty Organization (NATO). The treaty was signed in Washington, D. C., on 4 April 1949.
Өмірбаян
Келісім 1949 жылғы 4 сәуірде Вашингтон қаласында АҚШ дипломаты Теодор Ахиллес төрағалық еткен комитет тарапынан қол қойылды. Бұрын, 1948 жылдың 22 наурызы мен 1 сәуірі аралығында Пентагонда құпия келіссөздер өтті, осы туралы Ахиллес былай деді:
The treaty was signed in Washington, D. C., on 4 April 1949 by a committee which was chaired by US diplomat Theodore Achilles. Earlier secret talks had been held at the Pentagon between 22 March and 1 April 1948, of which Achilles said:
«Келіссөздер шамамен екі аптаға созылды, және олар аяқталған кезде, келісімшарт жасалатыны туралы құпия келісімге қол жеткізілді, менде оның жобасы болды. Оны Джек [Хикерсоннан] басқа ешкім көрген жоқ. Мен оны сақтап қалсам жақсы болар еді, бірақ 1950 жылы департаменттен кеткенімде, мен оны сейфте қалдырып кеттім және архивтерде таба алмадым. Ол Рио келісімшартына, сондай-ақ әлі қол қойылмаған, бірақ бізге жобаларымен қамтамасыз етілген Брюссель келісімшартына көп сіңірген. Солтүстік Атлантика келісімінің жалпы нысаны және менің алғашқы жобамның тілінің көп бөлігі сақталды, бірақ бірқатар маңызды айырмашылықтар болды. Ахиллес айтуынша, келісімнің тағы бір маңызды авторы Джон Д. Хикерсон болды:
The talks lasted about two weeks and by the time they finished, it had been secretly agreed that there would be a treaty, and I had a draft of one in the bottom drawer of my safe. It was never shown to anyone except Jack [Hickerson]. I wish I had kept it, but when I left the Department in 1950, I dutifully left it in the safe and I have never been able to trace it in the archives. It drew heavily on the Rio Treaty, and a bit of the Brussels Treaty, which had not yet been signed, but of which we were being kept heavily supplied with drafts. The eventual North Atlantic Treaty had the general form, and a good bit of the language of my first draft, but with a number of important differences. According to Achilles, another important author of the treaty was John D. Hickerson:
<blockquote>Джек кез келген адамнан гөрі келісімнің мәні, мазмұны және формасына жауапты болды. Бұл бір адамның – Хикерсонның келісімшарты еді. Бұл АҚШ пен Батыс Еуропа елдерінің ұжымдық қорғаныс жүйесінің бір бөлігі, ол ұзақ және мұқият қарастырылған процестің нәтижесі. Келісім Совет Одағының Батыс Еуропаға қарсы қарулы шабуылына қарсы жасалды, бірақ өзара қорғану шарты Суық соғыс кезінде ешқашан қолданылмады. Солтүстік Атлантика келісімшартына қол қою арқылы тараптар «демократия, жеке бостандық және заң үстемдігі принциптеріне негізделген халықтардың бостандығын, ортақ мұрасын және өркениетін сақтауға» бекінді.</blockquote>
<blockquote>More than any human being Jack was responsible for the nature, content, and form of the Treaty It was a one man Hickerson treaty. It is part of the US' collective defense arrangement with Western European powers, following a long and deliberative process. The treaty was created with an armed attack by the Soviet Union against Western Europe in mind, although the mutual self defense clause was never invoked during the Cold War. By signing the North Atlantic Treaty, parties are "determined to safeguard the freedom, common heritage and civilization of the peoples, founded on the principles of democracy, individual liberty and the rule of law."
1-бап
Шарттың 1-бабында мүше мемлекеттер "өздері қатысқан кез келген халықаралық дауларды бейбіт жолмен, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке және әділдікке қауіп келтірмей шешеді, сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттарына қайшы келетін күш қолданудан немесе күш қолдану қаупінен аулақ болады" делінген. Бұл кейде Пирсонның шартқа осы қағиданы енгізуге ынталандырғандықтан "Канадалық тармақ" деп аталады. Оған сауда кеңесі, мәдени бағдарлама, технологиялық алмасу және ақпараттық бағдарлама сияқты ұсыныстар кірген. Олардың арасында тек соңғы екеуі ғана мақұлданды. Бірақ, мүшелер арасындағы сауда даулары туралы пікір білдірген сарапшылар бұл тармаққа сілтеме жасады.
Article 1 of the treaty states that member parties "settle any international disputes in which they may be involved by peaceful means in such a manner that international peace and security, and justice, are not endangered, and to refrain in their international relations from the threat or use of force in any manner inconsistent with the purposes of the United Nations." This is sometimes referred to as the Canada Clause after Pearson pushed for its inclusion in the treaty. This included proposals for a trade council, cultural program, technological sharing, and an information program. Of those, only the latter two were passed. Nonetheless, it has been brought up by observers commenting on trade disputes between members.
4-бап
4-бап НАТО-ның ірі операцияларының бастау нүктесі болып саналады, сондықтан ол төтенше жағдайларға немесе шұғыл жағдайларға арналған. Бұл келісім "егер тараптардың аумақтық тұтастығы, саяси тәуелсіздігі немесе қауіпсіздігіне қауіп төнсе" әскери мәселелер бойынша консультация өткізуді ресми түрде талап етеді. Осы мәселе Солтүстік Атлантика кеңесінде талқыланады және Альянс атынан бірлескен шешімге немесе іс-қимылға (логистикалық, әскери немесе басқа) әкелуі мүмкін. + 4-бап шақырулар Ұлттар Күн Себебі Нәтижесі 2003 жылғы ақпан Ирак соғысы. "Көрсету және үдеу" операциясы. 2012 жылғы маусым Сирияның түрік әскери ұшағын атып түсіруі. 2012 жылғы қазан Сирия әскерлері Түркия қалаларын атқылады. 2014 жылғы наурыз Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауына жауап ретінде. Румыния, Болгария және Түркияның Қара теңізде жағалау, теңіз және әуе күштерін орналастыруы. Мүше елдер мен халықаралық қауымдастықтың санкцияларын айыптау және қолдау. Украина үкіметіне реформалар мен медициналық көмек. НАТО-ның күшейтілген алдыңғы қатысуын құру. 2015 жылғы шілде 2015 жылғы Суруч шабуылына, оны ИМ-ге байланыстырды, және оңтүстік шекарасындағы басқа да қауіпсіздік мәселелеріне жауап ретінде. Шабуылды айыптау. 2020 жылғы ақпан Солтүстік-Батыс Сириядағы шабуыл аясында шиеленістің күшеюі, соның ішінде түрік әскерлеріне сириялық және ресейлік әуе шабуылдары. 2022 жылғы ақпан 2022 жылғы Украинаға Ресейдің басып кіруі. Қорғаныс күштерін құру, Украинаға материалдық-техникалық қолдау көрсету және НАТО-ның жауап беру күштерін белсендіру. Сондай-ақ, 4-бап ресми түрде қолданылмаған, бірақ оның орнына қауіптендіру фактілері болды. Шындығында, бұл 4-баптың бастапқы мақсаттарының бірі ретінде қарастырылды: мәселелерді көтеру және мүше мемлекеттерге қорқыту құралын ұсыну. Мысалы, 2021 жылғы қарашада Польшаның сыртқы істер министрлігі Эстония, Литва және Латвиямен бірге Беларусьтегі көші-қон дағдарысына байланысты 4-бапты іске қосуды қысқаша қарастырды, бірақ ресми түрде сұраған жоқ.
Article 4 is generally considered the starting point for major NATO operations, and therefore is intended for either emergencies or situations of urgency. It officially calls for consultation over military matters when "the territorial integrity, political independence or security of any of the parties is threatened." Upon its invocation, the issue is discussed in the North Atlantic Council, and can formally lead into a joint decision or action (logistic, military, or otherwise) on behalf of the Alliance. + Article 4 invocations Nations Date Reason Outcome February 2003 Iraq War. Operation Display Deterrence. June 2012 The shooting down of a Turkish military jet by Syria. October 2012 Syrian forces shelling Turkish cities. March 2014 In response to the annexation of Crimea by the Russian Federation. Deployment of littoral, naval, and air forces in the Black Sea by Romania, Bulgaria, and Turkey. Condemnation and support for sanctions of member countries and international community. Reform and medical aid to the Ukrainian government. Creation of the NATO Enhanced Forward Presence. July 2015 In response to the 2015 Suruç bombing, which it attributed to ISIS, and other security issues along its southern border. Denouncement of the attack February 2020 Increasing tensions as part of the Northwestern Syria offensive, including suspected Syrian and Russian airstrikes on Turkish troops. February 2022 2022 Russian invasion of Ukraine. Defensive build up, matériel support to Ukraine, and activation of the NATO Response Force. There have also been instances where Article 4 was not formally invoked, but instead threatened. In fact, this was viewed as one of the original intentions for Article 4: as a means to elevate issues and provide member nations a means of deterrence. For example, in November 2021, the Polish foreign ministry—along with Estonia, Lithuania, and Latvia—briefly considered triggering Article 4 due to the Belarusian migrant crisis, but it was not formally requested.
5-бап
Келісімнің маңызды бөлімі – 5-бап. Оның міндеттемелік тармағы casus foederis-ті белгілейді. Ол әрбір мүше мемлекетті 6-бапта көрсетілген аумақтардағы бір мүше мемлекетке жасалған қарулы шабуылды, өздеріне жасалған шабуыл деп есептеуге міндеттейді. Мұндай шабуыл болған жағдайда, әрбір мүше мемлекет "Солтүстік Атлантика аймағының қауіпсіздігін қалпына келтіру және сақтау үшін [мүше мемлекет] қажет деп санаған, соның ішінде қарулы күш қолдану сияқты шаралармен көмек көрсетуге тиіс". Бұл бап бір рет ғана қолданылған, бірақ тағы бірнеше жағдайда қарастырылған.
The key section of the treaty is Article 5. Its commitment clause defines the casus foederis. It commits each member state to consider an armed attack against one member state, in the areas defined by Article 6, to be an armed attack against them all. Upon such attack, each member state is to assist by taking "such action as [the member state] deems necessary, including the use of armed force, to restore and maintain the security of the North Atlantic area." The article has only been invoked once, but considered in a number of other cases.
11 қыркүйек шабуылдары
5-бап НАТО тарихында 2001 жылы АҚШ-қа жасалған 11 қыркүйек шабуылынан кейін бір рет қана қолданылды. Бұл шақыру 2001 жылдың 4 қазанында НАТО шабуылдардың Солтүстік Атлант шартының талаптарына сай екенін анықтағанда расталды. НАТО-ның 11 қыркүйек шабуылына жауап ретінде атқарған сегіз ресми әрекетінің ішінде "Арланға көмек" және "Белсенді күш-жігер" операциялары бар. "Белсенді күш-жігер" – Жерорта теңізіндегі теңіз операциясы, ол террористердің немесе жаппай қырып-жою қаруларының тасымалдауын болдырмауға, сондай-ақ кемелердің жалпы қауіпсіздігін арттыруға бағытталған. "Белсенді күш-жігер" операциясы 2001 жылдың 4 қазанында басталды.
Article 5 has been invoked only once in NATO history, after the September 11 attacks on the United States in 2001. The invocation was confirmed on 4 October 2001, when NATO determined that the attacks were indeed eligible under the terms of the North Atlantic Treaty. The eight official actions taken by NATO in response to the 9/11 attacks included Operation Eagle Assist and Operation Active Endeavour, a naval operation in the Mediterranean which was designed to prevent the movement of terrorists or weapons of mass destruction, as well as enhancing the security of shipping in general. Active Endeavour began on 4 October 2001.
6-бап
6-бапта 5-баптың тек Еуропада, Солтүстік Америкада, Түркияда және Атлантика мұхитындағы Ауыртқы рактан солтүстікке қарай орналасқан аралдардағы мүше мемлекеттердің аумақтарына қолданылатыны көрсетілген. 5-баптың қолданылу аймақтарына қатысты нақтылау 1951 жылғы 22 қазанда қол қойылған Солтүстік Атлантика шартына Грекия мен Түркияның қатысуы туралы хаттаманың 2-бабында берілген. Кейінгі кеңейтулер, мысалы 1955 жылы ФРГ-ға қатысты, осылай қарастырылды. 1954 жылы Үндістанның Дадра мен Нагар-Хавелиді басып алуынан кейін Португалия үкіметі 6-бапқа сәйкес 5-бапты қолдану мүмкіндігінен айырылды, бірақ сол кезде 4-бапты қолдануға болатыны түсінілді. 1965 жылғы тамызда АҚШ Мемлекеттік хатшылығы, АҚШ Қорғаныс министрлігі және НАТО-ның құқықтық бөлімі АҚШ-тың Гавайи штатына жасалған шабуыл келісімді күшін жоймайды, бірақ қалған 49 штатына жасалған шабуыл оны іске қосады деген пікір білдірді. Солтүстік Африка жағалауындағы Испанияның Сеута және Мелилья қалалары Марокконың талаптарына қарамастан НАТО қорғауында емес. Заңгерлер бұл қалаларды қамтитын басқа баптар болуы мүмкін деп санайды, бірақ бұл тұжырым практикада сынақтан өткен жоқ. Балиун әуе шабуылы сияқты оқиғалар 5-бапты іске қоспады, себебі шабуылға ұшыраған түрік әскерлері Түркияда емес, Сирияда болды. 2003 жылғы 16 сәуірде НАТО 42 елдің әскерлерінен тұратын Ауғанстандағы Халықаралық қауіпсіздікке көмектесу күштеріне (ISAF) басшылық етуге келісті. Бұл шешім Германия мен Нидерландының, сол кездегі ISAF-ты басқарып отырған елдердің өтініші бойынша қабылданды және НАТО-ның барлық он тоғыз елшісі бірауыздан мақұлдады. 11 тамызда басқару НАТО-ға берілді, бұл НАТО тарихында 6-бапта белгіленген аумақтан тыс жердегі миссияны басқарудың алғашқы жағдайы болды.
Article 6 states that Article 5 covers only member states' territories in Europe, North America, Turkey, and islands in the Atlantic north of the Tropic of Cancer. A clarification regarding the territories to which Article 5 applies was issued by Article 2 of the Protocol to the North Atlantic Treaty on the accession of Greece and Turkey signed on 22 October 1951. Subsequent expansions, such as to the FRG in 1955, were treated in the same way. In 1954, following India's annexation of Dadra and Nagar Haveli, the Portuguese government was precluded from invoking Article 5 due to Article 6, but it was understood at the time that Article 4 could be invoked. It was the opinion in August 1965 of the US State Department, the US Defense Department, and the legal division of NATO that an attack on the U. S. state of Hawaii would not trigger the treaty, but an attack on the other 49 would. The Spanish cities of Ceuta and Melilla on the North African shore are thus not under NATO protection in spite of Moroccan claims to them. Legal experts have interpreted that other articles could cover the Spanish North African cities but this take has not been tested in practice. This is also why events such as the Balyun airstrikes did not trigger Article 5, as the Turkish troops that were attacked were in Syria, not Turkey. On 16 April 2003, NATO agreed to take command of the International Security Assistance Force (ISAF) in Afghanistan, which includes troops from 42 countries. The decision came at the request of Germany and the Netherlands, the two states leading ISAF at the time of the agreement, and all nineteen NATO ambassadors approved it unanimously. The handover of control to NATO took place on 11 August, and marked the first time in NATO's history that it took charge of a mission outside of the area delineated by Article 6.
9-бап
Солтүстік Атлантика кеңесін құрады, және шарттан тікелей өкілеттік алатын жалғыз НАТО органы болып табылады. Шартта көрсетілгендей, оның басты мақсаты – 3- және 5-баптарды сақтау.
Establishes the North Atlantic Council, and is the only NATO body that derives its authority directly from the treaty. Its primary objectives as stated in the treaty is the enforcement of Article 3 and Article 5.
10-бап
10-бапта басқа елдердің НАТО-ға қабылдану тәртібі көрсетілген, ол НАТО-ның қолданыстағы мүшелерінің бірауыздан келісімі арқылы жүзеге асырылады. Бұдан әрі, НАТО-ға жаңа мүшелер тек еуропалық елдердің қатарынан ғана қосылуы мүмкін. Іс жүзінде, бұл мүшелікке үміткер елдің мүше болу үшін орындауы тиіс іс-қимыл жоспарлары жиынтығына айналды, соның ішінде Мүшелікке Дайындық Жоспары (MAP) механизмі және күшейтілген әңгімелесу формуласы бар.
Article 10 dictates the process by which other countries may join NATO, which is by unanimous agreement by current NATO members. Further, new NATO members can only consist of other European nations. In practice, this has turned into a set of action plans which an aspiring nation must follow in order to become a member, including the Membership Action Plan (MAP) mechanism and Intensified Dialogue formula.
11-бап
11-бапта келісімшартты бастапқы ратификациялау тәртібі көрсетілген. Келісімге қол қойған әрбір ел өздерінің конституциялық рәсімдері арқылы келісімшартты ратификациялауға міндетті болды. Келісімшарттың күшіне енуі үшін Бельгия, Канада, Франция, Люксембург, Нидерланды, Ұлыбритания және АҚШ оны ратификациялауы тиіс болды.
Article 11 indicated the process of the initial ratification of the treaty. Each signatory nation was required to ratify the treaty through their respective constitutional processes. In order to come into force, the treaty had to be ratified by Belgium, Canada, France, Luxembourg, the Netherlands, the United Kingdom, and the United States.
12-бап
12-бапта келісімге түзетулер енгізу тәртібі көрсетілген, егер мұндай түзетулер Солтүстік Атлантика аймағына қатысты болса және Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысын бұзбаса. Шындығында, бұл НАТО-ның қарауындағы аумақтарды анықтау үшін ғана қолданылған.
Article 12 states the process by which the treaty may be amended, provided such amendments still affect the North Atlantic area and do not violate the Charter of the United Nations. In practice, this has only been used to clearly delineate which territories are under the purview of NATO.
13-бап
13-бап НАТО-дан елдің шығу тәртібін белгілейді, ол мүше мемлекеттің келісімді сақтаушы ретінде АҚШ үкіметіне бір жылдық мерзіммен хабарлауынан тұрады, ал АҚШ үкіметі бұл хабарламаны басқа мүше мемлекеттерге таратады. Көптеген мүше мемлекеттер мұндай мүмкіндікті қарастырған, бірақ бұрынғы территориялардың немесе тәуелділіктердің тәуелсіздігіне байланысты (атап айтқанда, Алжир, Мальта және Кипр) шығудан басқа жағдайлар әлі болған жоқ. Әйтпесе, мүше мемлекет үшін ең жақын нұсқа – НАТО-ның әскери басқару құрылымынан шығу, бірақ НАТО-дан толығымен емес. Мұндай жағдай Франциямен 1966 жылы, ал 2009 жылы қайтадан қосылды; Грекиямен 1974 жылы, және Түркияның жаңа әскери үкіметі грек мемлекетінің қайтадан қосылуына қарсылығын тоқтатқаннан кейін 1980 жылы қайтадан қосылды.
Article 13 delimits the process by which a member leaves NATO, which simply consists of a one year notice by the member nation to the U. S. government in its role as the treaty depositary, which then promulgates the notice to the other member nations. This has been contemplated by a number of member nations, but so far has not happened aside from withdrawals due to independence of former territories or dependencies (namely, Algeria, Malta, and Cyprus). Otherwise, the next closest option for a member nation is to instead withdraw from NATO's military command structure, but not from NATO entirely. This happened with France in 1966, which rejoined in 2009; and with Greece in 1974, which rejoined in 1980 after the new Turkish military government ended its objections to Greek re entry.
14-бап
14-бапта НАТО-ның ресми тілдері – ағылшын және француз тілдері екені, ал Америка Құрама Штаттарының үкіметі осы шарттың көшірмелерін басқа мүше мемлекеттерге жіберуге міндетті деп көрсетілген.
Article 14 notes the official languages of NATO as English and French, and that the United States government shall promulgate copies of the treaty to the other member nations.