Кіріспе

Біріккен Ұлттар Ұйымының негізін қалаған 1944 жылғы халықаралық конференция – Думбартон Окс конференциясы, немесе ресми түрде Халықаралық бейбітшілік және қауіпсіздік ұйымы жөніндегі Вашингтон әңгімелері, болашақта Біріккен Ұлттар Ұйымына айналатын "жалпы халықаралық ұйым" құру туралы ұсыныстар жасалып, келіссөздер жүргізілген халықаралық шара болды. Конференцияға АҚШ, Ұлыбритания, Кеңес Одағы және Қытай – "Төрттік" жетекшілік етті. Ол 1944 жылдың 21 тамызынан 7 қазанына дейін Вашингтон қаласының Думбартон Окс иелігінде өтті.

Шолу

Думбартон-Окс конференциясы 1943 жылғы Мәскеу декларациясының 4-тармағын іске асыруға жасалған алғашқы маңызды қадам болды, онда Ұлттар Лигасының орнын басатын соғыстан кейінгі халықаралық ұйымның қажеттілігі мойындалды. Конференцияда Қытай, Кеңес Одағы, АҚШ және Ұлыбританияның «Төртінші билік» делегациялары әлемде бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау үшін ұйым құру туралы ұсыныстарды талқылады. Олардың қатарында британдық Сыртқы істер министрінің орынбасары сэр Александр Кадоган, АҚШ-тағы кеңес елшісі Андрей Громыко, Ұлыбританиядағы қытай елшісі Веллингтон Ку және АҚШ Мемлекеттік хатшысының орынбасары Эдвард Стеттиний кіші болды. (Кадоган конференцияның бірінші жартысынан кейін Лондонға қайтарылғаннан кейін, делегация басшылығын Вашингтондағы британдық елші Эдвард Вуд, 1-ші Галифакс графы өз міндетіне алды.) Конференция төрағасы Стеттиний болды, ал АҚШ Мемлекеттік хатшысы Корделл Халл ашылу сөз сөйледі. Кеңес Одағы қытайлық өкілдермен тікелей кездесуге келмейтін болғандықтан, әңгімелер екі кезеңде өтті. Бірінші кезеңде 21 тамыз бен 28 қыркүйек аралығында Кеңес Одағы, Ұлыбритания және АҚШ өкілдері бас қосты. Екінші кезеңде Қытай Республикасы, Ұлыбритания және АҚШ өкілдерінің кездесулері 29 қыркүйек пен 7 қазан аралығында өтті.

Орнату

Роберт Вудс Блис, әйелі Милдред Барнс Блиспен бірге 1940 жылы Гарвард университетіне Византия тану бойынша ғылыми-зерттеу институты мен мұражай құру мақсатында Думбартон Оукс саябағын сыйға берді, осы кездесулерді ұйымдастыруда шешуші рөл атқарды. 1942 жылдың маусым айында директор Джон С. Тачер мен Гарвард университетінің қамқорлар кеңесі атынан ол Думбартон Оукс нысандарын АҚШ Мемлекеттік хатшысы Халлдың қарамағына қоюға ұсыныс жасады. 1944 жылдың маусым айында Мемлекеттік департамент Думбартон Оукс делегаттарды "қолайлы түрде қабылдай алатынын" және "ортаның идеалды екенін" анықтағаннан кейін, Гарвард университетінің президенті Джеймс Б. Конант 1944 жылдың 30 маусымындағы хатында бұл ұсынысты жаңартты.

Іс жүргізу

Стивен Шлезингер "Жаратылыс актісі: Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылуы" атты еңбегінде конференцияға Американың толық бақылауын жасағандығын, оның ішінде делегаттарға жіберілген сымдардағы ақпаратты АҚШ әскери барлауының тыңдап алуын және ФБР-дің қаладағы олардың қимыл-қозғалысын бақылап отыруын көрнекті түрде баяндады: "Сан-Францискодағы тыңдау және кодтарды бұзу операциясын басқарған әскери шенеунік өзінің жетістігіне ризашылығын білдірді: "Жұмыс жүктемесі азайды және тәулік 24 сағаттық күнге дейін қысқарды. Бөлімшеде конференцияның табысы оның үлесіне байланысты болуы мүмкін деген пікір қалыптасты". Роберт Хильдербранд конференция маңындағы атмосфераны және Стеттинийдің британдық және советтік келіссөзшілерді "Даймонд Хорсшу" түнгі клубына алып барып, Нельсон Рокфеллермен бірге коктейль ішкенін сипаттайды. Осы уақытта қалада күн сайын Голливуд фильмдері тегін көрсетіліп тұрды. Содан кейін "команда Стеттинийдің "Ат ішегі" үйіне келді, онда қонақтар кешкі ас ішіп, "спиричуэлс" әндерін орындаған қара нәсілді квартеттен ләззат алды". Конференцияның жұмысында екі маңызды мәселе талқыланды: Бірінші мәселе – Кеңес Одағының құрылып келе жатқан ұйымдағы орны, себебі Франклин Д. Рузвельттің бастапқы идеясы Американың әлемдік билігін қамтуға бағытталған. Екінші мәселе – Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелерінің вето құқығы. "Сталин ветоның американдық нұсқасына қолмен сілтеп қарсылық білдірді, оны маңызды емес деп санады. Ол БҰҰ құрылысындағы тәуелсіз үлесінен бас тартуға дайын болды, вето билігі кез келген қауіпті бейтараптандырады деген сенімде болды."

Нельсон Рокфеллердің рөлі

Шлезингердің айтуынша, Нельсон Рокфеллер конференцияда ресми рөл атқармаса да, есептерді Стеттинийге өзі жеткізуді ФБР-ден сұрады. ФБР барлық есептерді Рокфеллерге берді. Шлезингер БҰҰ логотипінің Нацистік Германиямен байланысы бар Аргентинаны қасақана шеттету үшін жасалғанын түсіндіреді. Рокфеллер Аргентинаның фашистік үкіметіне қарамастан, оның БҰҰ-ға қосылуына рұқсат беру қажет деп талап етті. Рокфеллер Латын Америкасы делегацияларын өз жағына тартты, бұл АҚШ Мемлекеттік департаментіндегі Латын Америкасы зерттеу бюросының басшысы Николо Туччини ашуландырды. Ол отставкаға келіп, «Менің бюроның міндеті Оңтүстік Америкадағы нацистік және фашистік пропаганданы жою еді, бірақ Рокфеллер ең нашар фашистер мен нацистерді Вашингтонға шақырып отыр» деді. Вашингтон әлемдік ұйым құруға тырысқанда, Рокфеллер конференцияға Шапультепек келісімін қабылдауға қысым жасады. Стеттиний мен Джон Фостер Даллес қарсылық танытқандарына қарамастан, Рокфеллер конференцияда жеңіске жетті. Хартияның 51-бабына «жеке немесе ұжымдық өзін-өзі қорғау» мүмкіндігін беретін сөздер қосылды. Бірнеше жыл өткен соң, Шлезингердің мәліметінше, Рокфеллермен бірге кешкі ас дастарқанында Даллес: «Сіздерге қарыздармын, кешірім сұраймын. Егер сіздер бұны істемеген болсаңыз, бізде НАТО болмас еді» деді.