Потсдам конференциясы: Соғыстан кейінгі әлемді жоспарлау

Кіріспе

1945 жылғы соғыстан кейінгі әлем туралы одақтастар кездесуі Потсдам конференциясы (Potsdamer Konferenz) Кеңес Одағының оккупациялық аймағындағы Потсдам қаласында 1945 жылдың 17 шілдесінен 2 тамызына дейін өтті. Конференцияның мақсаты – үш жетекші одақтас мемлекетке соғыстан кейінгі бейбітшілікті жоспарлауға мүмкіндік беру, сонымен қатар 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясының қателіктерін қайталамау болды. Кездесуге Кеңес Одағы, Ұлыбритания және АҚШ қатысты. Оларды тиісінше Бас хатшы Иосиф Сталин, Премьер-министрлер Уинстон Черчилль және Клемент Атли, Президент Гарри С. Трумэн өкілдік етті. Олар тоғыз апта бұрын шартты капитуляцияға келіскен Германияны басқару жолдарын анықтау үшін жиналды. Конференцияның мақсаттары соғыстан кейінгі тәртіпті орнату, бейбіт келісім шарты бойынша мәселелерді шешу және соғыстың салдарымен күресутін қамтыды. Сыртқы істер министрлері мен кеңесшілер маңызды рөл атқарды: Вячеслав Молотов, Энтони Иден және Эрнест Бевин, Джеймс Ф. Бёрнс. 17 шілдеден 25 шілдеге дейін тоғыз отырыс өтті. Конференция Ұлыбританиядағы жалпы сайлау нәтижелері жарияланғаннан кейін екі күнге үзіліске түсті. 28 шілдеде Атли Черчилльді жеңіп, Ұлыбританияның өкілі болды, ал Ұлыбританияның жаңа Сыртқы істер министрі Эрнест Бевин Энтони Иденнің орнын басты. Одан кейін тағы төрт күн талқылаулар жүргізілді. Конференция барысында үш үкімет басшылары сыртқы істер министрлерімен, ал сыртқы істер министрлері жеке-жеке кездесті. Конференция алдындағы мәселелерді алдын ала қарау үшін соңғылар тағайындаған комитеттер де күнделікті жиналды. Конференция кезінде Трумэнға 16 шілдеде өткен алғашқы атом бомбасының «Trinity» сынағы сәтті аяқталғаны туралы құпия хабарланды. Ол Сталинге АҚШ жапондарға қарсы жаңа қару қолдануға дайын екенін айтты. Бұл Кеңес Одағына атом бомбасы туралы ресми түрде алғашқы ақпарат болғанымен, Сталин бомба жобасы туралы Труманнан бұрын, тыңшылық арқылы білген. Конференцияның негізгі соңғы шешімдері: Германия бұрын келісілген төрт оккупациялық аймаққа (үш мемлекет және Франция арасында) бөлінеді; Германияның шығыс шекарасы Одер-Нейссе желісіне қарай жылжытылады; Кеңес Одағы қолдаған топ Польшаның заңды үкіметі ретінде мойындалды; және Вьетнам 16-шы параллель бойынша бөлінеді. Сонымен қатар, Кеңес Одағы Ялта келісіміндегі жапондықтар басып алған аймақтарға шабуыл жасау туралы уәдесін қайталады. Басқа да көптеген мәселелер бойынша пікір алмасылды. Алайда, осы мәселелерді қарау конференция құрған Сыртқы істер министрлері кеңесіне кейінге шегерілді. Конференция үш үкімет арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде қарым-қатынастар нығайып, Біріккен Ұлттар Ұйымымен бірлесіп әділ және тұрақты бейбітшілікті құруға кепілдік беретініне деген сенімділік жаңартты. Дегенмен, 18 ай ішінде қарым-қатынастар нашарлап, «суық соғыс» басталды.

1945 Allied meeting on the postwar world

The Potsdam Conference (Potsdamer Konferenz) was held at Potsdam in the Soviet occupation zone from July 17 to August 2, 1945, to allow the three leading Allies to plan the postwar peace, while avoiding the mistakes of the Paris Peace Conference of 1919. The participants were the Soviet Union, the United Kingdom, and the United States. They were represented respectively by General Secretary Joseph Stalin, Prime Ministers Winston Churchill and Clement Attlee, and President Harry S. Truman. They gathered to decide how to administer Germany, which had agreed to an unconditional surrender nine weeks earlier. The goals of the conference also included establishing the postwar order, solving issues on the peace treaty, and countering the effects of the war. The foreign ministers and aides played key roles: Vyacheslav Molotov, Anthony Eden and Ernest Bevin, and James F. Byrnes. From July 17 to July 25, nine meetings were held, when the Conference was interrupted for two days, as the results of the British general election were announced. By July 28, Attlee had defeated Churchill and replaced him as Britain's representative, with Britain's new Secretary of State for Foreign Affairs, Ernest Bevin, replacing Anthony Eden. Four days of further discussion followed. During the conference, there were meetings of the three heads of government with their foreign secretaries, as well as meetings of only the foreign secretaries. Committees that were appointed by the latter for precursory consideration of questions before the conference also met daily. During the Conference, Truman was secretly informed that the Trinity test of the first atomic bomb on July 16 had been successful. He hinted to Stalin that the U. S. was about to use a new kind of weapon against the Japanese. Though this was the first time the Soviets had been officially given information about the atomic bomb, Stalin was already aware of the bomb project, having learned about it through espionage long before Truman did. Key final decisions included the following: Germany would be divided into the four occupation zones (among the three powers and France) that had been agreed to earlier; Germany's eastern border was to be shifted west to the Oder–Neisse line; a Soviet backed group was recognized as the legitimate government of Poland; and Vietnam was to be partitioned at the 16th parallel. The Soviets also reaffirmed their Yalta promise to promptly launch an invasion of Japanese held areas. Views were also exchanged on a plethora of other questions. However, consideration of those matters was postponed into the Council of Foreign Ministers, which the conference established. The conference ended with a stronger relationship among the three governments as a consequence of their collaboration, which renewed confidence that together with the other United Nations, they would ensure the creation of a just and enduring peace. Nevertheless, within 18 months relations had deteriorated and the Cold War had emerged.

Дайындық

1945 жылдың мамыр айында Черчилль Трумэнге үш үкіметтің маусым айында кездесуін ұйымдастыруды үміттене отырып хат жазды. Трумэн америкалықтар мен британдықтардың кеңестік үкіметке қарсы біріккендей көрінбеуі үшін Сталиннің кездесуді ұсынғанын қалады. Трумэннің кеңесшісі Гарри Хопкинстің ықпалымен Сталин Берлин маңында кездесу ұсынды. АҚШ бұл туралы хабарлағаннан кейін Черчилль "Берлиннің қалдықтарында" кездесуге келісетінін білдіретін хат жіберді. Кейбір деректерде Трумэн алғашқы атом бомбасының сынақ қорытындылары белгілі болған соң конференцияны кейінге шеккені айтылады. Конференция ақырында 16 шілдеде Берлинге жақын орналасқан Потсдамдағы Сесилиенхоф сарайында басталуға белгіленді.

Басшылар арасындағы қарым-қатынастар

Ялта конференциясынан бері өткен бес айда бірқатар өзгерістер болды және бұл өзгерістер көшбасшылар арасындағы қарым-қатынастарға зор әсер етті. Кеңес Одағы Орталық және Шығыс Еуропаны басып алды. Балтық елдері КСРО-ға күштеп қосылды, ал Қызыл Армия Польша, Чехословакия, Венгрия, Болгария және Румынияны да басып алды. Сол елдерден босқындар қашып кетті. Сталин Польшада марионеткалық коммунистік үкімет құрды, Шығыс Еуропаны бақылауы болашақтағы еңбекке жарамсыз шабуылдарға қарсы қорғаныс шарасы екенін айтты және оны Кеңес Одағының заңды ықпал аймағы деп мәлімдеді. Соғыстың көп бөлігінде Ұлыбритания премьер-министрі болған Уинстон Черчилль конференция кезінде коалициялық үкіметте Клемент Эттлимен ауыстырылды. Черчилльдің үкіметі 1940 жылдардың басынан бастап Франклин Д. Рузвельттен едәуір ерекшеленетін кеңес саясатын ұстанды және Сталинді зұлымдық жүйесіне жетекшілік ететін "шайтан" сияқты санады. 1945 жылдың 5 шілдесінде Ұлыбританияда жалпы сайлау өтті, бірақ оның нәтижелері қарулы күштердің мүшелерінің дауыстарын өз сайлау округтерінде санауға мүмкіндік беру үшін кейінге шегерілді. Нәтижесі конференция кезінде белгілі болды, сол кезде Эттли жаңа премьер-министр болды. Рузвельт 1945 жылдың 12 сәуірінде қайтыс болды, ал АҚШ вице-президенті Гарри Трумэн президенттікке келді, ол бір ай ішінде Еуропадағы Жеңіс күнін (VE Day) және Жапониядағы Жеңіс күнін (VJ Day) көріп отырды. Соғыс кезінде одақтастық бірлігінің атынан Рузвельт Сталиннің Еуропаның бір бөлігіне үстемдік етуі мүмкін екені туралы ескертулерді қабылдамады: "Менің ойымша, Сталиннің мұндай еместігіне сенемін. Егер мен оған бар күшіммен көмектесіп, одан ештеңе сұрамасам, ол ештеңеге таласпайды және демократия мен бейбітшілік үшін менімен жұмыс істейді". АҚШ сенаторы және кейін вице-президент болған Трумэн одақтастардың соғыстағы табыстарын жақыннан қадағалап отырды. Джордж Ленцзовски "өзінің салыстырмалы қарапайым өмір жолы мен аристократтық алдыңғысының халықаралық сәні арасындағы контрастқа қарамастан, [Трумэн] оған надандық пен қауіпті көрінген саясатты өзгертуге батылдық пен нық қадам жасады", бұл "соғыстың талаптарымен тікелей, көбінесе жедел әрекеттер мен шешімдерге қарама-қайшы болды" деді. Соғыс аяқталғаннан кейін одақтастардың бірлігіне басымдық емес, екі жаңа үлкен держава арасындағы қарым-қатынастың қиындығы келді. Осыған қарамастан, 17 шілдеде, конференцияның бірінші күні, Трумэн "Мен Сталинмен келісе аламын. Ол адал, бірақ өте ақылды" деді. Трумэн Рузвельттен гөрі кеңес одағына көбірек күдікпен қарады және Сталиннің ниетіне де күдікпен қарады. Ялта конференциясында Францияға Германияда оккупациялық аймақ берілді. Франция Берлин декларациясына қатысты және Достасқан Бақылау Кеңесінің тең құқылы мүшесі болуға тиіс болды. Дегенмен, американдықтардың талабы бойынша Шарль де Голль Потсдамға шақырылмады, өйткені ол Ялтадағы шешімдерді қайта қарастырудан қорқып, оған өкілдік етуден бас тартты. Де Голль дипломатиялық кемсітуді сезінді, бұл оған терең және ұзаққа созылған наразылық тудырды. Оқиғаның басқа себептері Рузвельт пен де Голль арасындағы ұзақ жылдардан бері келе жатқан жеке антагонизм, француз және американдық оккупациялық аймақтардағы даулар және француз Индокитайына қатысты күтілетін мүдделердің қақтығысы болды. Сонымен қатар, бұл британдықтар мен американдықтардың пікірін білдірді, өйткені конференцияның күн тәртібіндегі көптеген мәселелерге қатысты француздық мақсаттары ағылшын-американдық мақсаттарына қайшы келуі мүмкін еді.

A number of changes had taken place in the five months since the Yalta Conference and greatly affected the relationships among the leaders. The Soviets occupied Central and Eastern Europe. The Baltic states were forcibly reincorporated into the USSR, while the Red Army also occupied Poland, Czechoslovakia, Hungary, Bulgaria, and Romania. Refugees fled from those countries. Stalin had set up a puppet communist government in Poland, insisted that his control of Eastern Europe was a defensive measure against possible future attacks, and claimed that it was a legitimate sphere of Soviet influence. Winston Churchill, who had served for most of the war as British prime minister in a coalition government, was replaced during the conference by Clement Attlee. Churchill's government had a Soviet policy since the early 1940s that differed considerably from Franklin D. Roosevelt's and believed Stalin to be a "devil" like tyrant, who led a vile system. A general election was held in the United Kingdom on 5 July 1945, but its results were delayed to allow the votes of armed forces personnel to be counted in their home constituencies. The outcome became known during the conference, when Attlee became the new prime minister. Roosevelt had died on 12 April 1945, and US Vice Harry Truman assumed the presidency, which saw VE Day (Victory in Europe) within a month and VJ Day (Victory in Japan) on the horizon. During the war, in the name of Allied unity, Roosevelt had brushed off warnings of potential domination by Stalin over parts of Europe by explaining, "I just have a hunch that Stalin is not that kind of a man I think that if I give him everything I possibly can and ask for nothing from him in return, 'noblesse oblige', he won't try to annex anything and will work with me for a world of democracy and peace." While a United States Senator and later as Vice President, Truman had closely followed the Allied progress of the war. George Lenczowski noted that "despite the contrast between his relatively modest background and the international glamour of his aristocratic predecessor, [Truman] had the courage and resolution to reverse the policy that appeared to him naive and dangerous," which was "in contrast to the immediate, often ad hoc moves and solutions dictated by the demands of the war." With the end of the war, the priority of Allied unity was replaced by the challenge of the relationship between the two emerging superpowers. Despite this, on 17 July, the first day of the conference, Truman noted "I can deal with Stalin. He is honest — but smart as hell." Truman was much more suspicious of the Soviets than Roosevelt had been and became increasingly suspicious of Stalin's intentions. At the Yalta Conference, France was granted an occupation zone within Germany. France was a participant in the Berlin Declaration and was to be an equal member of the Allied Control Council. Nevertheless, at the insistence of the Americans, Charles de Gaulle was not invited to Potsdam, just as he had been denied representation at Yalta for fear that he would reopen the Yalta decisions. De Gaulle thus felt a diplomatic slight, which became a cause of deep and lasting resentment for him. Other reasons for the omission included the longstanding personal mutual antagonism between Roosevelt and de Gaulle, ongoing disputes over the French and American occupation zones, and the anticipated conflicts of interest over French Indochina. It also reflected the judgement of the British and the Americans that French aims, with respect to many items on the conference's agenda, were likely to contradict agreed upon Anglo American objectives.

Келісімдер

Конференция соңында үш үкімет басшысы төмендегі шаралар бойынша келісімге келді. Қалған барлық мәселелер ең қысқа мерзімде шақырылатын соңғы бейбіт келісімдер конференциясында шешілуге тиіс болды.

Германия

Одақтастар Германияны оккупациялау мақсаттары жөнінде мәлімдеме жасады: демилитаризация, денацификация, демократияландыру, децентрализация, тарату және декартелизация. Германияны демилитаризациялау және қарусыздандыруға қатысты, одақтастар СС, СА, СД, Гестапоны, әуе, құрлық және теңіз күштерін, сондай-ақ Германиядағы әскери дәстүрді сақтап тұруды қамтамасыз ететін ұйымдар мен мекемелерді таратуды шешті. Германияның демократияландырылуына қатысты "Үш үлкен" нацистік партия мен оның аффилирленген ұйымдарын жоюды аса маңызды деп санады. Осылайша, одақтастар нацистік қызметтің барлық түрлерін тоқтатып, Германияның демократиялық мемлекеттегі саяси өмірін қайта құруға дайындалды. Барлық нацистік заңдар жойылды, олар нәсіл, дін және саяси көзқарас негізінде кемсітушілікті орнатты және демократиялық елде қабылдана алмайтын еді. Германия мен Австрия Ялтада келісілгендей, төрт оккупациялық аймаққа бөлінді, ал әрбір астанасы (Берлин және Вена) төрт аймаққа бөлінді. Нацистік соғыс қылмыскерлері сотталуға тиіс болды. Атап айтқанда, Потсдам конференциясында үш үкімет 1943 жылғы қазан айындағы Мәскеу декларациясына сәйкес географиялық шектеусіз қылмыстар жасаған соғыс қылмыскерлерін соттау әдістері туралы келісімге қол жеткізуге тырысты. Сол кезде басшылар АҚШ, Ұлыбритания, Франция және Кеңес Одағы өкілдері арасында Лондонда бірнеше аптадан бері жалғасып жатқан талқылаулар туралы хабардар болды. Олардың мақсаты соғыс қылмыскерлерін мүмкіндігінше тезірек сотқа және әділдікке жеткізу болды. Қылмыскерлердің алғашқы тізімі 1 қыркүйекке дейін жарияланатын болды. Басшылардың мақсаты Лондондағы келіссөздердің оң нәтиже беруі және 1945 жылғы 8 тамызда Лондонда қол қойылған келісімге қол жеткізу болды. Еуропадағы Германияның барлық аннексиялары, соның ішінде Судеттер, Эльзас-Лотарингия, Австрия және Польшаның батыс бөліктері қайтарылуы керек еді. Бұл Германияның соғыстан кейінгі геосаяси амбицияларын баяулату үшін маңызды саясат болды. Германияның шығыс шекарасы Одер-Найс сызығына қарай жылжытылды, бұл Германияның ауданын 1937 жылғы шекарасымен салыстырғанда шамамен 25%-ға, ал 1913 жылғы шекарасымен салыстырғанда шамамен 34%-ға қысқартты. Жаңа шекараның шығысында Шығыс Пруссия, Силезияның көп бөлігі, Батыс Пруссия және Померанияның үштен екі бөлігі орналасқан. Бұл аймақтар негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын, бірақ Үстіңгі Силезия Германияның ауыр өнеркәсібінің екінші ірі орталығы болды. Германияның жаңа шығыс шекарасынан тыс қалған неміс халқы Польша, Чехословакия және Венгриядан "тәртіпті және адамгершілікпен" шығарылуы керек еді, бірақ Югославиядан емес. Соғыстан кейінгі одақтастардың мақсаттарына қарсы болған және мемлекеттік лауазымдарды атқарған нацистік партия мүшелері қызметтен алынуы керек еді. Олардың орнына демократиялық жүйеге сенетін адамдар тағайындалуы керек еді. Сталин Польшаны Германиядан алынған өтемақыны бөлуден алып тастауды және кейіннен Совет Одағына берілген өтемақының 15%-ын беруді ұсынды. Кеңес Одағы Германияда одақтас әскерлері басып алған алтынға ешқандай талап қоймады. Конференцияда жеңілген неміс флоттары мен сауда кемелерінің болашақ тағдыры мен пайдалануына шектеулер қою қажеттігі туралы шешім қабылданды. АҚШ, Ұлыбритания және Кеңес үкіметтері өздерінің сарапшыларын бірлесіп жұмыс істеуге тағайындады, бұл үш үкімет келісетін және жариялайтын қағидаларға әкелді. Германияның өмір сүру деңгейі Еуропаның орташа деңгейінен аспауы керек еді. Бұл мақсатқа жету үшін таратылатын өнеркәсіптің түрлері мен көлемі кейін анықталады (Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия өнеркәсібіне қатысты одақтастардың жоспарларын қараңыз). Германияның соғыс әлеуетіне ие барлық өнеркәсіп орындары жойылуы немесе бақылауға алынуы керек еді. Осы мақсатта барлық азаматтық кеме жасау орындары мен ұшақ жасау зауыттары бұзылуы немесе басқаша жойылды. Соғыс әлеуетімен байланысты барлық өндірістік қуаттар, мысалы, металл, химия немесе машина жасау зауыттары ең төменгі деңгейге дейін төмендетілді, оны кейіннен Одақтас Бақылау Комиссиясы анықтайтын еді. Осылайша "артық" өндірістік қуаттылық өтемақы ретінде таратылуы немесе басқаша жойылды. Барлық зерттеулер мен халықаралық сауда бақылауда болуы керек еді. Экономика декартелизация арқылы децентрализацияланды және қайта ұйымдастырылды, басты назар ауыл шаруашылығы мен бейбітшіліктегі ішкі өнеркәсіпке берілді. 1946 жылдың басында Германияны ауыл шаруашылығы және жеңіл өнеркәсіпке айналдыру туралы егжей-тегжейлі келісімге қол жеткізілді. Германияның экспорт тауарын құрамына көмір, сыра, ойыншықтар, тоқыма және т.б. кіретін болды, бұл Германияның соғысқа дейінгі экспорт тауарындарының көп бөлігін құраған ауыр өнеркәсіп өнімдерінің орнына қойылды. Франция конференциядан шеттетілгендіктен, оккупациялық аймағында Потсдам келісімдерін іске асыруға қарсылық көрсетті. Атап айтқанда, француз шығыстан қуылған немістерді қайта қоныстандырудан бас тартты. Сонымен қатар, француз Одақтас Бақылау Кеңесінің отырысында Потсдам келісімдерін сақтауға міндеттеме қабылдамады. Атап айтқанда, ол Германия бойынша ортақ саясат пен институттарды құруға қатысты кез келген ұсынысты вето құқығын пайдаланып тоқтатуға және біртұтас неміс үкіметінің құрылуына әкелуі мүмкін кез келген нәрсені тоқтатуға құқылы екенін сақтап қалды.

The Allies issued a statement of aims for their occupation of Germany: demilitarization, denazification, democratization, decentralization, dismantling, and decartelization. More specifically, as for the demilitarization and disarmament of Germany, the Allies decided to abolish the SS; the SA; the SD, the Gestapo; the air, land, and naval forces; and organizations, staffs, and institutions that were in charge of keeping alive the military tradition in Germany. Concerning the democratization of Germany, the "Big Three" thought it to be of great importance for the Nazi Party and its affiliated organizations to be destroyed. Thus, the Allies would prevent all Nazi activity and prepare for the reconstruction of German political life in a democratic state. All Nazi laws would be abolished, which established discrimination on grounds of race, creed, and political opinion and as a result could not be accepted in a democratic country. Both Germany and Austria were to be divided into four occupation zones, as had been agreed in principle at Yalta, and similarly, each capital (Berlin and Vienna) would be divided into four zones. Nazi war criminals were to be put on trial. Specifically, at the Potsdam Conference, the three governments tried to reach an agreement on trial methods for war criminals whose crimes under the Moscow Declaration of October 1943 had no geographical restriction. Meanwhile, the leaders were aware of ongoing weeks long discussions in London between the representatives of the United States, the United Kingdom, France, and the Soviet Union. Their purpose was to bring the war criminals to trial as soon as possible and eventually to justice. The first list of defendants would be published before September 1. The leaders' objective was that the London negotiations would have a positive result validated by an agreement, which was signed at London on August 8, 1945. All German annexations in Europe were to be reversed, including the Sudetenland, Alsace Lorraine, Austria, and the westernmost parts of Poland. This was an important policy in order to moderate the geopolitical ambitions of Germany in the post war scenario. Germany's eastern border was to be shifted westwards to the Oder–Neisse line, which effectively reduced Germany in size by approximately 25% from its 1937 borders (and approximately 34% from its 1913 borders). The territories east of the new border were East Prussia, almost all of Silesia, West Prussia, and two thirds of Pomerania. The areas were mainly agricultural, with the exception of Upper Silesia, which was the second largest centre of German heavy industry. "Orderly and humane" expulsions of the German populations remaining beyond the new eastern borders of Germany were to be carried out from Poland, Czechoslovakia, and Hungary but not Yugoslavia. Nazi Party members who held public positions and who opposed postwar Allied aims were to be removed from office. They were to be replaced by those who, based on their political and moral beliefs, were in support of a democratic system. Stalin successfully proposed for Poland to be excluded from the division of German compensation and to be later granted 15% of the compensation given to the Soviet Union. The Soviet Union did not make any claims on gold captured by Allied troops in Germany. The conference concluded that it was necessary to set limits regarding the disposition and future use of the defeated German navy and of merchant ships. The American, British, and Soviet governments decided that they would assign experts to co operate, which would soon lead to principles to be agreed upon and announced by the three governments. The German standard of living was to be prevented from exceeding the European average. The types and amounts of industry to be dismantled to achieve that was to be determined later (see Allied plans for German industry after World War II). The German industrial war potential was to be destroyed by the destruction or control of all industries with military potential. To that end, all civilian shipyards and aircraft factories were to be dismantled or otherwise destroyed. All production capacity associated with war potential, such as metal, chemicals, or machinery factories, were to be reduced to a minimum level, which would later be determined by the Allied Control Commission. The manufacturing capacity thus made "surplus" was to be dismantled as reparations or otherwise destroyed. All research and international trade were to be controlled. The economy was to be decentralised by decartelisation and reorganised, with the primary emphasis on agriculture and peaceful domestic industries. In early 1946, an agreement was reached on the details of the latter in which Germany was to be converted into having an agricultural and light industrial economy. German exports were to be coal, beer, toys, textiles, etc., which would take the place of the heavy industrial products that had been most of Germany's prewar exports. France, having been excluded from the conference, resisted implementing the Potsdam agreements within its occupation zone. In particular, the French refused to resettle any Germans expelled from the east. Moreover, the French did not accept any obligation to abide by the Potsdam agreements in the proceedings of the Allied Control Council. In particular, it reserved the right to block any proposals to establish common policies and institutions across Germany as a whole and anything that could lead to the eventual emergence of a unified German government.

Австрия

Кеңес Одағы Карл Реннердің уақытша үкіметінің өкілеттіктерін бүкіл Австрияға таратуды ұсынды. Одақтастар британдық және американдық әскерлер Венаға кіргеннен кейін ұсынысты қарастыруға келісті. Британ армиясында қызмет ететін поляктар коммунистік Польшаға оралуға құқылы болды, бірақ олардың отанына қайтқандағы қауіпсіздігіне кепілдік жоқ еді. Польшаға оралған барлық поляктарға жеке және мүліктік құқықтар берілді. Уақытша батыс шекарасы Одер және Нейсе өзендерімен белгіленген Одер-Нейсе сызығы болды. Силезия, Померания, Шығыс Пруссияның оңтүстік бөлігі және бұрынғы Данциг еркін қаласы Польшаның басқаруына берілді. Дегенмен, Польшаның батыс шекарасының нақты белгіленуі бейбіт келісімге дейін күтілуге тиіс еді, ол 45 жыл өткен соң ғана, 1990 жылы Германиямен жасалған түпкілікті келісім шарты кезінде жүзеге асты.

Италия

Кеңес Одағы конференцияға мандаттық аумақтар туралы ұсыныс жасады, бұл Ялта конференциясында қабылданған шешімдерге және Біріккен Ұлттар Ұйымының Хартасына сәйкес келеді. Бұл мәселе бойынша түрлі пікірлер талқыланғаннан кейін, сыртқы істер министрлері Италия үшін бейбіт келісім шартын дайындауды, сондай-ақ бұрынғы итальяндық аумақтардың тағдырын бірден шешу қажеттігіне келісті. Қыркүйек айында Сыртқы істер министрлері кеңесі Италия аумағы мәселесін қарастыратын болады.

Неміс халқының реттелген көшірулері

Конференцияда одақтас елдердің басшылары Польша, Чехословакия және Венгриядан неміс халқын күшпен шығару жөніндегі бұрынғы міндеттемелерін растады, осы шараны аталған елдердің уақытша үкіметтері бұдан бұрын қолға алған еді. Үш одақтас басшы неміс азаматтарын көшіруді ұйымдастырылған және адамгершілікпен жүргізуге келісті, бірақ қазіргі есептерге сәйкес, қашу және күшпен шығару барысында 600 мыңнан 2,2 миллионға дейін неміс қаза тапқан. Басшылар Германиядағы Одақтас Бақылау Кеңесі осы мәселені қарауы керектігін шешті, оның басымдығы – немістерді оккупациялық аймақтар арасында тең бөлу. Бақылау Кеңесінің өкілдері өз үкіметтеріне және әр аймақтық басқаруға Германияға шығыс елдерінен келген адамдардың санын есеп беруге тиіс болды.

Румыния, Болгария және Венгриядағы Қатысқан бақылау комиссиясының қайта қаралған рәсімдері

Үлкен Үштік Румыния, Болгария және Венгриядағы одақтас бақылау комиссияларындағы совет өкілдерінің британдық және американдық әріптестеріне Еуропадағы соғыс аяқталғаннан бері бақылау комиссиясының жұмысын жетілдіру туралы ұсыныстар жібергенін байқады. Үш көшбасшы осы елдердегі комиссиялардың жұмыс тәртібін қайта қарауға келісті және оккупацияланған елдерге қарулы келісім шарттарын бірлесіп ұсынған өз үкіметтерінің мүдделері мен жауапкершіліктерін ескерді. (I) Кеңес Лондонда отырып, бірлескен хатшылық құруы керек. Әр сыртқы істер министрі өзінің сыртқы істер министрі қатыса алмаған жағдайда Кеңестің жұмысын жалғастыруға толық өкілеттік алған жоғары лауазымды орынбасарымен және техникалық кеңесшілердің шағын тобымен бірге болады. (II) Кеңестің алғашқы отырысы 1945 жылдың 1 қыркүйегіне дейін Лондонда өткізілуі тиіс. Келісім бойынша кездесулер басқа елдердің астаналарында да өткізілуі мүмкін.

Потсдам декларациясы

Потсдам келісіміне қоса, 26 шілдеде Черчилль, Трумэн және Қытайдың ұлттық үкіметінің төрағасы Чан Кай Шек (КСРО әлі Жапонияға қарсы соғысқа кірмеген болатын) Потсдам декларациясын жариялады, онда Азиядағы Екінші дүниежүзілік соғыс барысында Жапонияның капитуляциялау шарттары баяндалған.

Салдары

Трумэн конференцияда Сталинге белгісіз "күшті жаңа қару" туралы айтқан. Конференцияның соңында, 26 шілдеде, Потсдам декларациясы Жапонияға шартсыз қарсы тапсыру немесе "жедел және толық жойылмау" туралы ультиматум берді, онда жаңа бомба туралы ештеңе айтылмаған, бірақ "Жапонияны құлдыққа салу мақсаты жоқ" деп уәде берілді. Совет Одағы Жапонияға қарсы соғыста бейтарап болғандықтан, бұл декларацияға қатыспады. Жапон премьер-министрі Кантаро Судзуки жауап бермеді, бұл жапондықтардың ультиматумды қабылдамағанын көрсетеді деп түсіндірілді. Осының нәтижесінде АҚШ 1945 жылдың 6 тамызында Хиросимаға, ал 9 тамызында Нагасакиге атом бомбасын тастады. Бұл қадамның себебі ретінде екі қаланың да заңды әскери нысаналар екендігі және соғысты жылдам аяқтау және американдықтардың өмірін сақтау қажеттігі көрсетілді. Трумэн Сталинге атом бомбасы туралы хабарлағанда, АҚШ-тың "көзге көрінбейтін құрылымдық күшке ие жаңа қаруы бар" деді, бірақ Сталин Манхэттен жобасының ішіндегі кеңестік тыңшылар желісі арқылы атом бомбасының жасалуын толық білген және конференцияда Трумэнге "жапондарға қарсы оны тиімді пайдалануын" үміттенедінін айтты. Совет Одағы Шығыс Еуропаның бірнеше елдерін Шығыс блогының сателлит мемлекеттеріне айналдырды, мысалы, Польша Халық Республикасы, Болгария Халық Республикасы, Венгрия Халық Республикасы, Чехословакия Социалистік Республикасы, Румыния Халық Республикасы және Албания Халық Республикасы. Осы елдердің көпшілігі Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін сәтсіз социалистік төңкерістерді бастан өткерген. Одер-Нейс желісін белгілеуге қатысты, президент Трумэн Сталиннің Шығыс Польшаны Совет Одағының оккупациялауын және Силезия мен Шығыс Померанияны поляктардың аннексиялауын өзгертуге болмайтын жайт ретінде ұсынғанын хабарлады. Күтпеген жағдайға тап болған Батыс Одақтастары Атлант хартасының принциптерінен бас тартуға мәжбүр болды.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

Бешлосc, Майкл. Жеңімпаздар: Рузвельт, Трумэн және Гитлер Германиясының жойылуы, 1941–1945 (Simon & Schuster, 2002)
Сесил, Роберт. «Потсдам және оның аңыздары». Халықаралық істер 46.3 (1970): 455–465. Онлайн.

Костиглиола, Фрэнк. Рузвельттің жоғалған одақтастары: Жеке саясаттың суық соғысты қалай бастауға көмектескені (2013): 359–417.
Дэвис, Линн Этеридж. Суық соғыс басталады: Шығыс Еуропадағы кеңестік-американдық қақтығыс (2015) 288–334 б.
Фаркухарсон, Дж. Е. «Англо-американдық саясат және Ялтадан Потсдамға дейінгі неміс өтемақысы». Ағылшын тарихы журналы 1997 112(448): 904–926. JSTOR-да.
Фейс, Герберт. Соғыс пен бейбітшілік арасында: Потсдам конференциясы (Принстон университетінің баспасы, 1960). Пулитцер сыйлығы; онлайн.
Фенби, Джонатан. Альянс: Рузвельт, Сталин және Черчилльдің бір соғысты қалай жеңіп, екіншісін қалай бастағаны туралы ішкі оқиға (Simon and Schuster, 2015). 401–420 б.
Гимбел, Джон. «Потсдам келісімінің іске асырылуы: АҚШ-тың соғыстан кейінгі неміс саясаты туралы эссе». Саяси ғылымдар журналы 1972 87(2): 242–269. JSTOR-да.
Гормли, Джеймс Л. Потсдамнан суық соғысқа дейін: Үлкен үштіктің дипломатиясы, 1945–1947. (Scholarly Resources, 1990)

Левукович, Николас. Неміс мәселесі және халықаралық тәртіп, 1943–1948. Palgrave, 2010.
Ми, Чарльз Л. кіші. Потсдамдағы кездесу. M. Evans & Company, 1975.
Наймарк, Норман. Жек көрудің оттары. ХХ ғасырдағы Еуропадағы этникалық тазалау (Harvard University Press, 2001)
Нейберг, Майкл. Потсдам: Екінші дүниежүзілік соғыстың соңы және Еуропаның қайта құрылуы (Basic Books, 2015). Үзінді.

Таккра, Дж. Р. «Ялтадан Потсдам конференциясына дейінгі (1945) Польшаға қатысты американдық және британдық саясаттың кейбір аспектілері». Польшалық шолу 1976 21(4): 3–34. JSTOR-да.
Вилла, Брайан Л. «АҚШ әскері, шартсыз капитуляция және Потсдам жарияланымы». Америка тарихы журналы 63.1 (1976): 66–92. Онлайн.

Волк, Герман С. Апат: генерал Хап Арнольд және Жапонияның жеңілісі (2012) 163–206 б.; әуе күштерінің бас генералы Трумэннің кеңесшісі болған.
Вудворд, сэр Льюэллин. Екінші дүниежүзілік соғыстағы британдық сыртқы саясат (HM Stationery Office, 1962) 536–575 б.; оның көп томдық тарихының жиынтық томы.
Заяс, Альфред М. де. Потсдамдағы Немезис: Англо-американдықтар және немістердің қууы, аялдамалары, орындалуы, салдары. Routledge, 1977.