Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Камерунның Солтүстік-Батыс аймағындағы Мбенгви коммунасы – Камерунның Солтүстік-Батыс аймағындағы Момо департаментінің орталығы, Баменда қаласынан шамамен 22 км қашықтықта орналасқан.
Commune in Northwest Region, Cameroon
Mbengwi is the headquarters of Momo Department in the Northwest Region of Cameroon, located some 22 km from Bamenda.
Ақпарат
Жергілікті халық – Мета халқы, оларға Нгие және Ошие сияқты көршілес тайпалардан бірнеше қоныс аударушылар қосылған (Диллонның еңбектеріне сілтемелерді қараңыз). "Мбенгви" атауы мета тілінде "жабайы жануарлар мекені" деген мағынаны білдіреді, себебі бұл жер колониялық кезеңге дейін аң ауру ортасы болған, бірақ әкімшілік орталыққа дейін жаңартылуға дейін қоныстанған. Бүгінде қаланың басты қызметі осы күйінде сақталған, бірақ жастардың көшіп кетуі және қала мен айналасында табыс табу мүмкіндігінің болмауынан өсіп-дамуы тоқтап қалған. Қаланың ішкі бөлігінде Аби сарқырамасы мен католик монастыры орналасқан. Экологиялық тартымдылықтарына жануарлар дүниесін (әсіресе құстарды) бақылау және Аби және Мезам өзендерінде балық аулау жатады. Антропологиялық қызығушылықтары барлар үшін 30-ға жуық Фон сарайлары (дәстүрлі билік орталықтары) – ағаш өнерлерінен ерекше көзге түсетін, 300 жылдан астам тарихы бар африкалық өнер мұражайларына берілетін көркемдік құндылықтарды ұсынады. Мәдениетті жақсы көретіндер үшін MECUDA (Meta Elites Cultural and Development Association) ұйымдастыратын жылдық би сайысы міндетті түрде көруге тиіс шара. Бұл фестиваль әдетте желтоқсан мен наурыз айлары аралығында өтеді және халыққа 50-ден астам дәстүрлі билерді көрсетуге мүмкіндік береді. Кейде спорттық және басқа да іс-шаралар (соның ішінде ауыл шаруашылығы көрмелері) ұйымдастырылады.
The indigenous people are Meta people, to whom a few settlers from neighboring tribes like Ngie and Oshie have been added (see references to Dillon's work). The name "Mbengwi" means "a land of wild animals" in the Meta language since it used to be a hunting ground in the precolonial days, though it was settled before it became upgraded to an administrative centre. Today, this is still the principal function of the town whose growth has stagnated because of youth exodus and lack of income generating activities both in the town and its hinterland. Interesting sites in include the Abi waterfalls in the heart of town and the Catholic monastery. Ecological attractions include wildlife watching (especially birds) and fishing in the Abi and Mezam Rivers. For people with anthropological interests, the 30 or so Fon's palaces (centers of traditional rule)offer an artistic wealth that is the envy of any Museum on African Art (especially woodwork) with artifacts dating back more than 300 years. For the culturally minded, the annual MECUDA (Meta Elites Cultural and Development Association)organised dance competition are also a must see. It usually comes up between December and March and offers the opportunity for this people to showcase a cultural heritage of more than 50 traditional dances. Sometimes plays and competitions in sports and other activities are organized (including agric shows).
Этимология
Момо атауы Момо өзенінен шыққан, ол аймақты кесіп өтеді және 71 мильдік қашықтықта Мамфе-Баменда тас жолымен қиылысады.
The name Momo is derived from the River Momo, which runs through the division, crossing the Mamfe Bamenda road at mile 71.
Білім беру және мектептер
Мбенгвиде көптеген мектептер бар, олардың ішіндегі ең үлкені – Мемлекеттік екі тілді жоғары мектеп (GBHS) Мбенгви. Бұл мектеп инфрақұрылымы жағынан Камерунның басқа 7 мемлекеттік жоғары мектебімен ғана бәсекелеседі. Сонымен қатар, Мемлекеттік техникалық жоғары мектеп (GTHS), Мемлекеттік мұғалімдер даярлау колледжі (GTTC), Мемлекеттік техникалық мұғалімдер даярлау колледжі (GTTTC), Пресвитериандық мұғалімдер даярлау колледжі (PTTC), «Толық Ізгі хабар» миссиясы мұғалімдер даярлау колледжі (FGTTC) және Сент-Джозеф католиктік кешенді колледжі (SJCCC) сияқты басқа да мектептер бар. Мбенгвидегі мектептердің көпшілігі интернаттық, яғни оқушылардың көп бөлігі оқу жылында мектепте тұрады. Көптеген орта (бастауыштан кейінгі) мектептерде 5 жылдық оқудан кейін және одан 2 жыл өткен соң (жоғары деңгей) GCE (General Certificate of Education) деп аталатын емтихан тапсыру қажет.
Mbengwi has a lot of schools one of the biggest of which is Government Bilingual High School (GBHS) Mbengwi, which is rivalled by only 7 other Government high schools in Cameroon in terms of infrastructure. It also has other schools like Government Technical High School (GTHS), Government Teachers' Training College (GTTC), Government Technical Teachers' Training College (GTTTC), Presbyterian Teachers' Training College (PTTC), Full Gospel Mission Teacher Training College (FGTTC) and St. Joseph Catholic Comprehensive College (SJCCC). Most Schools in Mbengwi are boarding schools which means most students live in the schools during the school year. Most secondary (post primary)schools have to take an exam called GCE (General Certificate of Education)at the end of the 5 years in college and another 2 years later (Advanced levels).
Дау
Камерун тарихының негізін қалаушылардың бірі – Саломон Танденг Муна Мета руынан шыққан. Оның үйі Мбенгви мен Баменда арасындағы Нгьен Мбо деген жақын ауылда, бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан. Муна Мбенгвидегі түрмені салуға көмектесті. Бұл әрекеті халықтың наразылығын тудырып, өз халқына жасалған қорлық деп есептелді. Жақында, 2006 жылдың қаңтарында, оның қайтыс болғанына 4 жыл толуына орай, оның балалары түрме салу идеясын қорғап, мақсатының жастар мен басқа да сотталғандарды түзеуге бағытталғанын айтты. Мунаның саяси мұрасы Камерунның бірігуіне зор үлес қосты, бірақ ол еңбекқорлық пен адал еңбек принципіне берілгендігімен және тайпаластары мен достарына жеңіл жұмыс беруге қарсы тұрғандығымен еске алынады. Осылайша ол Африка елдерінде, соның ішінде Мунадан кейін билікке келгендерде кездесетін тайпашылдық пен жезөкшелікке қарсы күресті. Алайда, оның балалары мен басқа мета халқы бұл сабақты жақсы үйренді және бүгінде заң, медицина, инженерия (әсіресе авиация) және какао экспорттау салаларында Африка элитасының қатарында.
Salomon Tandeng Muna one of the architects of Cameroon history hails from the Meta clan. His residence is just a few kilometres in a nearby village called Ngyen Mbo between Mbengwi and Bamenda. Muna fueled the construction of the prison in Mbengwi. A thing people have always frowned on and termed it as a mockery to his own people. Recently in January 2006 on the commemoration of the 4th anniversary of his death his children defended his idea of a prison saying the main objective was to see how juvenile and other inmates could be reformed. Muna's political heritage includes the reunification of Cameroon but he is most remembered as a man who had a steadfast belief in hard work and meritocracy and persistently resisted the temptation to give sinecures to his tribesmen and friends, thus fighting the tribalism and nepotism which haunts most African countries today, including Muna's successors in power. But the lesson was well learned by his children and other Meta people who today rank among the African elite in such fields as law, medicine, engineering (especially in aviation) and the cocoa exportation business.
пальма майы
Момо бөлімшесінің ең тиімді табиғи өнімі пальма майы және одан жасалатын өнімдерді құрайды. Камерун тауының етегіндегі құнарлы аймақтардағыдай Момо бөлімшесінде үлкен пальма плантациялары болмаса да, Солтүстік-Батыс провинциясында тұтынылатын пальма майының көп бөлігін қамтамасыз ететін жабайы майлы пальма ағаштарының көптеп өсуі байқалады. Бұл майдың көп бөлігі Мбенгвиге жақын орналасқан Нгие кіші бөлімшесінен келеді.
Arguably, the most potent natural product of Momo Division is palm oil and concomitant products. Although the division boasts no palm plantations of the calibre present in the fertile zone at the foot of Mount Cameroon, there is an abundance of wild groves of oil palm trees that supply a substantial portion of the palm oil consumed in the North West Province. Most of the oil originates in Ngie Sub Division, a neighboring area to Mbengwi.
Кофе және какао
Бұл Момо бөлімінен тегін шыққан маңызды ауыл шаруашылығы өнімдерінің арасында.
These are also some of the principal agricultural products originating in Momo Division.
Кола жаңғағы
Бұл Момо бөлімінде өндірілетін маңызды ақшалық дақылдардың бірі. Дегенмен, шаруашылық өнімінің көп бөлігі жергілікті тұтынуға арналған азық-түлік дақылдары (астық пен түйіндік дақылдар) болып табылады, олардың бір бөлігі апталық (Мета аптасы 8 күнге созылады) Тад базарында Бамендадан келген саудагерлерге сатылады. Бірақ аймақ азық-түлік импортына тәуелді. Ауылдан қалаға көші-қон және жыл сайынғы шөп өртеу салдарынан көптеген өңделетін жерлер бос жатыр, бұл жабайы жануарларға да зиян келтіреді. Мал өсірушілер қашық жоталарда тұрады және кейде малдарына жасыл шөп табу үшін қалаларға барады.
This is also one of the leading cash crops produced in Momo Division. However, most of the farm output is locally consumed food crops (grain and tubers),some of which is sold on the weekly (the Meta week is 8 days) Tad Market to merchants from Bamenda. But the place is a net importer of food. A lot of cultivable land lies in waste because of rural exodus and annual grass burning which is also very damaging to wildlife. Cattle rearers inhabit the distant hills and sometimes make forays into the towns for some green grass for their beasts.
Су электр қуаты
Аби шарлауының әлеуеті арқасында бұл аймақта зор гидроэлектр қуаты бар, бірақ электр энергиясын өндіруге бағытталған бірнеше жоба саяси ерік-жігердің жетіспеуінен туындаған, көбінесе еңсеруге келмейтін қиындықтарға тап болды. Бұған Аби өзеніндегі бродының жанында, Баменда-Мбенгви тас жолы бойында салынып, аяқталмай қалған бұғаның мысалы куә.
The area has a huge hydroelectricity potential afforded by the Abi falls and several projects to generate electricity have encountered severe and often unsurmountable problems of political will as witnessed by the uncompleted dam that runs along the Bamenda Mbengwi Road at the fording point on the Abi River.