Кіріспе
Шлезвиг-Гольштейндегі мәдени аймақ – Солтүстік Фризия (Nordfriesland; ; Nordfrisland) – Фризияның ең солтүстік бөлігі. Германияның Шлезвиг-Гольштейн аймағында Эйдер және Видеу өзендері арасында орналасқан. Аймаққа Солтүстік Фризия аралдары мен Хелиголанд та кіреді. Бұл аймақта дәстүрлі түрде солтүстік фриздер тұрады.
North Frisia (Nordfriesland; ; Nordfrisland) is the northernmost portion of Frisia, located in Schleswig Holstein, Germany between the rivers Eider and Wiedau. It also includes the North Frisian Islands and Heligoland. The region is traditionally inhabited by the North Frisians.
Ежелгі қоныстар
Солтүстік Фризия жағалауындағы geestland аралдарында Рим империясының ерте дәуірінде халық тығыз қоныстанған, ал ішкі жағалаудағы батпақтар тұруға қолайсыз болды. Археологиялық қазбалар барысында қазіргі Оңтүстік Силт, Видингарде және Оңтүстік Эдерштедт түбегі бойында ғана бірнеше ежелгі батпақ елді мекендері табылды. Көшпенділер кезеңі басталған кезде Солтүстік Фризиядағы елді мекендердің саны азайып, көптегені толығымен тасталып кетті. VIII ғасырда халық санының қайта өсуі көші-қонға байланысты деп есептелсе де, бұл аймақ бұрын толығымен босатылмаған болуы мүмкін.
Ортағасырлық Солтүстік Фризия
Фриздер Солтүстік Фризияға оңтүстіктен екі толқынмен көшіп келді. VIII ғасырда олар негізінен Хелиголанд, Силт, Фёр, Амрум аралдарында және Эйдерштедт түбегінің кейбір бөліктерінде қоныстанды. Материктің жағалауындағы батпақ жерлер екінші толқынмен мекенделді, ал бірқатар дауылдардан кейін фриздерлер де Даниялықтар (Юттар) тұрған жоғары жатқан құрғақ далаларда (geest) қоныстанды. Батпақ жерлер мен оның саздақтарын кептіру қажет болса, аралдардың жоғары жатқан құрғақ далалары көбінесе шөлейт болды және тиісті егіншілік шаруашылығын құру үшін тыңайту қажет болды. 1252 жылы Солтүстік Фризияның Эйдерштедт түбегі мен солтүстік аралдар арасындағы барлық аймақтардан біріккен әскер Данияның Абель патшасы бастаған әскерін жеңді. 14-15 ғасырларда Солтүстік фриздер тұзды торфты ресурс ретінде пайдаланған кезде тұз өндіру маңызды саудаға айналды. Тұз саудасы Хелиголанд жағасында халықаралық сельдь балық аулаудың өсуімен бірге жүрді. Эдом жүзінің 14 ғасыр шаруаларының Гамбург негізделген саудагерлермен және тіпті Фландрия графтарымен жасаған келісімдері сақталған. Фризияның Утланд аймағының өз құқықтық юрисдикциясы болды, ол алғаш рет 1424 жылы «Siebenhardenbeliebung» (жеті жүздің келісімі) деп аталатын құжатта жазылды. Саксо Грамматик 1180 жылы Ютландиядағы Фризия минор (Кіші Фризия) аймағы туралы жазған болатын.
Қазіргі заман
1362 жылы болған Гроте Мандренке және 1634 жылғы Burchardi тасқыны сияқты бірнеше су тасқыны Солтүстік Фризияның жағалау аймағының үлкен бөлігіне зиян келтірді. Осы тасқындардың салдарынан толық аралдар құрып, Солтүстік Фризия тілі тілдік және саяси жағынан үзіліп, фрагменттенді. Одан әрі қиындықтар көптеген соғыстармен күшейді, мысалы, 1627 жылы Солтүстік Фризияға жеткен Отыз жылдық соғыс, Швеция мен Дания арасындағы екінші Солтүстік соғысы (1657–1660 жж.) және 1700–1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысы, онда Тённинг 1713 жылы қоршауға алынып, жартылай қиратылды. 1700 жылға қарай Фёр аймағында шамамен 6000 адам тұрды, олардың 1600-ы кит аулаумен айналысты. Мысалы, Лондон негізделген Оңтүстік теңіз компаниясының офицерлері мен гарпунерлерінің барлығы да Фёрден шыққан.
Солтүстік Фризия бүгінгі күні
Солтүстік Фризия қазір Германияның Шлезвиг-Гольштейн штатының бір бөлігі болып табылады, оның барлығы, Хелиголандтан басқа, Нордфризланд ауданының құрамына кіреді. Аудан Солтүстік Фризияның дәстүрлі аумағынан оңтүстікке және шығысқа қарай кеңейеді. Бүгінде Солтүстік Фризияда шамамен 700 МВт қуатты 60 жел электр стансасы бар, олардың 90 пайызы жергілікті қауымдастықтарға тиесілі. Солтүстік Фризия қауымдық жел энергетикасы үшін үлгілі аймақ болып саналады, ол басқа аймақтарға, әсіресе Оңтүстік Германияға жол көрсетеді. Солтүстік Фризияда тарихи және мәдени қызығушылық тудыратын екі карточкалық ойын бар, екеуі де Еуропадағы ең көне карточкалық ойын – Карноффельден шыққан. Брюс Хусумнің ішкі аймағындағы Швезинг, Остер Орштедт және Трея ауылдарында ойналады, онда тұрақты турнирлер өткізіледі. Ал Кнюффель Арлау өзенінен солтүстікке қарай, Дания шекарасына жақын аймақта ойналады. Ойынды үйрету курстары тұрақты түрде өткізіліп, ойын жаңадан жандануда.
Тілдер мен атаулар
Стандартты неміс тілінен өзге, Солтүстік Фризияда төменгі неміс тілінде, Солтүстік Фризия тілінің түрлі диалектілерінде және дания тілінде, оның ішінде Оңтүстік Ютландия диалектісінде сөйлейтін адамдар бар. Бүгінде шамамен 10 000 адам Солтүстік Фризия диалектілерінің бірінде сөйлейді. Солтүстік Фризия неміс тілінде Nordfriesland, ал төменгі неміс тілінде Noordfreesland деп аталады. Солтүстік Фризияның әртүрлі диалектілерінде ол моринг тілінде Nordfraschlönj, видингхард фризия тілінде Noordfreeskluin, зөл'ринг тілінде Nuurđfriislön, феринг тілінде Nuurdfresklun, Nuardfresklun немесе nordfriislun, ал халлиген фризия тілінде Nöördfreesklöön деп аталады. Бұл аймақ дания тілінде Nordfrisland деп аталады.
Белгілі Солтүстік фризиандар
Матиас Петерсен 1632 жылы Солтүстік Фризия аралдарының Фёр аралында дүниеге келген, теңіз капитаны болған. Ол өмірі бойы 373 кит аулағанымен әйгілі болды. Олуф Брарен 1787 жылы Фёр аралындағы Олдсумда туған, наив өнер суретшісі болған. Эйдерштедтте туған Теодор Моммсен 19 ғасырдағы ең маңызды неміс тарихшыларының бірі саналады. Қазіргі Данияның құрамына кіретін Нольдеден шыққан суретші Эмиль Нольде (шынайы аты Эмиль Хансен) әкесін Солтүстік фризиялық деп атаған. Нольде өмірінің көп бөлігін Вида өзенінің жанындағы Сейбюльде өткізген. Фредерик Полсен аға – «Ферринг» фармацевтикалық компаниясы мен «Ферринг» қорының негізін қалаушы. Фриде Спрингер (1942 жылы Олдсумда туған) – баспагер және Аксель Спрингердің жесірі. Теодор Шторм Солтүстік Фризиядан шыққан ең белгілі жазушы. Ол Хусумда дүниеге келген. Фердинанд Тонни (Олденсвортта туған) – әлеуметтану ғылымының дамуына үлкен үлес қосып, оның негізін салушылардың бірі болды. Оскар Вогт (Хусумда туған) – қазіргі заманғы нейроғылымның пионері.