Кіріспе

Педро Кальдерон де ла Барканың испан тіліндегі пьесасы. Педро Кальдерон де ла Барканың "Өмір - арман" (lang es la ˈβiða es ˈsweɲo) пьесасы алғаш рет 1636 жылы екі түрлі басылымда жарық көрді – біріншісі Мадридте, екіншісі Сарагосада. Дон В. Крюкшенк және басқа да сыншылар бұл пьесаның 1630 жылдар шамасында жазылғанын айтады, демек Кальдеронның ең танымал туындысы ертеде жазылған шығарма болып саналады. Бұл адамның жағдайы мен өмірдің сыры туралы философиялық аллегория. Пьеса "Испанияның Алтын ғасыры драмасының ең көрнекті үлгісі" деп аталады. Оқиға Польша князі Сегизмундтың тағдырына толы, оны әкесі, король Базилий, елге апат әкелетін және корольдің өліміне себеп болатын болжамға сәйкес мұнараға қамап қойған. Базилий Сегизмундты уақытша босатады, бірақ князь өзін ұстай алмай, ашуға берілгенде, король оны қайта қамап, бәрінің түс болғанын жеткізеді. Пьесаның негізгі тақырыптары – ерік бостандығы мен тағдыр арасындағы күрес, сондай-ақ ар-намысты қайта жарату. Бұл Кальдеронның ең белгілі және зерттелген туындыларының бірі, және The Independent журналы оны барлық уақыттағы 40 ең ұлы пьесаның қатарына қосты. Басқа тақырыптарға арман мен шындық арасындағы айырмашылық, сондай-ақ әке мен бала арасындағы қақтығыс жатады. Пьеса басқа сахналық қойылымдарға, фильмге және романға бейімделді.

Тарихи контекст

Католик Испаниясы 16 ғасырда Еуропаның ең күшті мемлекеті болды. Испаниялық армада 1588 жылы Англиядан жеңілді, бірақ Испания Африканың солтүстік жағалауын түрік Осман империясының кеңеюінен қорғауға тырысқанда, Испанияның Жаңа әлемдегі иеліктерінен алған алтын мен күмісі келесі онжылдықтардағы ауыр әскери шығындарын қамтамасыз етуге жеткіліксіз болды. Кальдерон "Өмір – арман" атты еңбегін жазған кезде Испанияның күші тез әлсіреп барады. Кальдерон дәуірі Испанияда дінге деген терең сеніммен де ерекшеленді. Католик шіркеуі испандықтардың мақтанышы мен ұлттық санасын қалыптастырды, сондықтан "христиандық сөйлеу" испан тілінде сөйлеумен бірдей мағынаға ие болды және қазір де солай. Испаниялық ой-сананы бағындырған тағы бір ағым – Макиавеллидің "Билеуші" (1532) еңбегінде көрсетілгендей, патшалық билік Құдайдың еркінен туады деген идеядан бас тарту болды. Франсиско Суарездің "Иманды қорғау туралы" трактатында (De defensio fidei, 1613) саяси билік халыққа тиесілі екені және патшалардың құдайдан берілген құқықтары жоқ екені айтылды, ал Хуан Мариананың "Патшалар және патшалық туралы" (1599) еңбегі одан да әрі барып, халықтың деспот патшаларды өлтіруге құқылы екенін мәлімдеді. Осы оқиғалардың нәтижесінде 16-17 ғасырларда Испанияда "Алтын ғасыр" деп аталатын мәдени гүлдену орын алды. Бұл кезеңде көрнекті өнер туындылары пайда болды: Мигель де Сервантестің "Дон Кихот" (1605) романы шындық пен қабылдау арасындағы шекараны дөңгелетті. Лопе де Веганың "Фуэнте Овежуна" пьесасында (1619) билікке қарсы көтерілген ауыл туралы айтылады.

Бірінші акт

Жылқылары тастап кеткеннен кейін, еркек киім киген Розаура мен Кларинь Польша тауларында азықсыз, түнеуге орны жоқ күйі саяхаттайды. Олар бір мұнараға жетеді, онда Сегизмундты зыңқырмен байланған күйі табады. Ол өзінің жалғыз «қылмысы» – дүниеге келгені екенін айтады. Сегизмундтың бұрынғы күзетшісі және ұстазы Клотальдо келіп, күзетшілеріне басып кіргендерді қарусыздандырып өлтіруге бұйрық береді. Бірақ ол Розаураның қылышын таниды – бұл қылышты ол бірнеше жыл бұрын Московияда (бір қарызы болғандықтан) баласына беру үшін қалдырған еді. Розаураның өзінің баласы болуы мүмкін деген күдікке ие (оны еркек деп ойлайды), Клотальдо Розаура мен Кларинды сотқа алып барады. Сарайда Астольф (Московия герцогы) өзінің туысы, Эстрелла ханшайымымен (Сегизмундтың туысы) Польша королі Василийдің немере інісі мен немере сіңлісі болғандықтан, егер олар үйленсе, оның мұрагерлері болатынын талқылайды. Эстрелла Астольф киген, басқа әйелдің суреті салынған медальоннан алаңдайды. Базилий оларға, оракулдың болжамы бойынша, Польшаға ұят әкеліп, әкесін өлтіретін болғандықтан, нәресте ұлы Сегизмундты түрмеге қамағанын айтады. Бірақ ол ұлына оракулдың қате екенін дәлелдеу мүмкіндігін беруді қалайды. Егер ол оны жаман және лайықсыз деп тапса, оны қайта түрмеге жібереді, соның арқасында Астольф пен Эстрелла жаңа патша мен патшайым бола алады. Клотальдо Розаурамен бірге кіреді, Базилиоға басып кіргендер Сегизмунд туралы білетінін хабарлайды. Ол патшадан кешірім тілеп, жалбарынады, өйткені оларды өлтіру керек екенін біледі. Патша оның құпиясы ашылғандықтан, уайымдамау керектігін айтады. Розаура Клотальдоға Астольфтан кек алуды қалайтынын айтады, бірақ себебін ашпайды. Клотальдо Розаураның әкесі болуы мүмкін екенін мойндағысы келмейді.

ІІІ акт

Халық өзінің ханзадасы бар екенін біліп, көптеген бүлікшілер оны түрме мұнарасынан босатуға тырысады, бірақ бастапқыда олар Кларинді ханзада деп жаңылысады. Сегизмунд Клотальдоны табады, ол оның реакциясынан қорқады. Сегизмунд оны кешіріп, өзінің ісіне қосылуын сұрайды, бірақ Клотальдо патшаға адал болуға ант етеді де, бас тартады. Сарайға оралғанда, барлығы шайқасқа дайындалады, ал Клотальдо Розаурамен сөйлеседі. Ол одан Астольфоның өмірін алуын өтінеді, себебі ол оны тастап кеткенге дейін оның ар-намысын жоққа шығарған. Клотальдо оған герцог Астольфоның енді тақ мұрагері екенін еске салып, бас тартады. Розаура өзінің ар-намысына не болатынын сұрағанда, Клотальдо оның өмірін монастырда өткізуді ұсынады. Көңілі құлап, Розаура қашып кетеді. Соғыс жақындағанда, Сегизмунд Розаураны көреді, ол оған түрмеде оны тапқан жас жігіт және ол сотта баурап алмақ болған әйел екенін айтады. Ол өзінің Мәскеуде туғанын, абыройсыз қалған және тасталып кеткен асыл әйелдің қызы екенін айтады. Ол да Астольфоға ғашық болып, оған ар-намысын берген, бірақ ол оны Эстреллаға үйлену үшін тастап кеткен. Ол кек алу үшін Польшаға Клотальдоны іздеп келген, бірақ ол оның ар-намысы үшін күресуге дайын емес екенін біледі. Розаура өзін әйел-жауынгерлер Афина мен Дианамен салыстырады. Ол Сегизмундтың шайқасына қосылып, Астольфоны өлтіргісі келеді немесе шайқаста қаза тапқысы келеді. Сегизмунд келіседі. Әскерлер Сегизмундты қолдағанда, Розаура мен Кларин қайта табысады, ал патшаның әскері жақындап келеді. Сегизмундтың әскері шайқасты жеңіп алады. Базилио, Клотальдо және Астольфо қашуға дайындалып жатқанда, Кларин олардың көз алдында қаза табады. Сегизмунд келіп жетеді, ал Базилио өз ұлын күтіп, өлімін күтеді, бірақ Сегизмунд оның өмірін сақтап қалады. Ханзаданың мейірімділігіне орай, патша Сегизмундты өзінің мұрагері деп жариялайды. Патша болып тағайындалғаннан кейін, Сегизмунд Астольфоның Розаураның ар-намысын сақтау үшін берген уәдесін орындауын талап етеді. Астольфо бастапқыда тартынады, өйткені ол асыл текті емес, бірақ Клотальдо оның қыз екенін ашқанда, Астольфо келіседі. Содан кейін Сегизмунд Эстреллаға өзі үйленеді. Сегизмунд "Құдай - Құдай" деген қағидамен өмір сүруге бел буады, осылайша ояу немесе ұйықтағанда жақсылыққа ұмтылу керектігін мойындайды.

Розаура сюжеті

Розаура сюжеті бұрын көп сынға ұшырады, өйткені ол туындыға жатпайды деп есептелді. Марселино Менендес и Пелайо оны паразиттік жүзім сияқты ерекше және экзотикалық сюжет ретінде қарастырды. Розаураны да тастап кеткен әйелдің қарапайым бейнесі ретінде қарастырғандар болды. Британдық Кальдеронтанушылар мектебінің қалыптасуымен бұл көзқарас өзгерді. А. Е. Сломан негізгі және қосалқы оқиғалардың байланысын түсіндірді. Э. М. Уилсон және Уильям М. Уитби сияқтылар Розаураны туындының орталық тұлғасы деп санайды, себебі ол Сегизмундтың іс-қимылдарымен параллель және оның нұсқаушысы болып табылады, оны соңғы өзгеріске жетелейді. Кейбір зерттеушілер Розаураны Принцтің платондық өрлеуінің бір бөлігі ретінде қарастыру қажет деп есептейді. Басқалары оның алғашқы пайда болуын – жылқыдан немесе ипогрифтен құлауын Ариостоның «Орландо фуриозо» туындысымен салыстырады, онда Астольфо (біздің пьесамызда Розаураны алдаған кейіпкер) да ипогрифке мініп, мифтік Алтын ғасырдың қайта оралуы туралы болжамды көреді. Фредерик де Армас Розаурада Ариосто бұрын пайдаланған мифологиялық құпия жасырылғанын айтады. Ол сотқа келгенде тазалық пен әділдік құдайы Астрая деген атпен таныстырылады. Астрая – ғасырлар төмендеген сайын жер бетінен кеткен соңғы бейөлшем. Оның қайта оралуы Алтын ғасырдың қайтып келуін білдіреді. Ренессанс және жаңа заманның көптеген жазушылары Астрая бейнесін өз замандастарының билеушілерін мақтау үшін қолданды. Розаура (аврора сөзінің анаграммасы, «таң») Испания королі Филипп IV бейнесіндегі Сегизмундтың билігі кезінде Алтын ғасырдың қайта оралуын білдіруі мүмкін.

Сегизмундтың тұжырымдары

Пьесаның аяқталуына қатысты көптеген түрлі түсініктер болды, онда Сегизмунд оны босатып алған бүлікші сарбазды өмір бойы түрмеде қамауға алады. Кейбіреулер бұл көріністі ирониялық деп санайды – Сегизмунд шын мәнінде әділ патша бола ма деген сұрақтар тудырады. Басқалары Испания монархиясының тұсында өмір сүрген Кальдерон бүлікші сарбазды жазасыз қалдыра алмайтынын, себебі бұл патша билігіне деген құрметсіздік болар еді, деп көрсетеді. Сонымен қатар, Сегизмундтың пьеса барысындағы өзгеруі тек моральдық ояну ғана емес, сонымен қатар тақтың мұрагері ретіндегі әлеуметтік рөлінің түсінігі және осы рөлді орындау қажеттілігі екенін ескеру керек. Кейбіреулер үшін бүлікші сарбазды жазалау оны Макиавеллилік ханзадаға айналдырады. Ал басқалары бұл әрекет әділетсіз болғанымен, оның жаңа әлеуметтік статусына сәйкес келеді деп санайды. Дэниел Л. Хайпл сатқындыққа сыйлық берілгендей көрінетін, бірақ кейін сатқын немесе бүлікші жазаланатын туындылардың ұзақ дәстүрін зерттейді. Кальдерон көрермендеріне бұл әрекетті толығымен дұрыс немесе бұрыс деп қарастыруын қаламағандықтан, оны әдейі екіұшты ету арқылы пьесаның тереңдігін арттыратын қызықты шиеленіс жасаған болуы мүмкін.

Опера

Өмір - арман, Джонатан Доув (композитор) және Аласдейр Миддлтон (либретто авторы); режиссері - Грэм Вик. Премьерасы 2012 жылдың 21 наурызында Бирмингем опера компаниясы, Аргайл жұмыс, Бирмингемде болды. «Өмір - арман» - Льюис Спратлан (композитор) және Джеймс Маранисс (либреттист) шығармасы, алғаш рет 2010 жылдың 24 шілдесінде Санта-Фе операсында қойылды.

Басқа медиа

Популяр ән: 2-ші актінің кейбір соңғы жолдары Мартильо Вагоның "Que es la Vida" Jumpstyle әнінде қолданылған. Фильм: Рауль Руистің 1987 жылғы "Өмір - арман" фильмі "Өмір - арман" пьесасының ішінара бейімделуі болып табылады (ағылшын тіліндегі субтитрлі нұсқасы осы атаумен таратылды). Ән: Прогрессивті металл тобы Haken-нің Visions альбомындағы атау трекі пьесадан жасалған ағылшын тіліндегі аударманың үлгісін қамтиды.