Кіріспе

Larix gmelinii, Dahurian larch немесе Gmelin larch, – Шығыс Сібір және оған іргелес солтүстік-шығыс Моңғолия, Солтүстік-шығыс Қытай (Хейлонгцзян), Оңтүстік Корея және Солтүстік Кореяға тән қызыл жеміс ағашының бір түрі.

Сипаттама

Larix gmelinii – биіктігі 10–30 м, сирек 40 м, діңінің диаметрі 1 м-ге дейін жететін орташа мөлшердегі жапырақты қылқан жапырақты ағаш. Жапырағы кең конус тәрізді; негізгі және бүйір бұтақтары түзу, бүйір бұтақтары көбінесе төмен иілмейді. Жаңа өскіндері екі түрлі болады, өсуі ұзын (әдетте 5–30 см) және бірнеше бүршіктермен, ал қысқа өскіндері 1–2 мм ұзындығында, тек бір бүршікпен. Жапырақтары ине тәрізді, ашық жасыл, 2–3 см ұзындығында; күзде сарғыштан қызғылт-қоңыр түске өзгереді, содан кейін түсіп, келесі көктемге дейін қызғылт қоңыр түсті жалаңаш бұтақтарды қалдырады. Қоңыздары тік, жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 1–2 см (сирек 2,5 см), 15–25 орташа иілген тұқымдық қабықшалары бар; олар жасыл (сирек күлгін) түсті, пісіп жетілген кезде қоңыр түске айналып, тозаңданудан кейін 3–5 айдан соң тұқымдарды шығарады. Ескі қоңыздары ағашта көп жылдар бойы қалып, күлгін-қоңыр түске айналады.

Таксономия және жүйелеу

Ғылыми атауы Иоганн Георг Гмелиннің құрметіне берілген. Түрдің айырмашылығына байланысты, ботаникалық әдебиетте көптеген синонимдер пайда болды, оның ішінде L. cajanderi, L. dahurica, L. kamtschatica, L. komarovii, L. kurilensis, L. lubarskii, L. ochotensis. Дахуриялық ларишы Орталық және Батыс Сібірдегі L. sibirica сибір ларишымен, олардың ареалдары Енисей өзенінің бойында кездесетін жерлерде араласады; нәтижесінде пайда болған гибрид Larix × czekanowskii деп аталады.

Экология және пайдалану

Larix gmelinii шығыс Сібір тайгасында кең аумақты ормандарды құрайды, 50–1200 м биіктікте батпақты және жақсы кепкен топырақтарда өседі, соның ішінде мәңгілік тоңның үстіндегі беткей топырақтарында да. Бұл ағаш екі ерекшелігімен көзге түседі: ол әлемдегі ең солтүстікке жеткен ағаш, Таймыр түбегінің тундрасында 73° 04' 32" N 102° E координатасында жатқан төмен бойлы нысандар түрінде, 72° 55' 07" N 106° 08' E координатасында салыстырмалы түрде тік өсетін жалғыз ағаштар мен шағын топтар түрінде, 72° 31' N 105° 03' E координатасындағы Лукунский тоғайында және 72° 28' N 102° 15' E координатасындағы Ары Маста субтундралық сирек орман ретінде кездеседі, бұл Таймыр түбегі мен Хатанга өзенінің алабында орналасқан. Сонымен қатар, ол әлемдегі ең суыққа төзімді ағаш болып табылады, Якутияның Оймякон-Верхоянск аймағында -70 °C төмен температураны шыдай алады. Якутиядағы бір ағаштың жасы 919 жылға жетеді деп тіркелген. Дахуриялық шырша кейде Еуропа мен Солтүстік Американың ботаникалық бақтарында өсіріледі, бірақ ұзақ қысқы тынығу кезеңіне бейімделгендіктен, жұмсақ қыс бар аймақтарда оны өсіру оңай емес. Ұлыбританиядағы жылы қысқы ауа-райы оны қаңтар айының басында жапырақ шығаруға итермелейді, бірақ нәзік жас жапырақтар келесі аяздан қырылады. Оның өсіп-өнімді жерінде, тәуліктік ең төменгі температураның нөлден жоғары болуы мамырдың соңына немесе маусымның басына дейін байқалмайды, ал қысқа жаз аяқталғанша қосымша мұз күтілмейді. Larix gmelinii конусының қабықшаларын Cydia illutana көбелегінің құрттары тамақ ретінде пайдаланады.