Кіріспе

Солтүстік Еуропалық климаттық фазалардың Блайт-Сернандер тізбегіндегі бірінші кезең – Бореал. Голоценнің палеоклиматологиясында Бореал – Аксель Блайт пен Рутгер Сернандер алғаш рет анықтаған, бастапқыда Данияның торфты батпақтарын зерттеуге негізделген Солтүстік Еуропалық климаттық фазалар тізбегінің бірінші кезеңі. Торфты батпақтардың шөгінділерінде Бореал ерекше тозаң аймағы арқылы танылады. Оған Плейстоценнің соңғы суық мерзімі – Жас Дряс кезеңі жатады, ал одан кейін қазіргі климатымыздан жылырақ және ылғалдырақ Атлантика кезеңі келді. Бореал екі кезеңнің арасындағы көпір ретінде әртүрлі болды, кейде бүгінгі сияқты климаттарды қамтыды.

Бореалды аймақты бөлу

Блайт-Сернандердің бастапқы схемасынан кейін, Бореалдың бірінші кезеңі Бореалға дейінгі өтпелі фаза ретінде бөлінді, одан кейін нағыз Бореал келді. Қазіргі кездегі кейбір схемалар гүл тозаң аймақтары бойынша да Бореалға дейінгі (гүл тозаң аймағы IV), ерте Бореал (гүл тозаң аймағы V) және кеш Бореал (гүл тозаң аймағы VIa, b және c) фазаларын ажыратады.

Кездесу

Жас дриас аяқталып, пребореалдың басталуы үшін жиі айтылатын бір дата – калибрленген 11 500 жыл бұрынғы уақыт. Осы кезеңнің басталуы Оңтүстік Гренландияда 50 жыл ішінде 7 °C-қа температураның көтерілуімен салыстырмалы түрде анықталған. Бұл дата Гренландия мұздықтарының негізінде берілген, олар жас дриас кезеңінің соңына 11 640 жыл бұрын, ал ерте пребореал кезеңіне 11 400 жыл бұрынғы уақытты көрсетеді. Бірақ басқа да есептеулерде әртүрлі себептерге байланысты 1000 жылға дейін айырмашылықтар болуы мүмкін. Біріншіден, "Бореалдық" термині палеоклиматты, тозаң аймағын немесе уақыт бойынша белгіленген хронозонаны білдіре алады, және осы үш анықтамаға сүйенгенде мүлдем басқа даталар алынуы мүмкін. Екіншіден, әртүрлі даталау әдістері әртүрлі нәтижелер береді. Негізгі мәселе – климат пен тозаңның әр аймақта әртүрлі болуында. Әр аймақтың ғалымдары өздерінің аймақтарында қолда бар әдістерді қолданады, мысалы, көлдердің қабаттары, ежелгі немесе қазіргі көлдердің шөгінділерінің жылдық қабаттары, мұз түйіндері немесе ағаш сақиналарын санау (дендрохронология). Стандарттау барлық ғалымдарды алаңдатады. Палеоклиматологтар жоғары дәлдікке қол жеткізуге тырысқандықтан, көптеген әдістерден алынған даталар көбейе береді. Бірақ аймақтық айырмашылықтар жоғары дәлдікпен стандарттауға мүмкіндік беретіні әлі белгісіз. Дегенмен, пребореалдық және бореалдық кезеңдердің нақты даталары бар. Saksunarvatn тефрасы (жанар таудың күлінің қабаты) Гренландия мұздарында 10 180±60 жыл бұрын, Норвегиядағы Кракенес көлдерінің шөгінділерінде 10 010–9980 жыл бұрын калибрленген, ал солтүстік-батыс Германия көлдерінде 10 090 жыл бұрын калибрленген. Тефра ерте бореалдық контексте кездеседі. Сондықтан, ерте бореалдық (тозаң аймағы V) 10 000 жылды қамтиды деп санауға болады. Сол сияқты, соңғы бореалдық кезеңге Швейцария мен Оңтүстік-Батыс Германия көлдерінің 8200 жыл бұрынғы Килиан/Вассет тефрасы кіреді, барлығы калибрленген. Бірақ шекаралар әлі де нақты емес. Солтүстік-Батыс Ресейдегі батпақтарды зерттеу нәтижесінде пребореалдық (ПБ) кезең ПБ 1 (10 000–9800 жыл бұрын) және ПБ 2 (9800–9300 жыл бұрын) деп бөлінген. Схема бореалдық (БО) кезеңді де БО 1 (9300–9000 жыл бұрын), БО 2 (9000–8500 жыл бұрын) және БО 3 (8500–8000 жыл бұрын) деп бөледі. Бұл даталарға қолданылған CalPal жүйесі пребореалдық кезең үшін 11 500 және 10 500 жыл бұрынғы, ал бореалдық кезеңнің соңы 8900 жыл бұрынғы шекараларды көрсетеді. Жақында берілген даталар көбінесе 10 жыл бұрынғылардан ертерек болады. Мысалы, Иверсон (1973) және Руд (1979) пребореалдық кезең үшін 10 000–9000 жыл бұрын, ал бореалдық кезең үшін 9000–8000 жыл бұрынғы даталарды келтіреді, бұл скандинавиялық тозаң стратиграфиясына негізделген, калибрленбеген C 14 даталары. Технологияның уақыт өте келе, көбінесе өте жылдам дамуына байланысты, соңғы даталар әдетте дәлірек болып келеді. Дегенмен, тозаң мен климат фазалары да белгілі бір дәрежеде ендікке байланысты болуы мүмкін, сондықтан ешқандай датаны мүлдем дұрыс деп қарастыруға болмайды. Ғалымдар даталардың жалпы үлгісін іздейді, бірақ бұл әдіс те 100% сенімді емес.

Сипаттама

Бориалды дәуірге дейін Еуразия Жас Дриас кезеңінің суығына ұшыраған, көбінесе тайга аймақтарымен, ашық далаға тән шөптер, бұталар және басқа да төменгі өсімдіктермен жабылған тундра белдеуі болды. Көптеген шөпқоректі жануарлар үлкен қашықтықтарға бірігіп жүрді. Бұл кеңістік шағын, тез көбейетін түрлерге толы болды, олар үлкен жыртқыштардың тіршілік тізбегін қамтамасыз етті. Ең ірі жыртқыштар мен адамдар ашық тундрадағы сүтқоректілерді аулады. Бориалды дәуірдің басталуымен температура кенеттен көтеріліп, бұл экожүйені күрт өзгертті. Еуропада ашық далалар орманмен алмастырылды, ал орманды жануарлар оңтүстікке қарайғы бейімделген жерлерден таралып, мұз дәуірі тундралық сүтқоректілерін ығыстырды; жаңа климакс экожүйелері қалыптасты. Ескі фауна Орталық Азияда сақталды, бірақ көп ұзамай ауланып қырылды, себебі бұрынғы экожүйенің қажеттілігін қамтамасыз ететін үлкен аумақтар қайта толықтырылмады. Теңіздің жылдам көтерілуі изоляцияға әкелді, көптеген жағалау аймақтары суға батып, жаңа аралдар пайда болды. Орман бұрынғы Еуропа тундрасын жапты. Адамдар орманға бейімделуге немесе ірі сүтқоректілермен бірге шығысқа көшуге мәжбүр болды. Қалғандары орманды аулаушы-жинаушыларға айналып, көптеген шығанақтар мен аралдардың айналасындағы жағалау суларында балық аулады. Олар жақсы өмір сүрді және мезолит деп аталатын өнімділікке дейінгі кезеңге енуге мүмкіндік алды. Шығысқа көшкендер соңғы жабайы аңдарды аулап, қалғандарын бағуды үйренуге күш салды. Америкада адамдар палеоиндия кезеңінен шығып, архаикалық кезеңге енді. Ал оңтүстік орталық белдеудегі адамзаттың бірнеше алыс орналасқан жерлерде азық-түлік өндірісіне көшкеніне және өркениетке қадам басқанына куәміз. Бореал кезеңінде солтүстік мәдениеттерімен кең ауқымды байланыс болғанына ешқандай дәлел жоқ. Азық өндірушілер тығыз орталықтарда тұруға бейімді болды және жаңа жерлерді іздеуге ұмтылмады, тек жаңа жер табуға ынталанғанда ғана одан шықты. Жинаушылар өз жерлерін кеңінен аралап, қыстау үшін ғана уақытша қоныстар салды.

Флора

Боралдан бұрынғы IV тозаң аймағында ағаштардың тозаңы ашық жерлердегі өсімдіктердің тозаңын ығыстыра бастады, себебі ең жылдам және бейімделгіш ағаш түрлері солтүстікке қарай кеңейіп, мұз дәуірі тундрасының өсімдіктерін алмастырды. Олардың ішінде біріншілері – бетеректер, Betula pubescens және Betula pendula, олармен бірге Sorbus aucuparia және дірілдейтін қайын (Populus tremula) болды. Juniperus nana және J. communis – аласа және бұталы арша, температура өзгерісіне ерекше сезімтал және солтүстікке тез қозғалған, Боралдан бұрынғы аймақта ең жоғары тығыздыққа жетті, олардың өсу орындары көлеңкеленгенше. Содан кейін қарағай да келді, сондықтан пайда болған сирек орманды көбінесе қайың немесе қарағайлы орман деп атайды. Әлдеқайда жылырақ Бореалдың V тозаң аймағының басында Corylus avellana (жаңғақ) және қарағай қайың ормандарына осы деңгейде кеңейді, палинологтар нәтижесінде пайда болған экологияны қарағай-жаңғақ орманы деп атайды. Бореалдың соңында оның орнын аралас емен орманы деп аталатын жапырақты орман басты. Қарағай, бетерек және жаңғақ Quercus, Ulmus, Tilia және Alnus пайдасына азайды. Бұрынғы тундра енді тығыз орманның жамылғысымен жабылды. Батпақты жерлерде Typha latifolia басым болды. Данияда мойыл және шарап сияқты суыққа төзімсіз түрлер кездеседі.

Фауна

Жаңа орман Италия, Испания және Балқан жарты аралынан келген жануарлармен толықты. Данияда жылы температура талап ететін Emys orbicularis (еуропалық көл тасбақасы) сияқты жануарлар табылды. Еуразиялық алтын қызылқұйрық Норвегияға дейін солтүстікке дейін келді. Орманның жануарларының ішінде: Cervidae Cervus elaphus (қызыл бұғы), Capreolus capreolus (көк бұғы), Alces alces (моос), Sus scrofa (жабайы шошқа) және Bos primigenius (аурок) болды. Жыртқыштар: Canis lupus (құрт), Ursus arctos (қоңыр аю), Lynx lynx (сиыртыс), Felis sylvestris (жабайы мысық) және шөппен қоректенетін Lepus europaeus (еуропалық қоян) кірді. Ішкі суларда Castor fiber (су құндызы), Lutra lutra (сусар) сияқты сүтқоректілер, сондай-ақ Esox lucius (солтүстік шортан) және Siluris glanis (құмдык балық) сияқты балық түрлері мекен етті.

Адамдар

Еуропадағы Бореалды-Бореал кезеңі палеолиттік мәдениеттерден мезолиттікке өту шағы болды. Орман және суға батқан жағалаулар молшылыққа толы еді. Адамдар терең орманнан аулақ болып, өзендерге, көлдерге, әсіресе мұхиттың шығанақтарына қоныстанды. Бореалға дейінгі қоныстар Солтүстік-Орталық Еуропада, мысалы Фрисак қаласында табылды. Сол жерде өсімдік талшықтарынан жасалған торының бөліктерінің сирек кездесетін табылысы балық аулау өмірдің маңызды бөлігі болғанын көрсетеді. Ресейдегі Вычегда өзенінің жанындағы Вис елді мекенінен табылған заттар Бореал кезеңіндегі қоныстағы өмірдің толық суретін береді. Өсімдік талшықтары себеттер жасауға, сондай-ақ сүйек ұштарын саптарға бекітуге қолданылды. Балықшылар ескектермен қайықпен жүзіп, торларды тастады. Олар ағаш шеңберлер мен өсімдік талшықтарынан қолмен ұсталатын торлар да жасады. Қыста азық-түлік жинау жалғасты: шаңғылар мен саналар табылды. Бұғылар аулауды жалғастырды. Садақтар, жебелер және найзалар табылды. Құралдар ағаш немесе сүйекке ою арқылы безендірілген болуы мүмкін. Тек бірнеше мотивтер қолданылды: бұғының басы, жылан және адам бейнесі. Еуропадағы басты мәдениет – Маглемозия (9000–6400 ж.б.д.), ол Дания мен Ресейге дейін тараған. Жергілікті мәдениеттерге Литваның Ниман мәдениеті, Латвия мен Эстонияның Кунда мәдениеті, Францияның Азилиян мәдениеті және Италияның Эпиграветт мәдениеті кірді. Мезолиттің соңына қарай жергілікті дәстүрлер көбейе бастады, бұл оңтүстіктен келген ықпал немесе мәдениеттің жалпы дамуына байланысты болуы мүмкін. Солтүстік Америкада осы кезеңде Сан-Диего кешені мен Мохаве көлі кешені болды, олар Оңтүстік Калифорнияның жағалау аймағында және Мохаве шөлінде, сондай-ақ Мексиканың солтүстігіндегі Соноран шөлінде, Юма шөлінде және Баха Калифорния түбегінде орналасқан.