Балалардың өсуінің тежелуі және оның себептері

Кіріспе

Адам дамуындағы өсу қарқынының төмендеуі

Өсудің қалыптан тыс тоқтауы, сондай-ақ тоқтау немесе сызықтық өсудің жетіспеуі, жасқа сай төмен боймен көрінетін өсу мен дамудың бұзылуы ретінде анықталады. Бұл балалық шақта және тіпті туылмас бұрын, анасының жеткіліксіз тамақтануы салдарынан ұрықтың даму кезіндегі тамақтанудың жетіспеуінен (немесе дәлірек айтқанда, созылмалы тамақтанудың жетіспеуінен) және диарея, гельминттер сияқты қайталама инфекциялардың негізгі көрінісі болып табылады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) анықтамасына сәйкес, "жасқа шаққандағы бой" көрсеткіші ДДҰ балалар өсу стандарттарының медианасынан екі стандарттық қатеден кем болуы тиіс. Өсудің қалыптан тыс тоқтауы көбінесе кедейлікпен, нашар санитарлық жағдаймен, ананың тамақтануының жетіспеуімен, жиі аурулармен және/немесе өмірдің алғашқы жылдарында дұрыс тамақтандыру мен күтімнің болмауымен байланысты. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, дүние жүзінде 5 жасқа дейінгі шамамен 149 миллион бала өсуі тоқтаған. Әлемдегі өсуі тоқтаған балалардың 85%-дан астамы Африка және Азияда тұрады. Өсудің қалыптан тыс тоқтауы және оның салдары бір рет пайда болғаннан кейін әдетте өзгермейді. Балалар жоғалтқан бойын қалпына келтіре алмайды, ал көптеген балалар сәйкес дене салмағына ие бола алмайды. Мысалы, Үндістанда санитарияның жетіспеуінен көптеген адамдар ашық жерде дефекация жасаған ортада өмір сүру балалардың өсуінің тоқтауының маңызды себебі болып табылады.

Себептер

Көптеген жариялымдарда балалардың өсуінің тоқтауының себептері, балалардың нашар тамақтану себептерімен бірдей болмаса, оларға өте ұқсас деп есептеледі. Дегенмен, бұл пікірге қарсы даулы мәселелер бар. Жақындағы зерттеулер өсудің тоқтауын нашар тамақтанудың синонимі ретінде қарастыруға болмайтынын, оның орнына батыстық емес қоғамдардағы адамның бойының табиғи жағдайы екенін көрсетеді. Балалардың өсуінің тоқтауының көп бөлігі жүктіліктен бастап екі жасқа дейінгі 1000 күндік кезеңде орын алады, бұл өсуді ынталандыру үшін маңызды мүмкіндіктерді ұсынады. Жүктілік кезеңіндегі факторларды ескеру өсудің ұрпақтар аралық байланысын және ерте араласу қажеттілігін көрсетеді. Оңтүстік Азияда және, мүмкін, көптеген дамып келе жатқан елдерде балалардың өсуінің тоқтауының үш негізгі себебі: дұрыс емес тамақтандыру, ананың нашар тамақтануы және нашар санитарлық жағдай. 137 дамып келе жатқан елдегі тәуекелдерді бағалау талдауында өсудің тоқтауына ең көп әсер ететін факторлар – ұрықтың өсуінің шектелуі (туған кездегі салмағы 10-шы перцентильден төмен) және одан кейін санитарияның жақсартусыздығы мен диарея екені анықталды. Өсудің тоқтауының 22% қоршаған орта факторларына, ал 14% балалардың тамақтануына байланысты екені естіметеді. Сонымен қатар, 1970-2012 жылдар аралығында 116 елдегі үрдістерді қарастыра отырып, әйелдердің білім деңгейі, гендерлік теңдік және елдегі азық-түліктердің саны мен сапасы өсудің тоқтау деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарды, ал табыс өсімі мен басқару осы процесті жеңілдетті. Балалардың алғашқы алты айында тек ана сүтімен тамақтандыру және 6 айдан 2 жасқа дейінгі кезеңде ана сүтімен бірге қоректік тағамдар беру ұсынылады. Ұзақ мерзімді тек ана сүтімен тамақтандыру балалардың нашар тамақтануымен байланысты, себебі алты айдан асқан балаларға ана сүті жеткіліксіз. Ұзақ уақыт бойы толыққанды тамақтандырусыз ана сүтімен тамақтандыру балалардың дамуы үшін қажетті қоректік заттардың жетіспеуіне байланысты өсудің бұзылуына әкелуі мүмкін. Нашар тамақтану мен ұзақ мерзімді ана сүтімен тамақтандыру арасындағы байланыс көбінесе кедей отбасылардан шыққан және білімі төмен ата-аналары бар балаларда байқалады, себебі олар тамақтанудың ең төменгі талаптарын орындамай ана сүтімен тамақтандыруды жалғастыруы мүмкін.

In many publications, the causes for stunting are considered very similar if not the same as the causes for malnutrition in children. However, this is not uncontradicted. Recent evidence stresses that stunting may not be taken as a synonym of malnutrition, but as the natural condition of human height in non Westernized societies. Almost all stunting occurs within the 1,000 day period that spans from conception to a child's second birthday, which constitutes a window of opportunity for growth promotion. The recognition of pre natal factors underlines the inter generational aspects of growth, and the need for early interventions. The three main causes of stunting in South Asia, and probably in most developing countries, are poor feeding practices, poor maternal nutrition, and poor sanitation. A recent risk assessment analysis for 137 developing countries found that the leading risk factors for stunting were fetal growth restriction (birth weight <10th centile) followed by unimproved sanitation and diarrhea. It was estimated that 22% of stunting cases were attributable to environmental factors while 14% were attributable to child nutrition. In addition, looking at trends from 1970 to 2012 for 116 countries, women’s education, gender equality and finally quantity and quality of foods available at the country level have been instrumental in reducing stunting rates, while income growth and governance have played facilitating roles. Exclusive breastfeeding is recommended for the first six months of life and complementary feeding of nutritious food alongside breastfeeding for children aged six months to 2 years old. Prolonged exclusive breastfeeding is associated with undernutrition because breast milk alone is nutritionally insufficient for children over six months old. Breastfeeding in long time with inadequate complementary feeding leads to growth failure due to insufficient nutrients which are essential for childhood development. The relationship between undernutrition and prolonged duration of breastfeeding is mostly observed among children from poor households and whose parents are uneducated as they are more likely to continue breast feeding without meeting minimum dietary diversity requirement.

Аналық тамақтану

Жүктілік және бала емізу кезеңінде ананың жеткіліксіз тамақтануы баланың өсуінің тоқтауына әкелуі мүмкін. Ананың жүктілік және босанғаннан кейінгі кезеңде дұрыс тамақтануы баланың салмағының қалыпты болуын және дені сау өсуін қамтамасыз ету үшін маңызды. Баланың өсуінің тоқтауының жүктілік кезеңіндегі себептері ананың жеткіліксіз тамақтануымен байланысты. Ананың дене салмағының индексі (ДЖСИ) төмен болса, ұрықтың нашар өсуіне мүмкіндік туады, бұл іштегі өсудің шектелуіне алып келеді, ол туған кездегі салмақ пен дене мөлшерінің төмен болуымен тығыз байланысты. Жүктілік кезінде салмағы аз немесе анемиясы бар әйелдердің балаларының өсуі тоқтауы мүмкін, бұл тоқтаудың ұрпақтан ұрпаққа жалғасуына себеп болады. Төмен салмақты туған балалар өсуінің тоқтауына көбірек бейім. Сонымен қатар, 2011 жылы ұрықтың өсуінің шектелуі және мерзімінен бұрын туу нәтижесінде 2 жасқа дейінгі балалардың өсуінің тоқтауының көрсеткіші барлық дамушы елдерде 33%-ды, ал Оңтүстік Азияда 41%-ды құрады, бұл келесі буынның да өсуінің тоқтауына ықпал етеді.

Санитарлық тазалық

Балалардың бойының өсуі мен үй шаруасындағы санитарлық жағдай арасында байланыс болуы мүмкін. Кішкентай балалардың лас саусақтарын немесе үй заттарын аузына салу арқылы көп мөлшерде нәжіс бактерияларын жұтуы ішек инфекцияларына алып келеді. Бұл балалардың тамақтану жағдайын нашарлатады, себебі тәбеті төмендейді, қоректік заттардың сіңірілуі азаяды және қоректік заттардың шығыны артады. Жақсы емес санитарлық жағдайға байланысты туындайтын қайталанатын диарея және ішек құрттарының инфекциясы (гельминтоз) балалардың өсуінің тоқтауына (жартылай өсу) себеп болады. Әлемдік зерттеулер көрсеткендей, екі жасқа дейін бес немесе одан көп рет диареяға шалдыққан балалардың санының 25 пайызы осыған байланысты. Диарея сумен жабдықтау, санитария және гигиена (WASH) жағдайларымен тығыз байланысты болғандықтан, бұл WASH пен өсудің тоқтауы арасындағы байланыстың маңызды көрсеткіші. Судың қауіпсіздігін жақсарту, дәретхана пайдалану және қолды дұрыс жуу әдеттері балалардың өсуінің тоқтауын қаншалықты азайтуға көмектеседі, ол бұрынғы санитарлық жағдайдың қаншалықты нашар болғанына байланысты.

Экологиялық энтеропатия

Экологиялық энтеропатия деп аталатын жағдай балалық шақтағы бойдың тоқтау себебінің тікелей факторы ретінде қарастырылуда. Бұл – симптомсыз жұқа ішек ауруы, оның сипаттамасы – созылмалы ішек қабынуы, сіңіру бетінің азаюы және ішек кедергісі функциясының бұзылуы. Бұл жұқа ішек ауруы, тамақ пен судың фекалиямен ластануынан туындаған ішек патогендеріне ұзақ уақыт бойы толып тұрудың салдары. Бұл жағдай мен бойдың тоқтауы арасындағы байланысты зерттеу мақсатында бірнеше зерттеулер жүргізілуде. Экологиялық энтеропатияның сызықтық өсудің жетіспеушілігін қоздыратын нақты патогенезі әлі анықталған жоқ, бірақ созылмалы қабыну күйі мен осы жағдаймен байланысты сіңірудің нашарлауы сүйектердің өсуін тежеп, өмірдің алғашқы жылдарында сызықтық өсуге әсер етуі мүмкін деген гипотеза бар.

Диагностика

Балалардың өсуінің тоқтауы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2006 жылғы өсу стандартымен балалардың бойын салыстыру арқылы анықталады: жасына қатысты бойы стандарттық популяцияның бесінші процентилінен төмен болған балалар, себебіне қарамастан, өсуі тоқтап қалған деп есептеледі. Бесінші процентиліден төменгі көрсеткіш ДДҰ балалар өсу стандарттарының медианасынан екі стандарттық қатеулікке дейін кемдеуді білдіреді. Тамақтану жағдайының көрсеткіші ретінде, балалардың өлшемдерін өсу стандарты қисықтарымен салыстыру балалар тобы үшін және жеке бала үшін әртүрлі қолданылуы мүмкін. Жеке баланың өсу стандарты қисығында жасына қатысты бойының бесінші процентиліден төмен болуы – бұл популяция ішіндегі өсудің қалыпты вариациясы болуы мүмкін: баланың бойы қысқа болуы себебі ата-анасының екеуі де бойының қысқа болуына жауапты гендерді тасымалдауы мүмкін, және бұл жеткіліксіз тамақтанудан туындамауы да мүмкін. Дегенмен, егер анықталған балалар тобының 5%-дан астамының жасына қатысты бойы стандарттық қисықтағы бесінші процентиліден төмен болса, онда бұл топта өсудің тоқтауының күтілгеннен жоғары деңгейі бар деп саналады, және нашар тамақтану әдетте бірінші себеп ретінде қарастырылады.

Жүкті және бала емізетін аналар

Жүкті және бала емізетін аналардың дұрыс тамақтануын қамтамасыз ету өте маңызды. Оған жұмыс істеу үшін, бала тудыру жасындағы әйелдердің ұрықтану кезінде жақсы тамақтану жағдайында болуы – тамаша алдын алу шарасы болып табылады. Сонымен қатар, жүктілік кезінде микроэлементтерді және липид негізіндегі қоректік қоспаларды (макро және микроэлементтерді қамтитын) қолдану нәтижесінде туған кездегі салмақ пен бойдың өсуіне қатысты әртүрлі нәтижелер байқалды. Сол сияқты, жүктілік және бала емізу кезеңінде аналарға, ал олардың балаларына қосымша тамақтандыру кезінде LNS толықтыру бойынша жүргізілген зерттеулер бойдың өсуінде қалып қоюдың әртүрлі нәтижелерін көрсетті. Бала туғаннан кейін, балаға қатысты араласу шаралары тұрғысынан, емізуді ерте бастау және алғашқы 6 ай бойы тек қана емізу – бойдың өсуінде қалып қоймаудың маңызды құрамдас бөліктері болып табылады. Сондай-ақ, "Сахара асты Африкасында 5 жасқа дейінгі балалардың 40 пайызы бойының өсуінде қалып қойған, ал Оңтүстік Азияда 39 пайызының бойының өсуінде қалып қою байқалады".

Тенденциялар

2015 жылы әлемде 5 жасқа дейінгі 156 миллион баланың өсуі шектелгені анықталды, олардың 90% -ы төмен және төмен орташа табысты елдерде тұрады. Олардың 56% -ы Азияда, ал 37% -ы Африкада болды. Мысалы, Вьетнамның таулы аймақтарындағы ауылдардағы санитарлық жағдайдың нашарлығы салдарынан 5 жастағы балалар санитарлық жағдайлары жақсы ауылдарда тұратын балалардан 3,7 см қалып қойды. Бұл серия жаһандық нашар тамақтанудың эпидемиологиясын қарастырып, әсерге жету және жаһандық мақсаттарға қол жеткізу үшін кеңейтілуі тиіс, тиімді шараларға қатысты дәлелдердің жай-күйін талдайды. Осы серияның біріншісінде…

Мысалдар

2012 жылғы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ассамблеясы 194 мүше мемлекетімен бірге аналардың, нәрестелердің және кішкентай балалардың тамақтануына қатысты жаһандық мәселелерді талқылау үшін шақырылды және 2025 жылға дейінгі 6 мақсатты қамтитын жоспар әзірледі. Балалардың өсуінің қалыпты дамуының бұзылуы – экономикалық өнімділікке тигізетін әсері есебінен, жұмсалған әрбір долларға 18 долларлық қайтаруды қамтамасыз ететін ең тиімді әлемдік денсаулық сақтау мәселесі болып табылады. 2-НҰМ-ның мақсаты: «Аштықты жою, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету және тамақтануды жақсарту, сондай-ақ тұрақты ауыл шаруашылығын дамыту». 2.2-ші мақсат: «2030 жылға қарай барлық түрдегі нашар тамақтануды жою, оның ішінде 2025 жылға дейін бес жасқа дейінгі балалардың өсуінің қалыпты дамуының бұзылуы және дене салмағының жеткіліксіздігі бойынша халықаралық деңгейде келісілген мақсаттарға қол жеткізу, сондай-ақ жасөспірім қыздардың, жүкті және бала емізетін әйелдердің, сондай-ақ қарт адамдардың тамақтану қажеттіліктерін қамтамасыз ету». Соңғы он жылда әлемдік қауымдастық балалардың өсуінің қалыпты дамуының бұзылуының маңыздылығын арттырып бағалады. Осы мәселені шешуге бағытталған инвестициялар артты, бірақ оны толығымен шешуге және нашар тамақтанудан шектеліп қалған адам әлеуетін ашуға жеткіліксіз. «Scaling Up Nutrition Movement (SUN)» қозғалысы – жаһандық тамақтануды жақсарту және аштық пен нашар тамақтанусыз әлем құру мақсатында бірлесіп жұмыс істейтін үкіметтердің, үкіметтік емес және халықаралық ұйымдардың, донорлардың, жеке компаниялардың және академиялық институттардың негізгі желісі болып табылады. Бұл қозғалыс 2010 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясында іске қосылды және балалардың нашар тамақтануына қарсы күресу үшін елдердің жетекшілігімен көп салалы стратегияларды қабылдауды, сондай-ақ тамақтануға қатысты және оған әсер ететін салалардағы дәлелді шараларды кеңейтуді талап етеді. 2016 жылдың мәліметтері бойынша 50 ел халықаралық іс-қимыл аясындағы стратегиялармен SUN қозғалысына қосылды. Елде балалардың өсуінің қалыпты дамуының бұзылу көрсеткішін төмендету бойынша жұмыс жүргізілуде. Егер қазіргі үрдіс сақталса, 2025 жылы көрсеткіш 21%-ға жетеді, ал жоспарланған мақсат – 27%. Ананың нашар тамақтануы және ішектегі патогендердің жоғары деңгейі – Бангладештің балаларында өсудің қалыпты дамуының бұзылуының негізгі факторлары болып табылады. Бангладеште жүргізілген қоғамдық тәжірибеде жұмыртқа, сиыр сүті және микроэлементтермен күнаралық толықтыру балалардың денесінің ұзындығын арттыруға тиімді екені анықталды. Ананың білім деңгейінің төмендігі және денсаулық сақтау қызметтеріне қолжетімділіктің нашарлығы.

The 2012 World Health Assembly, with its 194 member states, convened to discuss global issues of maternal, infant and young child nutrition, and developed a plan with 6 targets for 2025. Stunting has been shown to be one of the most cost effective global health problems to invest in, with an estimated return on investment of $18 for every dollar spent thanks to its impact on economic productivity. SDG 2 aims to “End hunger, achieve food security and improved nutrition, and promote sustainable agriculture”. Sub goal 2.2. aims to “by 2030 end all forms of malnutrition, including achieving by 2025 the internationally agreed targets on stunting and wasting in children under five years of age, and address the nutritional needs of adolescent girls, pregnant and lactating women, and older persons”. The global community has recognized more and more the critical importance of stunting during the past decade. Investments to address it have increased but remain far from being sufficient to solve it and unleash the human potential that remains trapped in malnutrition. The "Scaling Up Nutrition Movement (SUN)" movement is the main network of governments, non governmental and international organizations, donors, private companies and academic institutions working together in pursuit of improved global nutrition and a world without hunger and malnutrition. It was launched at the UN General Assembly of 2010 and it calls for country led multi sectoral strategies to address child malnutrition by scaling up evidence based interventions in both nutrition specific and sensitive areas. As of 2016, 50 countries have joined the SUN Movement with strategies that are aligned with international frameworks of action. The country is on track in reducing the prevalence of stunted growth. If the current trend continues, the prevalence would be 21% in 2025, while the target is 27%. Maternal undernutrition and increased pathogen load in the intestine are the major risk factors of stunting in Bangladeshi children. Daily supplementation with egg, cow milk, and micronutrient powder found to be effective in improving linear growth of children in a community based trial in Bangladesh. low maternal education, poor access to health services

Филиппин

Филиппинде бес жасқа дейінгі әрбір үшінші баланың бойының өсуі тоқтап қалған. Елдің экономикалық өсімі жыл сайын 4%-ға өсіп келе жатқанмен, филиппиндік балалардың шамамен үштен бірінде бойының өсуі бұзылған. 2000 жылдардың басында бойының өсуінің тоқталу деңгейі төмендеді, бірақ содан бері өзгеріссіз қалды, 2019 жылғы көрсеткіш (28,8 пайыз) 2008 жылғы көрсеткіштен аздап төмен. Зерттеушілер бұл мәселені кедейлік, аналардың білімінің жеткіліксіздігі, азық-түлік қауіпсіздігінің жоқтығы және нашар экологиялық жағдайлар салдарынан туындаған микроэлементтердің жетіспеушілігімен байланыстырады. Бойының өсуінің тоқталуын және басқа да денсаулық пен азық-түлік қауіпсіздігі мәселелерін шешу үшін Филиппиннің тамақтану жөніндегі іс-қимыл жоспары (PPAN) 2028 жылға дейін елдегі денсаулық және тамақтану мақсаттарына жету мақсатында құрылды. 2015 жылдан бері барлық жас топтарында – нәрестелерден бастап жасөспірімдерге дейін – бойының өсуінің тоқталуы төмендеді, ең маңызды жақсару 5-тен 10 жасқа дейінгі балалар арасында байқалды, 2015 жылы 31,2 пайыздан 2021 жылы 19,7 пайызға дейін төмендеді.