Кіріспе

Аукштаития ұлттық паркі – Литваның солтүстік-шығысындағы ұлттық парк, Вильнюстен солтүстікке қарай шамамен 100 км қашықтықта орналасқан. 1974 жылы құрылған бұл Литваның бес ұлттық паркінің ең ескісі. Бастапқыда Литва КСР-інің ұлттық паркі деп аталған, бұл республикадағы алғашқы осындай парк екенін көрсету үшін жасалған. 1991 жылы тағы төрт парк құрылды және олар Литваның этнографиялық аймақтарының аттарымен аталып, кейін парк Аукштаития атымен қайта аталды. Парк аумағы 410,56 км² құрайды. Игналина аудандық әкімдігі аумақтың шамамен 50%-ын басқарады, ал Утена және Швенчионис аудандық әкімдіктері 25%-ын басқарады. Парк аумағының 2,1%-ы қатаң қорғалатын аймақтарды құрайды, оларға тек парк қызметкерімен бірге кіруге рұқсат етіледі. Парк аумағының 70 пайыздан астамы орманмен жабылған. Орманның 80 пайызы – қарағайлар, олардың кейбіреулері 200 жылға жуық. Паркте кездесетін 64 өсімдік, 8 саңырауқұлақ және 48 құс түрі Литваның Қызыл кітабына енгізілген. Парк әртүрлі биологиялық түрлерімен танымал: Литвадағы барлық өсімдік түрлерінің 59%-ы осы паркте кездеседі, ал парк Литваның аумағының 1%-дан да аз бөлігін құрайды.

Сулар

Ормандар мен төбелердің арасында 126 көл шашырап жатыр. Көптеген көлдер өзендер мен арналар арқылы байланысқан және каякпен жүзуге танымал. Парк 40 жылдан астам бұрын құрылғаннан бері су туризмінің инфрақұрылымы жақсы дамыған. Қайықтар мен каяктерді жалға алуға, сондай-ақ түнеуге қолайлы көптеген орындар бар. Көлдер парктің аумағының 59,30 км² (немесе 15,5%) құрайды. Көлдердің ең үлкені – Кретуонас көлі (8,29 км²). Литваның ең терең көлі – Таурагнас (60,5 м) де осы жерде орналасқан. 1 км²-ден үлкен 14 көл бар. Алты көлдің ауданы 0,5-тен 1 км² аралығында, ал 35 көлдің ауданы 5-тен 50 га аралығында. Қалғандары 5 га-дан кішкентай, ал кейбіреулері біртіндеп батпаққа айналып жатыр. Балуошас көлінде жеті арал бар, олардың бірінде кішкентай көлі өзіне қарасты. Осы көлден Балуошасқа шағын өзен ағып, оны Литвадағы бірегейге айналдырады. Ең ұзын өзен – Жеймана (паркте 22 км, жалпы ұзындығы 114 км). Ол өте таза және Нерис өзеніне құяды. Барлық көлдер мен өзендер Жеймана бассейніне жатады. Парктегі ең танымал орындардың бірі – Ладакалнис төбесі, оның үстінен алты көлді көруге болады. Бұл – геоморфологиялық ескерткіш.

Ауылдар

Паркте шамамен 2300 тұрғыны бар 116 ауыл орналасқан. Алғашқы ауылдар 14 ғасырда тарихқа енген (Литваның астанасы Вильнюс 1323 жылы жазба деректерде алғаш рет айтылған). Ең әйгілі ауыл – Палуше, осы жерде парктің басқару кеңсесі орналасқан. 1750 жылы салынған шіркеу Литвадағы сақталған ең көне ағаш шіркеу деп есептеледі және ол 1 лит банкнотасында бейнеленген. Стрипейкия парктегі ең көне ауыл, қазір ол Литваның ежелгі ара өсіру мұражайымен танымал. Гинючей – тағы бір мәшһүр ауыл, туристерді 19 ғасырдағы су диірмені қызықтырады. Бұл диірмендердің арасында бастапқы механизмдері сақталған санаулы ғимараттардың бірі болғандықтан, ол инженерлік ескерткіш деп жарияланды. Жақын маңда ұлттық маңызы бар екі бекініс орналасқан. 300 тұрғыны бар Калтаненай – ең ірі ауыл. 1972 жылы заңнан тыс қалған және ұлттық халық батыры Тадас Блинда туралы классикалық литва фильмі Шуминайда түсірілді. Бұл және тағы бес ауыл сәулеттік ескерткіштер деп жарияланды.

Археология

Кездейсоқ табылған деректер бұл аймақта шамамен 9000–8000 жыл б.з. дейін адамдар тұрғандығын көрсетеді. 3000 жыл б.з. шамасындағы заттар көптеп табылған. Бұл аймақта ең ежелгі қоныстар пайда болған деп есептеледі. Мұнда 4-12 ғасырларға жататын 45 жерлеу орны бар. Олар бірнешеден 400-ге дейін обалардан тұрады (көбінесе диаметрі бірнеше метр, ал ең ірісі 20 метр). Обалар әдетте тас қабырғамен немесе беткей арнайымен қоршалған. Адамдар өмірден кейін қажет болуы мүмкін заттармен бірге жерленген – әшекейлер, құралдар, қару-жарақ, тіпті жылқылар. Паркте сондай-ақ 11 бекініс төбесі де бар.