Германияның Гарц ұлттық паркі

Кіріспе

Германияның Төменгі Саксония және Саксония-Анхальт штаттарындағы ұлттық парк

Харц ұлттық паркі – Германияның Төменгі Саксония және Саксония-Анхальт штаттарындағы табиғат қорғау аумағы. Ол Батыс Харц тауларының бөліктерін қамтиды, оңтүстік шетіндегі Герцберг және Бад-Лаутербергтен басталып, солтүстік беткейлеріндегі Бад-Харцбург және Ильсенбургке дейін созылады. Аймақтың 95% орманмен жабылған, негізінен шырша және емен тоғайларымен, сондай-ақ бірнеше батпақтар, гранитті тау жыныстары мен шағын өзендермен қамтылған. Парк Еуропалық Одақтың Natura 2000 желісінің бір бөлігі болып табылады. Парк қазіргі түрінде 2006 жылдың 1 қаңтарында құрылды, бұл 1994 жылы құрылған Төменгі Саксониядағы Харц ұлттық паркі мен 1990 жылы құрылған Саксония-Анхальттағы Жоғарғы Харц ұлттық паркінің бірігуі нәтижесінде болды. Бұрынғы Германия ішкі шекарасы Харц тауларынан өтті, сондықтан таудың көп бөлігі ондаған жылдар бойына бекіністерден басқа, қол тигізбеген тыйым салынған аймақтар болып келді. Бүгінде парк Гослар, Геттинген және Харц аудандарының бөліктерін қамтиды. Харц ұлттық паркінде кездесетін сирек жануарларға ақ кеуделі суқаршық, қара тұрымтай, сұңқар, еуропалық жабайы мысық және әсіресе еуразиялық рысь жатады. Харц тауларындағы соңғы рысь 1818 жылы атылып өлтірілді, бірақ 1999 жылы оны қайта қалпына келтіру жобасы басталды. 2002 жылдан бері бірнеше жабайы рысь бала тауып, көбейді. Дегенмен, батыс қаптарқайды (Auerhuhn) қайтаруға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды.

География

Гарц ұлттық паркі 24 700 гектар жерді алып жатыр, бұл Гарцтың жалпы ауданының шамамен 10 пайызын құрайды. Парк Гарцтың батыс бөлігінде орналасқан (Жоғарғы Гарц) және солтүстіктегі Вернигероде мен Илсенбургтен оңтүстіктегі Герцберг пен Бад-Лаутербергке дейін созылады. Парк периметріне жақын жердегі аумақ солтүстікте және оңтүстікте орналасқан, ал Броккен шыңында – көтеріледі. Ұлттық паркте Боде, Одер және Окердің саласы Ильза сияқты бірнеше өзеннің бастауы бар. Одердің оңтүстікке қарай ағатын сулары 1722 жылы Санкт-Андреасберг тау-кендерін сумен қамтамасыз ету үшін салынған тарихи Одертейх су қоймасына жиналады және парктің оңтүстік-шығыс шетіндегі Одер бөгетін сумен жабдықтайды. Ұлттық парктің ішінде немесе оған шектесетін басқа бөгеттер мен көлдерге Экер бөгеті мен Сильбертейх кіреді. Ең биік нүктелері – Броккен, Брухберг және Ахтерман.

Тарих

Қазіргі, жалпымемлекеттік Харц ұлттық паркі 2006 жылдың 1 қаңтарында Төменгі Саксониядағы бұрынғы парк пен Саксония-Анхальттағы Жоғары Харц ұлттық паркінің (Nationalpark Hochharz) бірігуінен құрылды. Бірлескеннен кейін бұл ірі табиғат қорғау аймағының басшысы Андреас Пуш болды. Жоғары Харц ұлттық паркі ГДР-дің ұлттық паркі бағдарламасы аясында 1990 жылдың 1 қазанында, Германияның қайта бірігуіне екі күн қалғанда, Шығыс Германия үкіметінің министрлік шешімімен құрылды. Парк шығыс Харцтың үлкен бөлігін, шамамен Экер тоғаны мен солтүстіктегі Илсенбург қаласын, оңтүстіктегі Шиерке ұлттық паркі муниципалитетін және Брокен тауын қамтыды. Аймақ салыстырмалы түрде бұзылмаған өсімдік және жануарлар ортасымен ерекшеленеді, бұл негізінен оның бұрынғы Ішкі Германия шекарасына жақын орналасуына байланысты. Германия Демократиялық Республикасы кезеңінде Брокенге 1961 жылға дейін жеңіл алуға болатын рұқсатпен қол жеткізуге болады. 1961 жылдың 13 тамызынан бастап ол кіруге тыйым салынған аймаққа айналды, яғни туристер оған бара алмайды. 1980 жылдардың ортасында Харц аймағында қабық қоңыздары мен саңырауқұлақтар сияқты алғашқы проблемалар пайда болды. Қайта бірігуге дейінгі кезеңдегі оптимизм рухы осы жағдай ұлттық паркті құруға түрткіс берді. 1991 жылдың 1 қаңтарында Хьюбертус Хлавачтың басшылығымен Вернигеродеде ұлттық парк штаб-пәтері құрылды. Хлавачтың ізбасары Питер Гафферт болды, ол 1995 жылдан бастап 2006 жылдың 1 қаңтарында Батыс Харцтағы Харц ұлттық паркімен біріктірілгенге дейін шығыс паркін басқарды. Төменгі Саксония бөлігі төрт жылдық дайындықтан кейін 1994 жылдың 1 қаңтарында ашылды. Оның негізін қалаушы – доктор Вольф Эберхард Барт. Екі мемлекет біріккеннен кейін ұлттық парк жобасы талқыланғанымен, парктер біріктірілместен бұрын тағы он екі жыл өтті. Харц ұлттық паркі ұлттық парктер, биосфералық қорықтар мен табиғи парктердің федерациясы – EUROPARC федерациясының Еуропалық ұйымдық құрылымына мүше. Ол ақпарат алмасу, білім беру, оқу-ағарту және қоғаммен байланыс мәселелерімен айналысады. Осы ұйымның Германиялық бөлімшесі EUROPARC Deutschland Германиядағы көптеген ірі табиғат қорғау аумақтарының бірігуін ұйымдастырды. 2005 жылы ұлттық парк қорғалатын аумақтардағы тұрақты туризмге арналған Еуропалық хартаға қосылды. Қазіргі уақытта ұлттық паркте 188 қызметкер жұмыс істейді, олардың 59-ы ұлттық парктің Вернигеродедегі бас кеңсесінде немесе Санкт-Андреасберг OT Одерхаус тағы аванпостында жұмыс істейді. Ұлттық парк күзетшілерінің 40 қызметкері, сондай-ақ рейнджерлер деп те аталады, экскурсиялар өткізеді және экологиялық білім берумен байланысты міндеттерді орындайды, соның ішінде ақпараттық бекеттер мен ұлттық парк ғимараттарын күтіп ұстау. (2007 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша)

The present, pan state Nationalpark Harz was formed on 1 January 2006 from the merger of the old park of the same name in Lower Saxony and the High Harz National Park (Nationalpark Hochharz) in Saxony Anhalt. Since the merger the head of this major nature conservation area has been Andreas Pusch. The Upper Harz National Park was established as part of GDR's national park programme on 1 October 1990, two days before the reunification of Germany, on the basis of a ministerial decision by the East German government. The park included large parts of the eastern Harz, roughly from the Ecker Dam and the national park municipality of Ilsenburg in the north and Schierke in the south as well as the Brocken. The region is characterised by a relatively undisturbed plant and animal environment, which is mainly due to its location immediately next to the old Inner German Border. In the German Democratic Republic era, the Brocken was accessible until 1961 with an easily obtained pass. From 13 August 1961 it became an out of bounds area, which meant that tourists could no longer visit it. In the mid 1980s the first problems appeared in the Harz, such as bark beetle and fungal infestation. In the wake of the spirit of optimism during the time around reunification it was exactly this that gave impetus for the establishment of the national park. On 1 January 1991 a national park headquarters in Wernigerode was set up under the leadership of Hubertus Hlawatsch. Hlawatsch's successor was Peter Gaffert, who ran the eastern park from 1995 until its merger with the Harz National Park in the western Harz on 1 January 2006. The Lower Saxon part of the park was opened on 1 January 1994 after four years of preparation. Its founding father was Dr. Wolf Eberhard Barth. Although a combined national park project was discussed soon after reunification by both states it was another twelve years before the parks were merged. The Harz National Park belongs to the European umbrella organisation EUROPARC Federation, a federation of national parks, biosphere reserves and nature parks. It concerns itself inter alia with the exchange of information, ustausch, advanced education and public relations. The German section, EUROPARC Deutschland, of this umbrella organisation has also organised the merger of many large conservation areas in Germany. In 2005 the national park was included in the European Charter for Sustainable Tourism in Protected Areas. Currently the national park employs 188 staff, of which 59 work in the national park head office in Wernigerode or its outpost in Sankt Andreasberg OT Oderhaus. The 40 employees of the national park warden service, who are also known as rangers, conduct guided tours and look after tasks in connexion with environmental training, include the maintenance of information posts and national park buildings. (as at: 31 December 2007)

Флора

Жоғары Гарцтың табиғи ормандары негізінен Норвегия шыршасынан (Picea abies) және рованнан (Sorbus aucuparia) тұрады; жапырақты ағаштар тек төменгі жағында ғана басым. Гарц 19-шы ғасырда кен өндіру арқылы ішінара ағаштан тазартылғандықтан, графтың бас орманшысы Ханс Дитрих фон Зантьер тез өсетін шырша ағаштарымен орманды қалпына келтіру туралы түсінік жасады. Бұл қазір кең тараған шырша монокультураларына әкелді. "Харц қарағайларынан" айырмашылығы, басқа аймақтардан әкелінген қарағайлар Гарцтағы қар мен мұз жағдайларына нашар төтеп береді, сондықтан олар қабық құрттарының жұқтыруға бейім. Қазіргі уақытта орманның 82 пайызы шыршадан тұрады. Тек 12 пайызы ғана бук. Қалған 6% - емен, рован немесе қайын сияқты түрлер (2007 жылдың желтоқсаны). Гарц ұлттық паркіне әр түрлі өсімдік аймақтары кіреді. 1050 метрден жоғары субалпілік аймақта - шыршаның "күрестік аймағы". Бұл жерде 250 жылдан астам жастағы, желмен қисықталған ағаштарды табуға болады. Бірақ мұнда басымдықты шалғынды бұталар мен көтерілген батпақтар (Hochmoore) құрайды. Алтимонтаналық өсімдік аймағы 1000-2000 метр аралығында орналасқан, онда көбіне шырша өседі. Бұл аймақтар Шиерке мен Торфхаус маңында орналасқан. Тек тау және тауалды аймақтары арасындағы аймақта бук ормандары басым болып келеді. Қазіргі кездегі бук ағаштары көбінесе қышқыл топырақта өседі. Ең көп кездесетін орман түрі - Хайнсимсен бук орманы. 700 м-ден жоғары биіктікте, әдетте, шырша-бук аралас орманды алқаппен шектеседі. Алайда ұлттық саябақта бұл аймақ бірнеше ғана қалдыққа дейін қысқарды және оның орнына көбінесе шыршалар өсті. Ільсенбург аймағында шырша монокультурасы тіпті төменгі деңгейге дейін өседі. Бұл аймақтарда шырша жергілікті емес және климаттың өзгеруі салдарынан қабық қоңыздарынан жиі зардап шегеді. Қазіргі уақытта Ұлттық парк қызметі бұл аумақтарды орманды қалпына келтіріп, оларды бұрын басым болған бук пен қабақ ағаштарының қайта қоныстануына ынталандыруда. Гарц Броккен анемонының (Pulsatilla alpina subsp. alba) мекені, ол Германияда тек Броккен жазығында ғана өседі. Алайда оның тіршілігі Германияның қайта бірігуінен кейін туризмнің өркендеуімен ерекше қауіпке ұшырады. Брокен бақшасы - Брокен шыңында орналасқан ботаникалық бақ, ол негізінен өсімдік түрлерін қорғау және шың аймағын қалпына келтірумен айналысады. Табиғатты қорғау үшін ерекше құнды жерлер - бұрынғы батпақты жерлерді қалпына келтіру нәтижесінде пайда болған көтерілген батпақтар. Бұл үшін қолайлы жағдайлар бар, өйткені саябақтағы батпақтар Төменгі Саксония жазығындағы батпақтармен салыстырғанда адамның әсерінен аз зардап шегеді. Харцта ағаш жетіспей қалғанда, жергілікті тұрғындар торфты пайдалануға тырысты. Бірақ торфтың төмен жылу сыйымдылығы және Жоғары Гарцтағы ауа райы жағдайларының қолайсыздығы салдарынан бұл тиімсіз болып шықты. Гарцтағы батпақтар ерекшелігі мен өсімдік әлеміне байланысты халықаралық маңызы бар.

The natural forests of the High Harz consist mainly of Norway spruce (Picea abies) and rowan (Sorbus aucuparia); deciduous trees only dominate below Since the Harz was partly deforested in the 19th century by ore mining, the count's head forester, Hans Dietrich von Zanthier, developed the concept of reforestation with fast growing spruce trees. This led to the now widespread spruce monocultures. Unlike "Harz pine", the pines introduced from other regions cope less well with snow and ice conditions in the Harz and are thus more prone to bark beetle infestation. Currently 82 percent of the forest consists of spruce stands. Only 12 percent of the trees are beeches. The remaining 6 percent are species such as oak, rowan or birch (as at December 2007). There are various vegetation zones in the Harz National Park. In the sub alpine area above 1050 metres is the "battle zone" of the spruce tree. Here it is not uncommon to find trees over 250 years old and bent into bizarre shapes by the wind. But predominant here are the dwarf shrub heaths and raised bogs (Hochmoore). The altimontane vegetation zone is found between and , dominated by spruce. These areas can be found in the vicinity of Schierke and Torfhaus. Not until the montane zone between and and the submontane zone is the vegetation dominated by beech forests. Today's beech stands grow primarily on acidic soil. The most commonly encountered forest type is the Hainsimsen beech forest. At heights above 700 m it is usually adjacent to spruce beech mixed woodland. But in the national park this area has shrunk to just a few residual stands and has been largely replaced by spruce. In the region of Ilsenburg spruce monoculture occurs even down to In these zones the spruce is not native and, as a result of climate change, it has suffered increasingly from bark beetle infestation. Currently the National Park Service is having these areas reforested to encourage the original beech and maple, that used to dominate them, to resettle. The Harz is home to the Brocken anemone (Pulsatilla alpina subsp. alba), which grows in Germany only on the plateau of the Brocken. Its survival has however been especially endangered since German reunification by the onset of tourism. The Brocken Garden, a botanical garden on the summit of the Brocken, deals mainly with the protection of plant species and restoration of the summit area. Especially valuable for nature conservation, are the raised bogs formed by the restoration of former marshland. The conditions are favorable for this, as the bogs in the park are less impacted by human use than the bogs of the Lower Saxony plain. When wood became scarce in the Harz, the locals tried to take advantage of the peat bogs. This proved unprofitable due to the low calorific value of peat and the weather conditions in the High Harz. The bogs in the Harz are of international significance by virtue of their distinctiveness and flora.

Фауна

XIX ғасырдың басында таулардан құрытылған қазбас мысық қазір Харц тауларында қайтадан жабайы өмір сүруде. Харц тауларында қазбас мысыққа сәтті аң аулау туралы соңғы хабар 1818 жылға дейін жазылған. Он бір күндік аңшылыққа шамамен 200 адам қатысты, нәтижесінде Лаутентальда еркек қазбас мысық ауланды. Осы аңшылықтың табысын еске сақтау үшін «Қазбас тас» деп аталатын ескерткіш орнатылды. 1999 жылы қазбас мысықты қайтадан табиғатқа енгізу туралы шешім қабылданды. 2000-2004 жылдар аралығында зообақтардағы өсіру бағдарламаларынан 19 қазбас мысық босатылды. Босату алдында жануарлар үлкен қоршауда еркіндікке дайындалады. Сонымен қатар, Рабенклиппедегі Ұлттық саябақ ормандық мейрамханасының жанында қарау алаңы бар, онда саябаққа келгендер ұялшақ мысықтарды байқауға мүмкіндік алады. 2002 жылдан бері жабайы табиғатта бірнеше қазбас мысық балапандары дүниеге келді. Наурыз айында еркек қазбас мысыққа GPS-пешенесі орнатылды, бұл жануардың қозғалысын дәл анықтауға мүмкіндік береді. Жобалық команда пешенеден SMS хабарламалар арқылы ақпарат алады. Тағы бір қайта енгізу жобасы – 1920-1930 жылдары Харц тауларында жойылған қарақасқа. Оны қайта енгізу 1978 жылы басталды. Жылдар бойы шамамен 1000 қарақасқа өсіріліп, босатылды. Құстардың саны көп болғанына қарамастан, популяция тұрақты деп бағаланбады. Сәттілікке қол жеткізе алмағандықтан, жоба 2003 жылы жабылды. Харц қазір Германиядағы жабайы мысықтың ең маңызды мекендеу орындарының бірі болып табылады. Германия Федеративтік Республикасында ол жойылу қаупі төніп тұрған түр ретінде тіркелген. Харцтағы жабайы мысықтың тұрақты популяциясы бар деп есептеледі. Ол бүкіл аймаққа кеңінен таралған, жылы, бай, әртүрлі және қоректік заттарға толы (жапырақты орман, онда тамақ көп) жерлерді ұнатады. Қазбас мысық пен жабайы мысықтан басқа, Харц Ұлттық саябағында қызыл бұғы және қара бұғы да маңызды түрлер болып табылады. Ең көп таралған инвазивті түр – енот, бірақ кейде енот иті де кездеседі. 1930 жылдары аң аулау мақсатымен Харцтың әртүрлі аудандарына қоныстандырылған муфлон да саябақта кездеседі.

The lynx now lives wild again in the Harz, having been eradicated from the mountains since the early 19th century. The last report of a successful lynx hunt in the Harz dates to 1818. In an eleven day hunt, in which almost 200 people took part, a male lynx was brought down at Lautenthal. The so called Lynx Stone recalls the success of that particular hunt. In 1999 it was decided to reintroduce the lynx. Between 2000 and 2004 alone, 19 were released from zoo breeding programmes. Before their release the animals are prepared in a large enclosure in order to acclimatized them to freedom. In addition there is a viewing enclosure near the National Park forest restaurant on the Rabenklippe where the shy cats can also be observed by visitors to the park. Since 2002, there have been several instances of kittens born in the wild. In March, a male lynx was fitted with a GPS transmitter, so precise details can now be obtained about the range of an animal. The project team receives information via SMS from the transmitter. Another reintroduction project was the capercaillie, which died out in the Harz in 1920–1930. Its reintroduction began in 1978. Over the years about 1,000 birds have been reared and set free. In spite of the number of birds the population was not assessed as stable. Due to the lack of success, the project was closed in 2003. The Harz is now one of Germany's most important habitats for the wild cat. It is classified in the Federal Republic of Germany as seriously endangered. It is assumed that the wild cat in the Harz has a stable population. It is widespread throughout the region, preferring those areas which are warmer, richer, more varied and better supplied with nutrients (lower lying deciduous forest with greater food availability). In addition to lynx and wild cat, red deer and roe deer are also important species in the Harz National Park. The most common invasive species is the raccoon, but occasionally the raccoon dog also occurs. The mouflon, which was in the 1930s located in different districts of the Harz for hunting reasons, is also found in the park.

Экологиялық мәселелер

Соңғы уақытта Харц ұлттық паркі қабыршақ қоңыздарынан, сондай-ақ қышқыл жаңбырдан және басқа да экологиялық проблемалардан зардап шекті. Климаттың өзгеруі мен жаһандық жылынудың салдарынан мұнда қабық қоңыздарының саны артып келеді. 2006 жылдан бері қабық қоңыздарының таралу қарқыны күшейді. "Кирилл" дауылы да аймаққа ауыр зиян келтірді. Ағаштардың, әсіресе, шыршаның кең аумақтарда жапырақтары түсті немесе құлап кетті. Қабық қоңызына қарсы қабылданған шаралар салдарынан Ұлттық парк басқармасы жергілікті тұрғындардың сынына ілікті. Атап айтқанда, Илсенбургтегі Ұлттық парк қауымдастығы техниканы пайдалануды (мысалы, ағаш кесу машиналарын) сынады. Жердің қиын өткелді болуына байланысты, желден құлаған ағаштарды зардап шеккен аймақтардан шығарудың басқа жолы болмады. Харц ұлттық паркінің негізгі аймағын қоршаған табиғи даму аймағында қабық қоңызына қарсы шаралар қажет болған жағдайда қолданылады, ал орманның табиғи дамуын ынталандыру үшін жаңадан ағаштар отырғызылады. Бұл емен мен шырша тоғайларын қорғау үшін ұлттық парк жануарларын басқару қажет. Паркте жеке немесе мемлекеттік аң аулау болды деген айыптамалар негізсіз болып шықты.

Аймақтарға бөлу

Гарц ұлттық паркі IUCN (Дүниежүзілік табиғатты қорғау одағы) тарапынан ұлттық парк ретінде мойындалған (IUCN жүйесіндегі II санаттағы қорғалатын аумақ). Мұны іске асыру үшін, қағидаларға сәйкес, аумақтың кем дегенде 75 пайызы табиғи биологиялық әртүрлілік аймағы (негізгі аймақ) ретінде бөлінуі керек. Бұл аймақта табиғат толығымен өз күшімен дамуы тиіс. Егер бұл көрсеткіш орындалмаса, аймақ 30 жыл ішінде осы шарттарға сай келеді деп бағаланған жағдайда дамушы ұлттық парк ретінде қарастырылуы мүмкін. Гарц ұлттық паркі дамушы ұлттық парк саналады. Қазіргі уақытта парктің 60,3 пайызы табиғи биологиялық әртүрлілік немесе негізгі аймақ ретінде белгіленген. 2020 жылға қарай 75 пайыздық шекті басып өту мақсаты қойылған. Парк аумағының 38,5 пайызы әлі де табиғатты дамыту аймағы болып табылады. Мұнда орманды дамыту концепциясына сәйкес шаралар жүргізілуде. Мақсат – осы табиғатты дамыту аймағының мүмкіндігінше үлкен бөлігін табиғи биологиялық әртүрлілік аймағына көшіру. Парк аумағының бір бөлігі пайдалану аймағы ретінде есептеледі. Бұл туризм үшін маңызды немесе тарихи-мәдени тұрғыдан құнды аймақтарды қамтиды, мысалы Броккен шыңы немесе тау шалғындары. Мұнда да қорғау шаралары қолданылатын болады. Сонымен қатар, ұлттық парктің шекарасынан 500 метрлік енді жолақта, жақын орналасқан аумақтарды қорғауға бағытталған шаралар жүзеге асырылуда.