Кіріспе

Функе Францияға қарсы ісі 1992 жылдың қыркүйек айында Еуропалық адам құқықтары сотында (ЕАҚС) қаралып, сот 1993 жылдың 25 ақпанында шешімін жариялады. Іс 1991 жылдың желтоқсанында Сотқа жіберілді, ал шағым 1984 жылдың ақпанында берілген еді және ол 1980 жылы болған оқиғаларға қатысты.

Өмірбаян

Жан Густав Функ Францияға қарсы сотқа жүгінді, ол Еуропалық адам құқықтары конвенциясын бұзды деп мәлімдеді. Одан құжаттарды ұсынуды талап ету – өзін-өзі айыптауға мәжбүрлеу әрекеті болды және оның үндемеу құқығын бұзды (6-баптың 1 және 2-тармақтары), ал оның үйін тінтіп қарау оның жеке өміріне қатысты құқық бұзушылықтарды болдырмау үшін жеткілікті кепілдіктерсіз жүргізілді (8-бап). 1987 жылдың шілдесінде қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі Рут істі жалғастырды. 1980 жылы Лингольсхайм қаласында тұрған Функкеге сол жылдың 14 қаңтарында үш кеден қызметкері және сот полициясының офицері келді. Олар Мец қаласындағы мемлекеттік органдар көтерген салықтан қашу туралы шағымдарды тергеді. Функкеден жауап алғаннан кейін олар бес жарым сағат бойы оның үйін тінтіп қарады; бірнеше қаржылық құжаттар, автокөлікті жөндеу туралы шот және екі фотоаппарат тәркіленді. Кедендік қызметкерлердің тәркілеуі олардың тергеу себептеріне қатысты іс қозғауға әкеп соқпады (шетелдік елдермен қаржылық амалдарға қатысты ережелерді бұзу мүмкін), бірақ лауазымды тұлғалар Функкеден соңғы үш жылдағы (1977-1979) нақты шоттарға және Шонахта үй сатып алуға қатысты қаржылық есептерді ұсынуды талап етті. Функке бастапқыда құжаттарды ұсынуға уәде берді, бірақ көп ұзамай одан бас тартты. 1982 жылдың сәуірінде кеден органдары Страсбург аудандық сотына Функкеге тиесілі 100 220 француз франкінен (FRF) мүліктің арестін салу туралы өтініш білдірді. Бұл өтініш декларацияланбаған қаражатты тәркілеудің орнына және кеден кодексін бұзудан туындаған айыппұл төлеу үшін жасалды. Сот бұл бұйрықты бес күннен кейін бекітті.

Құқықтық даулар

Содан кейін Фанке екі бөлек сот процесін бастады, біреуі құжаттарды ұсыну туралы талапқа қарсы, екіншісі - мүліктің тоқырауына (attachment) қарсы. Құжаттарды ұсыну туралы талап бойынша сот дауы ЕҚАД-ның қарауына түсті. 1982 жылдың мамыр айында Фанке Страсбургтегі полиция сотына шақырылды. Кеден органдары Фанкеден айыппұл, күн сайын өсетін сомадағы айыппұл және оның негізсіз өмір сүруі үшін түрме жазасын талап етті. 1982 жылдың қыркүйегінде сот Фанкеге 1200 франк айыппұл салды және оған сұралған банк құжаттарын ұсынуды немесе 20 франк көлемінде күн сайынғы айыппұл (astreinte) төлеуді бұйырды. Фанке бұл шешімге шағымданды. Фанкенің шағымы ЕҚАД-ның 6- және 8-баптарына негізделген. Оның аргументтері 1983 жылдың наурыз айында Колмар апелляциялық сотында қабылданбады, онда мемлекеттік орган құқықтарға "заңға сәйкес және елдің экономикалық игілігі үшін немесе тәртіпсіздік пен қылмыстың алдын алу үшін қажет болған жағдайда" араласа алады делінген. Сот құжаттарды ұсынбаған үшін күн сайынғы айыппұл мөлшерін 50 франкқа дейін арттырды. Фанке қайта шағымданды, бірақ оның ісі 1983 жылдың қараша айында Кассациялық соттың (Қылмыстық алқасы) Колмар апелляциялық сотының негіздерімен бірдей себептермен қабылданбады.

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот

1984 жылдың ақпан айында Функ ЕҚҚС-қа жүгінді. Ол құжатты ұсынбағаны үшін сотталғанының өзінің әділ сотқа қатысу құқығын (6-бап 1-тармақ) бұзуға әкеп соқтығын, ал бастапқы талаптың өзіне қарсы куәлік беруден бас тарту құқығын бұзғанын, ал оған қатысты келесі сот процесінің француз үкіметі кез келген құжатты алу үшін басқа да шаралар қолдануға мүмкіндігі болғанда, оны мәжбүрлеу әрекеті болғанын айтты. Функ сонымен қатар соттың онымен ақылға қонымды мерзімде өткізілмегенін (6-бап 1-тармақ) және кінәсіздік презумпциясы ескерілмегенін (6-бап 2-тармақ) мәлімдеді. Ол сондай-ақ тінту оның жеке өміріне қатысты құрметтеу құқығын (8-бап) бұзғанын да көрсетті. Функ уақытша түрде құжаттарды ұсынбағаны үшін ақшалай айып төлеуден бас тартты және 1985 жылдың қаңтарында оның банк шотынан 10 750 FRF сомасындағы 1984 жылғы мамыр-желтоқсан айларына арналған айыппұлдарды өтеу үшін кепілдеме беру туралы хабарлама келді. Ол 1985 жылдың наурыз айында Страсбург аудандық сотына шағым түсірді. Сот хабарламаны күшінде қалдырды, бірақ Функ апелляциялық шағым жасады. 1989 жылдың ақпан айында Колмар апелляциялық соты аудандық соттың шешімін жойды және хабарламаны күштен шығарды. Кеден органдары кассациялық сотқа заңдық мәселелер бойынша шағым жасады, ол кедендік санкцияларды өтеу үшін кепілдеме беру туралы хабарламаны қолдануға болмайды деген шешімді қолдады.

Үкім

ЕҚҚС-қа берілген өтініш 1988 жылдың қазан айында қабылданды, ал Комиссия 1991 жылдың қазан айында есеп берді. Олар 6-баптың 1-тармағы (7-тармақ әділ сотқа қатысты, 8-тармақ – уақтылы сотқа қатысты), 6-баптың 2-тармағы (9-тармақ), сондай-ақ 8-баптың 1- немесе 2-тармағы (4-тармақ, Президенттің шешуші дауысы бойынша) бұзылмағанын мәлімдеді. Сот бастапқы құжаттарды талап ету және одан кейінгі санкциялардың орынсыз немесе әділ сот процесіне қайшы емес екенімен келісті. Құжаттарды талап ету – жеке тұлғаларды қатаң және жүйелі тергеуден сақтайтын, олардың белгілі бір міндеттемелерді қабылдауымен байланысты декларативтік режимнің теңдестірілген бөлігі болды; ал кейінгі санкциялар ынтымақтастықтан бас тартудың салдары болды. Дегенмен, Сот кеден органдарының Функенің сотталғанын құжаттарды көрсетуге мәжбүрлеу үшін пайдаланғаны, басқа жолдармен құжаттарды алуға тырыспағаны 6-баптың 1-тармағын бұзу болып табылады деп шешті. Кедендік кодекс органдардың мұндай әрекеттеріне рұқсат бергенімен, бұл адамның үндемеу және өзін-өзі кінәлауға мәжбүрлемеу құқығының айқын бұзушылығы еді. Сот сондай-ақ 6-баптың 2-тармағын, яғни кінәсіздік презумпциясын бұзуды немесе уақытша шаралардың орынды мерзімде қабылданғанын тексеру қажеттігін де жоқ деп тапты. Сондай-ақ, Сот Франция үкіметінің Функеге қатысты 8-баптың 1-тармағын, яғни оның "жеке өміріне, үйіне және хат-хабарларына құрметпен қарау" құқығын бұзғанын, бірақ бұл бұзушылықтар 8-баптың 2-тармағына сәйкес орынды екенін, өйткені Кедендік кодекс сот шешімдерімен қатаңдатылып, кейіннен өзгертілді (1986 жылғы реформа, 89 жылғы толықтырулар), сонымен қатар Конвенцияда іздестірулерді кейіннен қадағалауға қарсы ешқандай талап жоқ екенін анықтады. Алайда, Кедендік кодексте жеке тұлғаның құқықтарына пропорционалсыз араласуды болдырмау үшін жеткілікті кепілдіктердің болмауына байланысты 8-баптың бұзылуы болды. Сот талапкерге материалдық емес зиян үшін 50 000 ФРФ (50-бап) және сот шығындары үшін 70 000 ФРФ төлеуді бұйырды. Сот шешімдері көпшілік дауыспен қабылданды. Функеге қатысты әділ сотқа құқығы бұзылды (6-баптың 1-тармағы, 8-тармақ); 6-бап бойынша басқа шағымдар қаралуға жатпайды (8-тармақ); сондай-ақ Функеге қатысты жеке өміріне құрмет ету құқығы бұзылды (8-баптың 1-тармағы, 8-тармақ).