Кіріспе
Ирландиялық сот ісі ерекше жағдайларда абортқа рұқсат беру туралы. Attorney General v X, [1992] IESC 1; [1992] 1 IR 1, (көбінесе "X ісі" деп аталады) – Ирландия Жоғарғы Сотының маңызды шешімі, жүктіліктен туындаған қауіп, оның ішінде суицид қаупі салдарынан жүкті әйелдің өміріне қауіп төнген жағдайда ирландиялық әйелдердің аборт жасау құқығын бекіткен.
Attorney General v X, [1992] IESC 1; [1992] 1 IR 1, (more commonly known as the "X Case") was a landmark Irish Supreme Court case which established the right of Irish women to an abortion if a pregnant woman's life was at risk because of pregnancy, including the risk of suicide.
Өмірбаян
Бұл іс 1991 жылы желтоқсан айында көршісінің зорлауына ұшыраған және жүкті болған он төрт жасар қызға қатысты (өзінің жеке басын қорғау үшін сотта және БАҚ-та тек "Х" деп аталды). Х. анасына қаламаған жүктілігіне байланысты өзін-өзі өлтіру туралы ойларын айтты, ал аборт мемлекетте заңсыз болғандықтан, отбасы аборт жасау үшін шетелге баруды жоспарлады. Жоспарланған аборт жасалмас бұрын, отбасы Garda Síochána (полиция) -дан абортталған ұрықтың ДНК-сы сотта дәлел ретінде қабылдануы мүмкін бе деп сұрады, себебі көрші жауапкершілікті мойындамады. Полиция бас прокурордан кеңес сұрады. Бас прокурор Гарри Уэлехан Ирландия Конституциясының 40.3.3-бабына сәйкес (ол "туылмаған баланың өмір сүру құқығын" кепілдейді) оған процедураны жүргізуге тыйым салу туралы бұйрық беруге өтінді. Бұл бұйрық 1992 жылдың ақпан айында Деклан Костелло жоғары сотта бекітілді. "X ісіндегі ер адам" 2002 жылы Шон О'Брайен (1949/50 ж.т.) деп аталды. 1994 жылы ол 15 жасқа дейінгі қызды зорлағаны үшін сотталып, 14 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ апелляциялық сотта жазасы 4 жылға дейін қысқартылды.
Еуропалық құқық
Ирландия 1973 жылы ЕЭК-ке (қазіргі Еуропалық Одақ) қосылды, және тиісті шарттарда ЕО ішінде адамдардың еркін қозғалу қағидаты айқын түрде қарастырылған. Көп бұрын, 1964 жылы "Costa v ENEL" ісінде еуропалық құқықтың ұлттық заңдардан басым екені белгіленген еді. 1992 жылғы Маастрихт шарты Ирландияға абортқа қатысты заңдарынан ерекшелік жасауға мүмкіндік берді. Маастрихт келіссөздері кезінде осы ерекшеліктің мағынасы Еуропалық Одақтың Ирландияға аборт заңдарын ешқашан таңбалай алмайды деген түсінікке әкелді. "X ісі" Ирландия үкіметінің абортқа қарсы заңдарының одан да кең ауқымды екенін, тіпті ЕО ішінде адамдардың еркін қозғалу құқығы сияқты негізгі еуропалық құқықтарды да шектеуге дейін баратынын көрсетті. 2010 жылы "А, В және С Ирландияға қарсы" ісінде Еуропалық адам құқықтары соты Ирландияның Адам құқықтары жөніндегі еуропалық конвенциясын бұзғанын анықтады, себебі Ирландиядағы қолданыстағы заңға сәйкес заңды түрде аборт жасауға болатынын анықтау үшін қолжетімді және тиімді процедура болған жоқ, бұл 2013 жылғы Жүктілік кезінде өмірді қорғау туралы заңның қабылдануына әкелді.
Саяси нәтижелер
Кейіннен Уэлехан аға судья болып тағайындалды, бірақ оның кеңсесінің Х ісіне қатысты ұстанымы, сондай-ақ Солтүстік Ирландиядан Брендан Смитті балаларды зәбірлеу туралы бірнеше айыптау бойынша экстрадициялауды ұзаққа созуы, ауыр және кең таралған сынға ұшырады. Бұл мәселе үкіметті екіге бөліп, ақырында сол кездегі коалициялық үкіметті құлатты. Саяси қысымға ұшырап, Уэлехан Жоғарғы Сот судьясы қызметін тек алты күн ғана атқарды. Келесі онжылдықтарда "Х ісін заңдастыру" туралы үнемі талаптар қойылды, яғни 1992 жылғы сот шешімінде рұқсат етілген шектеулі жағдайларда аборт жасауға рұқсат беру және реттеу үшін 1861 жылғы Адамға қарсы қылмыстар туралы заңға түзетулер енгізу немесе жаңа заң қабылдау қажеттігі айтылды. Бұл 2013 жылғы Жүктілік кезінде өмірді қорғау туралы заң арқылы іске асырылды.
2010 жылғы телеинтервьюлар
RTÉ-нің Scannal бағдарламасы 2010 жылдың 22 ақпанында эфирге шықты, бұл пікірлердің түбіртектік айырмашылықтары әлі де сақталғанын және сол кездегі жағдайдың фактілері қарапайым шешімге келу үшін тым қиын және бірегей болғанын көрсетті. RTÉ сайтында бірнеше цитаталар жарияланды: Гарри Уэлехан былай деді: "Проблема өте айқын болды. Өмір сүруге конституциялық құқығы бар туылмаған бала болды. Ол баланың дүниеге келу құқығын Бас Прокурордан басқа ешкім қорғамады". Журналист Финтан О'Тул: "Мемлекет бір қызды зорлаған адам үшін бала тууға мәжбүрлеуге әрекеттенді". "Конституцияны кейбір мәселелерде пайдаланып, енді бірінде пайдаланбауға болмайды. Бұл ақ-қара мәселе – Гарри Уэлехан конституцияны іске асырды және мен оның дұрыс істегеніне сенемін" – RTÉ журналисі Катал МакКоилл. "Мен Альберттің "Біз енді батпаққа батып қалдық, Дигги, бәрі бізді ұстауға тырысады" деген сөзін есіме түсіремін, ол өте дұрыс айтқан" – 1992 жылы үкіметтің баспасөз хатшысы Шон Дуиган.
Harry Whelehan said that: "The problem was stark. There was an unborn child with a constitutional right to life. There was nobody to advocate the right of that child to be born other than the Attorney General". "The State was going to force a child to bear a child for her rapist" said Fintan O'Toole, journalist. "You can't use the constitution for certain issues and not others. It is black and white – Harry Whelehan implemented the constitution and I believe he did the right thing." – Cathal Mac Coille, RTÉ journalist. "I remember Albert saying 'we're up to our necks in it now Diggy, they're all out to get us', and he was so right" – Seán Duignan, government press secretary in 1992.