Кіріспе

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың "Даддженге қарсы Ұлыбритания" (1981) ісі – Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың (АҚК) қарауында болған іс. Онда 1885 жылғы Қылмыстық заңға түзетулер енгізу туралы заңның 11-бабы Англия, Уэльс және Солтүстік Ирландияда еркектер арасындағы гомосексуалдық қатынастарды қылмыс деп танығаны, сот жауапкердің Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 8-бабында қарастырылған құқықтарын бұзды деген шешім қабылдады. Бұл іс АҚК алдында еркектер арасындағы гомосексуалдық қатынастарды қылмыстық қылмыс деп тану бойынша алғашқы сәттілі іс ретінде маңызды болды; 1982 жылы Солтүстік Ирландиядағы еркектер арасындағы гомосексуалдық қатынастарға қатысты заң Шотландиядағы (1980 жылдан бері) және Англия мен Уэльстегі (1967 жылдан бері) заңдармен үйлестірілді; бұл іс Мэри Робинсонның АҚК алдындағы "Норриске қарсы Ирландия" ісіне жол ашты, ол Ирландия Республикасында 1885 жылғы сол заңның қолданылуын тоқтатуға бағытталған болатын; сондай-ақ, бұл іс Еуропа Кеңесінің барлық мүше мемлекеттер еркектер мен әйелдердің гомосексуалдық мінез-құлқына қатысты қылмыстық санкциялар салмауына әкелген құқықтық прецедентті орнатуға ықпал етті.

Фактілер

Джефф Дадджен Солтүстік Ирландияның Белфаст қаласында кеме жөнелтуші және гей белсенді болған кезде, Корольдік Ольстер полициясы оны сексуалдық қатынастары туралы сұраққа алып тергеді. Ол 1975 жылы Еуропалық адам құқықтары комиссиясына шағым түсірді, және 1979 жылы өткен тыңдаудан кейін оның шағымы Еуропалық адам құқықтары сотында қаралуға қабілетті деп жарияланды. Сот отырысы 1981 жылдың сәуір айында 19 судьядан тұратын толық құрам алдында өтті. Даддженді Лорд Гиффорд, Терри Муньярд адвокаттары және Пол Крейн сот өкілі қорғады.

Үкім

1981 жылдың 22 қазанында Сот Комиссиямен келісіп, Солтүстік Ирландияда ересектердің өзара келісімімен жасалған гомосексуалдық актілерді қылмыстық қылу Еуропалық адам құқықтары конвенциясының 8-бабын бұзады деп шешті. Аталған бапта былай делінген: «Әркімнің жеке және отбасылық өміріне, үйіне және корреспонденциясына құрметпен қарау құқығы бар. Бұл құқықты жүзеге асыруға мемлекеттік биліктің араласуына, егер ол заңмен сәйкес келіп, демократиялық қоғамда денсаулықты немесе моральды қорғау үшін қажет болмаса, жол берілмейді». Бұл мәселе бойынша Дудженнің пайдасына 15 дауысқа 4 қарсы дауыспен шешім қабылданды. Сот «Дуджен мырзаға Солтүстік Ирландия заңдарымен жүргізілген шектеу, оның ауқымдылығы мен абсолютті сипатымен, мүмкін болатын жазалардың қатыстылығына қарамастан, көзделіп отырған мақсаттарға пропорционалсыз» деп мәлімдеді. Алайда, сот шешімінде «осындай қатынастарға қатысты жасқа келісім беру мерзімін ұзарту мәселесін әр ел өзі шешеді» делінген. Сот 14 дауысқа 5 қарсы дауыспен 8-баппен бірге қарастырылған 14-бапты қарау қажет емес деп шешті, бұл дискриминация мәселесін қарастыруды білдірмес еді. «Өтініш берушінің жеке жыныстық өміріне құрметтеу құқығының шектелуі оның ауқымдылығы мен абсолютті сипатымен 8-бапты бұзуға алып келсе, оған басқа адамдармен салыстырғанда кемсітушілікке ұшырады-ушырамағанын анықтаудың құқықтық мағынасы жоқ» деп мәлімдеді. Екі жақтың да пікірлері азшылықтың пікірі ретінде жазылды.

Маңыздылығы

Бұл Еуропалық адам құқықтары сотында ЛГБТ құқықтарына қатысты алғашқы шешім болды. Сот қабылдаған отыз бесінші іс және Ұлыбританияға қарсы табылған бесінші бұзушылық еді. Страсбургте он мыңнан астам іс қаралыпты. Осы шешімнің нәтижесінде 1982 жылғы қазан айында Солтүстік Ирландияда еркектердің гомосексуалдық қатынасы қылмыстан босатылды. Ұлыбританияда әйелдердің гомосексуалдық мінез-құлқы ешқашан қылмыс деп есептелмеген. Солтүстік Ирландия парламентінің депутаттары ұсынылған заңға қарсы дауыс берді. 1983 жылғы 24 ақпандағы 50-бап бойынша келісімде ешқандай өтемақы тағайындалмады, себебі сот шешімі келтірілген зиян мен ауыртпалық үшін жеткілікті сыйақы саналды. Даддженнің заңдық шығындарына 3315 фунт стерлинг төленді, бірақ оның сол кездегі адвокаттарының еңбекақысы шартты төлем негізінде болғандықтан, қалған 1290 фунт стерлингінен бас тартылды. Басты іс бойынша оған қарсы дауыс берген бес судьяның үшеуі және британдық судья сот отырысының жеті судьясының көпшілігін құрады. Кейіннен ақпараттық сұранысқа жауап ретінде сол кездегі консервативті министрдің жазбасы табылды, онда: "Бұл мәселені шегіне қойыңыз, Страсбург қажетті шараларды қабылдайды" делінген. Бұл Ұлыбритания үкіметі Дуддженнің ісіне көңіл білдірсе де, Солтүстік Ирландиядағы заңды өзгерту үшін Еуропалық адам құқықтары сотын пайдалануды, өзі араласудан жаңылғандығын көрсетеді. 1885 жылғы заңның осы ережесі Ирландия Республикасында да қолданыста болды және 1983 жылы Ирландияның Жоғарғы сотымен бекітілді. Норрис Ирландияға қарсы (1988) ісінде бұл мәселе ЕҚҚС-да сәтті дауланып, Дудджен маңызды прецедент ретінде танылды. Бұл 1993 жылы Ирландия Республикасында қылмыстық жазадан босатуға әкелді. Модинос Кипрге қарсы (1993) ісінде де осыған ұқсас шешім қабылданды, онда осыған балама заң бұзушылық деп танылды. Дадджен Ұлыбританияға қарсы ісі Лоуренс Техасқа қарсы (2003) ісінде АҚШ Жоғарғы сотының шешімінде судья Энтони Кеннедиге сілтеме жасалды, нәтижесінде 14 штаттың содомияға қарсы заңдары конституцияға қайшы деп танылды.

Сыртқы сілтемелер және тиісті әдебиеттер

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың халық тарихы, Майкл Д. Голдхабер, Ратгерс университетінің баспасы, Нью-Джерси, 2007. 3-тарау «Қиын замандағы гомосексуалдар». Адам құқықтарын қорғау туралы әңгімелер, Foundation Press, Нью-Йорк, 2009, 3-тарау «Даджен мен Туненнің тарихтары: жыныстық бағдарды заңдастыруға жеке күрес», Марк Бромли және Кристен Уокер. Дж. Дадженнің 2011 жылы Туринде өткен ILGA конференциясындағы сөйлеген сөзі.