Кіріспе

Түркиядағы армян тарихи аймағы Батыс Армения (Батыс армян: Արեւմտեան Հայաստան, Arevmdian Hayasdan) – Түркияның (бұрынғы Осман империясы) ішінде орналасқан армян жоталарының батыс бөліктерін білдіретін термин. Батыс Армения, сондай-ақ Византия Армениясы деп те аталады, 387 жылы Ұлы Арменияның Византия империясы (Батыс Армения) мен Сасанидтер Персиясы (Шығыс Армения) арасында бөлінуі нәтижесінде пайда болды. Армян геноцидінен кейін армян диаспорасы және қазіргі Түркияның жергілікті армяндары Батыс Арменияда саяси өкілдік алуға немесе Армения Республикасымен қайта бірігуге ұмтылды. Аймақ 16 ғасырда Осман-Сафави соғысы (1532–1555) кезінде Осман империясы тарапынан басып алынды, бұл соғыс олардың ирандық Сафави қарсыластарына қарсы болды. Аймақтағы Осман билігі бұрынғыдан кейінгіге берілгеннен кейін, 1623–1639 жылдардағы Осман-Сафави соғысынан кейін ғана шешуші болды. Содан кейін аймақ Түрік Армениясы немесе Осман Армениясы деп те аталды. 19 ғасырда Ресей империясы Ираннан Шығыс Арменияның барлық бөлігін, сондай-ақ Түрік Армениясының бір бөлігін, мысалы, Карсты жаулап алды. Аймақтың армян халқы 1890 жылдардағы армяндарға қарсы кең таралған қырғындар кезінде зардап шекті. 1915 жылғы армян геноциді және одан кейінгі жылдарда өздерінің атамекенінде тұратын армяндар Осман әскерлері тарапынан жойылды немесе жер аударылды. 4000 жылдан астам уақыт бойы сақталған армян мәдени мұрасының жүйелі түрде жойылғандығы мәдени геноцидтің мысалы ретінде қарастырылады. 2000 жылдан бері армян геноцидінен аман қалған Батыс армян мұрагерлерінің конгресін ұйымдастыру комитеті диаспоралық қауымдастықтарда белсенді жұмыс істеп келеді.

Этимология

Армян тілінде бұл аймақтың бірнеше атауы бар. Бүгінгі таңда ең көп таралған - шығыс армян тіліндегі Аревмтян Хаястан (Արևմտյան Հայաստան) (негізінен Арменияда, Ресейде, Грузияда, Иранда сөйленеді) және батыс армян тіліндегі Аревмдеан Хаясдан (Արեւմտեան Հայաստան) (диаспорада сөйленеді: АҚШ, Франция, Ливан, Сирия, Аргентина және т.б.). Архаикалық атаулар (1920 жылдарға дейін қолданылған) шығыс армян тілінде Тачкахаястан (Տաճկահայաստան) және батыс армян тілінде Дачкахayasдан. Сондай-ақ, сол кезеңде Түрк'ахаястан (Թուրքահայաստան) немесе Трк'ахаястан (Թրքահայաստան) деп те аталған, екеуі де Түрік Армениясын білдіреді. Түрік тілінде Батыс Арменияның тура аудармасы - Баты Армения. 1941 жылы Бірінші географиялық конгресс Түркияның жеті географиялық аймағын анықтағаннан бері, аймақ ресми түрде Шығыс Анатолия (Doğu Anadolu) деп сипатталған. Тарихтың көп бөлігінде Анатолияның шығыс шекарасы Армения мен Иран мемлекеттерінің арасындағы қазіргі шекараны белгілейтін Аракс өзеніне дейін созылмаған деп есептелген. Күрдтер аймақтың оңтүстік бөлігін Бакуре-Кордастан (Солтүстік Күрдістан) деп атайды.

Османдықтардың жаулауы

Осман-парсы соғысынан (1623-1639) кейін Батыс Армения Осман империясының құрамына толыққандай қосылды. Батыс (Отоман) Армения алты вилайеттен (вилайят ı sitte) тұрды: Эрзурум, Ван, Битлис, Диярбекир, Харпут және Сивас вилайеттері. Батыс Арменияның тағдыры – көбінесе "Армения мәселесі" деп аталатын – әрмен халқының қазіргі тарихындағы маңызды мәселе саналады.

Арменияның геноциді

1894–1896 және 1915 жылдары Осман империясы әрмендерге қарсы жүйелі жаппай қырғындар жасап, оларды күштеп жер аударуға ұшыратты, нәтижесінде әрмен геноциді орын алды. Әрмендерді жаппай жер аудару және өлтіру 1915 жылдың көктемінде басталды. 1915 жылғы 24 сәуірде армян зиялылары мен қоғамдық қайраткерлері Константинопольден жер аударылды. Әртүрлі дереккөздерге сәйкес, осы оқиға барысында шамамен 1,5 миллион армян қаза болды.

Кавказдық науқан

Бірінші дүниежүзілік соғыстың Кавказ жорығы кезінде Ресей империясы Осман империясының армян халқы қоныстанған көптеген аймақтарын басып алды. 1915 және 1918 жылдар аралығында басып алынған аймақтарда уақытша провинциялық үкімет құрылды. 1917 жылғы Ресей революциясының салдарынан туған қаос барлық ресейлік әскери операцияларды тоқтатты және ресейлік әскерлер шегінуді бастады. Батыс армяндарының бірінші және екінші құрылтайлары 1917 және 1919 жылдары Ереванда өтті.

СазоновПалеологтар туралы келісім

1916 жылғы 26 сәуірдегі Ресей сыртқы істер министрі Сергей Сазонов пен Ресейдегі француз елшісі Морис Палеолог арасындағы Сазонов-Палеолог келісімі, Сайкс-Пико келісіміне Ресейдің келісімін алу шартымен, Батыс Арменияны Ресейге беруді көздеген.