Кіріспе

Фитол (флорасол, фитозол) – ациклді сутегіленген дитерпен спирті, ол Е витамині мен К1 витаминінің синтетикалық түрлерін жасауда, сондай-ақ парфюмерия өндірісінде алдынғы зат ретінде қолданылады. Оның басқа коммерциялық қолданыстарына косметика, шампунь, дәретхана сабындары және жуғыш заттар, сонымен қатар кейбір каннабис дистилляттарында сұйылтқыш немесе хоштандыру үшін қолданылады. Оның дүние жүзіндегі жылдық қолданысы шамамен 0,1–1,0 тоннаны құрайды деп бағаланады.

Адамдар

Рефсум ауруы (кейде ересектердегі Рефсум ауруы деп те аталады) – аутосомалық рецессивті генетикалық бұзылыс, оның салдарынан тіндерде фитаникалық қышқылдың зиянды жиынтығы жиналады және көбінесе перифериялық полиневропатия, шашақтық атаксия, пигменттік ретинит, иіс сезудің жоғалуы (аносмия) және есту қабілетінің төмендеуі сияқты әртүрлі белгілермен көрінеді. Адамдар хлорофиллден фитаникалық қышқылды өндіре алмайды, бірақ еркін фитолды фитаникалық қышқылға айналдыра алады. Сондықтан Рефсум ауруымен ауыратын науқастар фитаникалық қышқыл мен еркін фитолдың қабылдауын шектеуі керек. Сан алуан тағамдық өнімдердегі еркін фитолдың мөлшері туралы мәліметтер бар.

Тышқандар

Sprague Dawley егеуқұйрықтарына аэрозоль түрінде әсер еткенде өкпеге қан кету және мұрын, жұтқыншақ және өкпе тіндерінің некрозы тудыратыны анықталды, ешқандай қауіпсіз доза диапазоны белгіленбеді. Фитол егеуқұйрықтарының көп бөлігі өлді немесе өлімге жуық жағдайда болды, нәтижесінде 14 күндік зерттеу 2-ші күні тоқтатылды.

Басқа омыртқалы жануарлар

Қайта кешіретін жануарларда жұтылған өсімдік материалдарының ішектегі ашыуы хлорофилл құрамына кіретін фитолды босатады, ол кейін фитан қышқылына айналып майларда жиналады. Акула бауырында ол пристанға айналады.

Дау

2020 жылы канадалық канабис компаниясы «Токио Смоук», сол кезде «Canopy Growth» компаниясына тиесілі болған, фитол қосқан барлық өнімдерін сатудан алып тастады және жеткізушілерге 48 сағат ішінде, егер ол құрамында болса, «жазбаша растау» беруді талап етті. Бір жыл өткен соң, бұрынғы «True Terpenes» компаниясының CSO-сы болған Дейвид Хелдрет, аталған компания әлі де оны өнім ретінде тізімдегендіктен, Эндрю Фридманмен бірге бұл мәселені зерттеді және ақпаратқа қол жеткізу туралы заңға сәйкес, өнімдерді алып тастауға себеп болған зерттеудің құпиясы алынбау үшін өтініш берді. Сол жылы Канада үкіметі канабис ережелеріне «канабис экстракттерінің хош иістендіргіштері» туралы түзетулер енгізді.

Табиғаттағы рөлдері

Жәндіктер, мысалы, сумақ блоха қоңызы, фитол мен оның метаболиттерін (мысалы, фитаникалық қышқыл) химиялық қорғаныш ретінде пайдаланады деп хабарланады. Бұл заттар қонақ өсімдіктерден шығады. Адамдардан өзгеше, әртүрлі адам емес приматтар өсімдік материалдарын артқы ішекте ашыту арқылы фитолдың маңызды мөлшерін ала алатынына байланысты жанама дәлелдер бар.

Транскрипцияның модуляторы

Фитол және/немесе оның метаболиттері PPAR альфа және ретиноид X рецепторының (RXR) транскрипциялық факторларымен байланысып, және/немесе оларды белсендіруі мүмкін. Фитаникалық қышқыл және пристаникалық қышқыл – табиғи лигандтар болып табылады. Егешқұйрықтарда (тышқандарда) ауыз арқылы қабылданатын фитол бірнеше органда пероксисомалардың күрт көбеюіне себеп болады.

Мүмкін болатын биомедициналық қолданулар

Фитолдың құлшынуға қарсы, метаболизмді реттеу, цитотоксикалық, антиоксиданттық, аутофагия және апоптозды күшейту, ауырсынды басу, қабынуға қарсы, иммундық жүйені реттеу және микробқа қарсы әсерлері зерттелді.

Геохимиялық биомаркер

Фитол – биосферадағы ең көп кездесетін ациклді изопреноидты қосылыс болуы мүмкін, ал оның ыдырау өнімдері су ортасында биогеохимиялық маркерлер ретінде қолданылады.