Кіріспе
Амигдалин (көне грекше: ἀμυγδαλή amygdalē 'бадам') – көптеген өсімдіктерде, әсіресе абрикостың дәндерінде (жаңғақтарында), ащы бадам, алма, шабдалы, шие және слива тұқымдарында, сондай-ақ маниок тамырында кездесетін табиғи химиялық қосылыс. Амигдалин цианогенді гликозид ретінде жіктеледі, себебі әрбір амигдалин молекуласында нитрил тобы бар, ол бета-глюкозидазаның әрекетінен уытты цианид ионын бөліп шығаруы мүмкін. Амигдалинды жеу адам организмінде цианидтің пайда болуына және цианидпен улануға әкелуі мүмкін. 1950 жылдардың басынан бері амигдалин және лаетрил аталатын химиялық туындысы қатерлі ісікке қарсы балама ем ретінде насихатталды, көбінесе витамин B17 деген жаңылыс атаумен (не амигдалин, не лаетрил витамин емес). Лаетрилді қатерлі ісікке емдеу үшін қолдану медицина әдебиетінде шарлатандықтың классикалық мысалы ретінде сипатталған және «медицина тарихындағы ең шебер, ең күрделі және ең табысты қатерлі ісікке қарсы шарлатандық науқан» деп аталады. Амигдалин бадам, абрикос (14 г/кг), шабдалы (6,8 г/кг), слива (сортқа байланысты 4–17,5 г/кг), сондай-ақ алма тұқымдарында (3 г/кг) қамтылған. Амигдалиннен бөлінетін бензальдегид ащы дәм береді. Ащы емес бадамдағы амигдалин мөлшері ащы бадамға қарағанда аз, себебі оның геномында «Тәтті ядро» (Sk) деп аталатын рецессивті геннің айырмашылығы бар. Бір зерттеуде ащы бадамдағы амигдалин концентрациясы сортқа байланысты 33-ден 54 г/кг-ға дейін болды; жартылай ащы сорттардың орташа көрсеткіші 1 г/кг, ал тәтті сорттардың орташа көрсеткіші 0,063 г/кг, сортқа және өсірілген аймаққа байланысты айтарлықтай өзгерді. Амигдалинды бөліп алудың бір әдісі – жемістен жаңғақтарды алып, оларды жарып, ядроларын алу, оларды күнде немесе пеште кептіру. Ядроларды этанолда қайнатады; ерітінді буланып, диэтил эфирі қосылғаннан кейін амигдалин ұсақ ақ кристалдар түрінде тұншықтырылады. Табиғи амигдалиннің хиральды фенил орталығында (R) конфигурациясы болады. Жұмсақ сілтілік ортада бұл стереогендік орталық изомерленеді; (S) эпимері неоамигдалин деп аталады. Амигдалиннің синтезделген түрі (R) эпимері болғанымен, егер өндіруші затты дұрыс сақтамаса, нитрил және фенил топтарына байланысқан стереогендік орталық оңай изомерленеді. Амигдалин ішектегі β-глюкозидаза (эмульсин) және амигдалин бета-глюкозидазасы (амигдалаза) арқылы гидролизделгенде джентиобиоз және L-манделонитрил пайда болады. Джентиобиоз одан әрі гидролизделгенде глюкоза, ал манделонитрил (бензальдегидтің цианогидрині) бензальдегид пен сутегі цианидіне ыдырайды. Жеткілікті мөлшердегі сутегі цианиді (күнделікті қабылдауға рұқсат етілген мөлшері: ~0,6 мг) цианидпен улануға әкеледі, оның ауыз арқылы қабылдағандағы өлімге әкелетін дозасы 0,6–1,5 мг/кг дене салмағын құрайды.
Amygdalin (from Ancient Greek: ἀμυγδαλή amygdalē 'almond') is a naturally occurring chemical compound found in many plants, most notably in the seeds (kernels) of apricots, bitter almonds, apples, peaches, cherries and plums, and in the roots of manioc. Amygdalin is classified as a cyanogenic glycoside, because each amygdalin molecule includes a nitrile group, which can be released as the toxic cyanide anion by the action of a beta glucosidase. Eating amygdalin will cause it to release cyanide in the human body, and may lead to cyanide poisoning. Since the early 1950s, both amygdalin and a chemical derivative named laetrile have been promoted as alternative cancer treatments, often under the misnomer vitamin B17 (neither amygdalin nor laetrile is a vitamin). The promotion of laetrile to treat cancer has been described in the medical literature as a canonical example of quackery, and as "the slickest, most sophisticated, and certainly the most remunerative cancer quack promotion in medical history". Amygdalin is contained in stone fruit kernels, such as almonds, apricot (14 g/kg), peach (6.8 g/kg), and plum (4–17.5 g/kg depending on variety), and also in the seeds of the apple (3 g/kg). Benzaldehyde released from amygdalin provides a bitter flavor. Because of a difference in a recessive gene called Sweet kernal [Sk], much less amygdalin is present in nonbitter (or sweet) almond than bitter almond. In one study, bitter almond amygdalin concentrations ranged from 33 to 54 g/kg depending on variety; semibitter varieties averaged 1 g/kg and sweet varieties averaged 0.063 g/kg with significant variability based on variety and growing region. For one method of isolating amygdalin, the stones are removed from the fruit and cracked to obtain the kernels, which are dried in the sun or in ovens. The kernels are boiled in ethanol; on evaporation of the solution and the addition of diethyl ether, amygdalin is precipitated as minute white crystals. Natural amygdalin has the (R) configuration at the chiral phenyl center. Under mild basic conditions, this stereogenic center isomerizes; the (S) epimer is called neoamygdalin. Although the synthesized version of amygdalin is the (R) epimer, the stereogenic center attached to the nitrile and phenyl groups easily epimerizes if the manufacturer does not store the compound correctly. Amygdalin is hydrolyzed by intestinal β glucosidase (emulsin) and amygdalin beta glucosidase (amygdalase) to give gentiobiose and L mandelonitrile. Gentiobiose is further hydrolyzed to give glucose, whereas mandelonitrile (the cyanohydrin of benzaldehyde) decomposes to give benzaldehyde and hydrogen cyanide. Hydrogen cyanide in sufficient quantities (allowable daily intake: ~0.6 mg) causes cyanide poisoning which has a fatal oral dose range of 0.6–1.5 mg/kg of body weight.
Лаэтрил
Лаэтрил (патенттелген 1961) – амигдалиннің қарапайым жартылай синтетикалық туындысы. Лаэтрил амигдалиннен гидролиз арқылы синтезделеді. Әдеттегі коммерциялық көзі – абрикос тұқымдары (Prunus armeniaca). Атауы «лаеворотаторлы» және «манделонитрил» деген екі сөзден туындаған. Лаеворотаторлы молекуланың стереохимиясын сипаттайды, ал манделонитрил – цианидті ыдырау арқылы бөліп шығаратын молекуланың бөлігін көрсетеді. 500 мг лаэтрил таблеткасында 2,5–25 мг сутек цианиді болуы мүмкін. Амигдалин сияқты, лаэтрил де он екі елі ішекте (алкалды ортада) және ішекте (ферменттік жолмен) D-глюкуроникалық қышқылы мен L-манделонитрилге гидролизденеді; соңғысы бензальдегид пен сутек цианидіне гидролизденеді, олардың жеткілікті мөлшері цианидпен улануға әкелуі мүмкін. Лаэтрилге қатысты талаптар үш түрлі гипотезаға негізделген: Бірінші гипотеза бойынша, қатерлі жасушаларда көп мөлшерде бета-глюкозидаза бар, ол гидролиз арқылы лаэтрилден HCN-ды бөліп шығарады. Қалыпты жасушаларға әсер етпейді деп есептелді, себебі оларда бета-глюкозидазаның концентрациясы төмен, ал роданездің концентрациясы жоғары, ол HCN-ды аз улы тиоцианатқа айналдырады. Бірақ кейіннен қатерлі және қалыпты жасушаларда бета-глюкозидаза мен роданездің шамалы және ұқсас мөлшерде екені анықталды. Соңғы гипотезада лаэтрилдің жаңадан ашылған В17 витамині екендігі және рак – «В17 жетіспеушілігінің» салдары екендігі айтылды. Осы лаэтрил түрін тамақпен үнемі қабылдау рак ауруының барлық жағдайларын алдын алады деп болжанды. Алайда, физиологиялық процесс, тамақтану қажеттілігі немесе қандай да бір жетіспеушілік синдромының анықталуы түрінде бұл болжамды қолдайтын ешқандай дәлел жоқ. «Витамин B17» термині Америкалық тамақтану витаминдері институтының номенклатура комитетімен мойындалған жоқ.
Ерте кездегі қолданысы
Амигдалинді алғаш рет 1830 жылы Пьер Жан Робике және Антуан Бутрон Шарлард ащы бадам тұқымынан (Prunus dulcis) бөліп шығарды. Либиг пен Вёлер амигдалиннің гидролизінен үш затты тапты: қант, бензальдегид және прус қышқылы (цианитті сутек, HCN). Кейінгі зерттеулер көрсеткендей, күкірт қышқылы оны D-глюкозаға, бензальдегидке және прус қышқылына гидролиздейді, ал тұз қышқылы мандель қышқылын, D-глюкозаны және аммиакты береді. 1845 жылы амигдалин Ресейде, ал 1920 жылдары АҚШ-та қатерлі ісікке қарсы ем ретінде қолданылған, бірақ ол тым улы деп танылды. Кейіннен ол лаетрил ретінде қатерлі ісіктерді емдеу үшін сатылды. Содан кейін АҚШ-тың 27 штаты амигдалиннің қолданылуын заңдастырды.
Кейінгі нәтижелер
1977 жылы бақылаудағы, соқыр сынақта лаетрил плацебодан ешқандай артық белсенділік көрсетпеді. Бұл қателіктер ғылыми тұрғыдан маңызды емес деп есептелді, бірақ Николас Уэйд Science журналында «қатаң объективтіліктен кез келген ауытқудың тіпті көрінісі де өкінішті» деді. Бұл зерттеулердің нәтижелері бірге жарияланды. 2015 жылғы Cochrane Collaboration жүргізген жүйелі шолуда: «Амигдалиннің немесе лаетрилдің қатерлі ісікпен ауыратын науқастарға пайдалы әсер ететінін дәлелдейтін сенімді клиникалық деректер қазіргі уақытта жоқ. Лаетрил немесе амигдалиннен, әсіресе ауызға қабылдағаннан кейін цианид улануынан туындайтын ауыр жағымсыз әсерлердің қаупі зор. Сондықтан, лаетрилдің немесе амигдалиннің қатерлі ісікке қарсы емдеудегі пайдасы мен зияны арасындағы тепес-төлкең теріс. Мысалы, 1982 жылы Мейо клиникасы жүргізген 175 науқасты қамтитын сынақта, бір науқастан басқа барлығында ісіктің көлемі үлкейгені анықталды. Авторлар «амигдалинмен емдеудің қауіптілігі бірнеше науқаста цианидтік улану белгілерімен немесе қандағы цианид деңгейінің өлімге әкелетін шегіне жақындауымен көрінді» деп хабарлады. Зерттеуде «осы препаратты қолданған науқастарды цианид улануының қаупі туралы ескерту керек және олардың қандағы цианид деңгейін мұқият бақылау қажет. Амигдалин (лаетрил) – қатерлі ісікке қарсы тиімді емес, улы дәрі» деген қорытынды жасалды. Сонымен қатар, «лаетрилдің бақыланатын клиникалық сынақтары (жаңа емді алған және алмаған науқастар тобын салыстыратын сынақтар) туралы ешқандай хабарлама жоқ». 1970 жылдары басталған FDA және AMA-ның күресі, қара нарықта бағаны көтеріп, қастандық теориясын күшейте түсті және адал емес кәсіпкерлерге миллиондаған долларлық контрабандалық империя құруға мүмкіндік берді. Кейбір американдық қатерлі ісікпен ауыратын науқастар Мексикаға, мысалы Тихуанадағы Oasis of Hope ауруханасына емделуге барады. Актер Стив Маккуин асқазан ісігін жою үшін операциядан кейін Мексикада қайтыс болды, бұрын Уильям Д. Келлидің күтімімен плевралық мезотелиоманы (асбестпен байланысты қатерлі ісік) ұзақ емделген. Келли – лицензиясы алынған тіс дәрігері және ортодонт, ол панкреатикалық ферменттерді, күніне 50 витамин мен минералды, жиі дене тазалау, клизма және белгілі бір диетамен қатар лаетрилді қолданатын қатерлі ісікке қарсы емді ойлап тапқанын мәлімдеді. АҚШ-та лаетрилді қолдайтындардың қатарында Ұлттық қатерлі ісік институтының цитохимиялық зертханасының бұрынғы бас химигі Дин Берк және ұлттық қол күресінің чемпионы Джейсон Вейл бар. Вейл 2004 жылы, басқа да қылмыстармен қатар, лаетрилді қатерлі ісікке қарсы ем ретінде алаяқтықпен сатты деп айыпталды. Сот Вейлдің лаетрилді сатудан кем дегенде 500 000 доллар пайда тапқанын да анықтады. 1970 жылдары бірнеше штаттағы сот істері FDA-ның өмірді сақтап қалуға мүмкіндік беретін дәрілерге қол жеткізуді шектеу билігіне қарсы шықты. Жиырмадан астам штат лаетрилді қолдануды заңдастыратын заңдарды қабылдады. АҚШ-тың Ратфордқа қарсы ісі бойынша Біріккен соттың бірауыздан қабылдаған шешімі құраманың штатта тасымалдауын заңсыз деп танығаннан кейін, оны пайдалану күрт азайды. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы қатерлі ісікке қарсы ем ретінде лаетрилді сатушыларды түрмеге қамауды жалғастыруда, оны «қатерлі ісікке қарсы ешқандай әсерін көрсетпеген, өте улы өнім» деп атады.
Танымал мәдениетте
"Заң мен тәртіп" телесериалының "Екінші пікір" атты эпизоды, "Доктор" Хас есімді диетологтың емделушілерге лаэтрилді сүт безі қатерлі ісігіне қарсы дәстүрлі мастэктомияның орнына ем ретінде беруі туралы.