Кіріспе

Каротиноидтық пигмент
chembox
| Watchedfields = өзгертілген
| verifiedrevid = 464394622
| ImageFile = Lycopene powder. jpg
| ImageSize1 = 150px
| ImageFile2 = Lycopene. svg
| ImageSize2 = 350px
| ImageFile3 = Lycopene 3D шарлары (айналма). png
| ImageSize3 = 250px
| IUPACName = ψ,ψ Каротин
| SystematicName = (6E,8E,10E,12E,14E,16E,18E,20E,22E,24E,26E) 2,6,10,14,19,23,27,31 Октаметилдотриаконта-2,6,8,10,12,14,16,18,20,22,24,26,30-тридекаен
| OtherNames =
|Section1=
|Section2=Chembox Properties
| C=40 | H=56
| Appearance = күңгірт қызыл түсті қатты зат
| Density = 0.889 г/см3
| MeltingPtC = 177
| MeltingPt ref =
| BoilingPtC = 660.9
| BoilingPt notes = 760 мм рт.ст. бағытында
| Solubility1 = 1 г/л (14 °C) Ликопен (жаңа латын тілінен Lycopersicon, бұрынғы томат туысының аты) – томаттар мен басқа да қызыл жемістер мен көкөністерде кездесетін жарқын қызыл каротиноидты көмірсутек.

Пайда болуы

Помидордан басқа, ол қызыл морковь, қарбыз, грейпфрут және папайяда да табылады. Қызанақ пен шиеде жоқ. Оның А витаминіне қатысы жоқ. Өсімдіктерде, балдырларда және басқа фотосинтез жасайтын организмдерде ликопен көптеген каротиноидтардың биосинтезіндегі аралық зат болып табылады, оның ішінде сары, қызғылт сары немесе қызыл түс беруге, фотосинтезге және фотоқорғауға жауапты бета-каротин де бар. Австралия және Жаңа Зеландия (160d ретінде тіркелген) және Еуропалық Одақ.

Құрылымы мен физикалық қасиеттері

Ликопен – симметриялық тетратерпен, себебі ол толығымен көміртек пен сутектен тұрады және сегіз изопрен бөлігінен құралған. Адам қанында ликопеннің жалпы концентрациясының 60%-дан астамын әртүрлі цис изомерлері құрайды, бірақ жеке изомерлердің биологиялық әсері зерттелмеген. Ликопен сияқты каротиноидтар өсімдіктердегі фотосинтез пигменттік ақуыз кешендерінде, фотосинтездік бактерияларда, саңырауқұлақтар мен балдырларда табылған. Шашыраңқы ликопен молекулаларын көміртекті нанотүтікшелерге енгізу арқылы олардың оптикалық қасиеттерін жақсартуға болады. Енгізілген бояғыш пен нанотүтікше арасында тиімді энергия алмасу жүзеге асады – жарық бояғышпен сіңіріліп, айтарлықтай жоғалмай нанотүтікшеге беріледі. Енгізу ликопен молекулаларының химиялық және жылулық тұрақтылығын арттырады; сондай-ақ оларды бөліп алып, жеке-жеке сипаттауға мүмкіндік береді.

Биосинтез

Ликопеннің еукариоттық өсімдіктерде және прокариоттық цианобактериялардағы шартсыз биосинтезі ұқсас, сондай-ақ қатысты энзимдер де ұқсас. Ағартқыш ликопенді тотықтырып, осылайша өнімнің еріуіне мүмкіндік береді.

Жағымсыз әсерлер

Ликопен улы емес және көбінесе тамақта, әсіресе қызанақ өнімдерінде кездеседі. Тамақтағы ликопенге қатысты төзбеушілік немесе аллергиялық реакциялар болуы мүмкін, бұл диарея, жүрек ауруы, асқазанның ауыруы немесе құрысуы, газ және тәбеттің жоғалуына әкелуі мүмкін. Ликопенді қанды ұйытуға қарсы препараттармен бірге қабылдағанда қан кету қаупі артуы мүмкін. Шамадан тыс ликопен қабылдауды тоқтатқаннан кейін тері түсінің өзгеруі біртіндеп жоғалуы күтіледі. 2017 жылғы шолу қызанақ өнімдері мен ликопенді қосымшалардың қан липидтері мен қан қысымын төмендетуге көмектесетінін көрсетті. 2015 жылғы шолу диеталық ликопеннің простата безінің қатерлі ісігінің қаупін азайтумен байланысты екенін анықтады, ал 2021 жылғы мета-талдау диеталық ликопеннің простата безінің қатерлі ісігінің қаупіне әсер етпейтінін көрсетті. Басқа зерттеулер ликопенді тұтынудың адам денсаулығына тигізетін әсерін анықтау үшін жеткілікті зерттеулер жүргізілмегенін көрсетті.

Еуропа мен АҚШ-тағы реттеуші мәртебесі

Ликопен және оның диетадағы мүмкін пайдасы туралы әдебиеттерді қарастырғанда, Еуропалық тамақ қауіпсіздігі агенттігі ликопеннің адамдарда антиоксиданттық әсерге ие екенін, әсіресе теріде, жүрек жұмысында немесе ультракүлгін сәулелерден көруді қорғауда жеткіліксіз дәлелдер бар деген қорытындыға келді. Ликопенді помидордан алу арқылы жүрек-қан тамырлары аурулары мен простата қатерлі ісігіне қарсы зерттеулер жүргізілгенімен, ешқандай ауруға әсері анықталған жоқ. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы 2005 жылы өндірушілердің ликопенді "арнайы белгілеуге" және түрлі қатерлі ісіктердің қаупін азайтуға рұқсат беру туралы өтініштерін қабылдамады және күшін жоймаған қорытынды жасады: ешқандай зерттеу ликопенді қабылдаудың қатерлі ісіктің нақты түрлерінің қаупін азайтуға болатыны туралы ақпарат бермеді. Жоғарыда айтылғандарға негізделген, АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы ликопенді тағамдық құрауыш ретінде, тағамның бір бөлігі ретінде немесе диеталық қосымша ретінде тұтыну мен осы қатерлі ісіктердің арасындағы байланысты растайтын сенімді деректер жоқ деп қорытындылады.