Кіріспе
Яюэ – ежелгі Қытайдағы патша сарайы мен храмдарда орындалған классикалық музыка мен бидің бір түрі. Яюэдің негізгі қағидалары Батыс Чжоу дәуірінде қалыптасты. Заң мен рәсімдермен бірге, ол аристократиялық саяси биліктің ресми бейнесін құрады. «Я» (雅) сөзі Чжоу дәуірінде сарайда қолданылған ән мәтіндерін білдіріп, «Шицзин» жинағында сақталған. «Яюэ» термині Конфуцийдің «Таңдамалы сөздері» еңбегінде кездеседі, онда Конфуций яюэ музыкасын жақсы және пайдалы деп санады, оны Жен мемлекетінен тараған халық музыкасына қарама-қарсы қойды, оны ол құлдыраушылық пен бұзғыштыққа алып келетін жаман деп бағалады. Сондықтан, конфуцийшілдік жүйеде яюэ – өзін-өзі жетілдіруге қажетті, жақсы және тұрақты басқаруды символдайтын музыканың дұрыс түрі ретінде қарастырылады. Бұл – сарайдағы ресми рәсімдерде орындалатын әуендік музыка, сондай-ақ храмдардағы, оның ішінде конфуцийшілдік рәсімдердегі музыка. Кең мағынада, яюэ – «суюэ» (俗樂) немесе «кәдімгі музыка» деп аталатын халық музыкасынан ерекшеленетін қытай музыкасының бір түрі, сондықтан ол цинь музыкасы сияқты ғалымдардың музыкасын да қамтуы мүмкін. Сарай яюэсі Қытайда көбінесе жоғалып кеткен, бірақ оны қайта жаңғыртуға қазіргі заманғы әрекеттер жасалып жатыр. Қытай мен Тайваньда яюэ әлі де конфуцийшілдік рәсімдердің бөлігі ретінде орындалады, ал Қытайда жаңғыртылған түрі туристер үшін ойын-сауық көзіне айналған. Яюэдің басқа да түрлері Шығыс Азияның кейбір аймақтарында сақталған, атап айтқанда Жапониядағы гагаку, Кореядағы аак және Вьетнамдағы ня няк. Бұл елдерде бірдей сөз қолданылса да (бірақ әртүрлі айтылады), музыка міндетті түрде қытай яюэсімен сәйкес келе бермейді. Дегенмен, корей аагы Қытайда ұзақтан жоғалған Сун әулетінің яюэсінің элементтерін сақтап қалған.
Yayue was a form of classical music and dance performed at the royal court and temples in ancient China. The basic conventions of yayue were established in the Western Zhou. Together with law and rites, it formed the formal representation of aristocratic political power. The word ya (雅) was used during the Zhou dynasty to refer to a form of song texts used in court and collected in Shijing. The term yayue itself appeared in Confucius' Analects, where yayue was considered by Confucius to be the kind of music that is good and beneficial, in contrast to the popular music originated from the state of Zheng which he judged to be decadent and corrupting. Yayue is therefore regarded in the Confucian system as the proper form of music that is refined, improving, and essential for self cultivation, and one that can symbolize good and stable governance. It means the kind of solemn ceremonial music used in court, as well as ritual music in temples including those used in Confucian rites. In a broader sense, yayue can also mean a form of Chinese music that is distinguishable from the popular form of music termed suyue (俗樂) or "uncultivated music", and can therefore also include music of the literati such as qin music. The court yayue has largely disappeared from China, although there are modern attempts at its reconstruction. In China and Taiwan yayue is still performed as part of a Confucian ceremony, and in China a revived form also serves as entertainment for tourists. Other forms of yayue are still found in parts of East Asia, notably the gagaku in Japan, aak in Korea, and nhã nhạc in Vietnam. Although the same word is used in these countries (but pronounced differently), the music does not necessarily correspond to Chinese yayue. The Korean aak, however, preserved elements of Song dynasty yayue long lost in China.
Тарих
Дәстүрге сәйкес, яюе Чжоу герцогы Чжоу патшасы Вудың тапсырмасымен, соңғысының Шанды жаулап алғаннан кейін көп ұзамай құрылған. Яюе құрамына шамандық немесе діни дәстүрлер, сондай-ақ ертедегі қытай халық музыкасының элементтері енген. Би де яюе музыкасымен тығыз байланысты болды, әрбір яюе шығармасының оған салтанатты немесе ырымдық биі қатысты болуы мүмкін. Чжоу әулетінің ең маңызды яюе бөлігі – алты үлкен би: Юнмен Даджуан (雲門大卷), Даксиан (大咸), Дацин (大磬, немесе Дашао 大韶), Даксия (大夏), және Даху (大濩), Даву (大武). “Ритуалдар кітабында” яюе орындалатын бірнеше жағдай сипатталған. Олардың ішінде аспан мен жерді, құдайларды немесе ата-бабаларды құрметтеу рәсімдері де бар. Дипломатиялық кездесулерде орындаудың ережелері де егжей-тегейлеп жазылған. Яюе аристократиялық садақ ату жарыстары, аң аулау экспедициялары және сәтті әскери науқан аяқталғаннан кейін ашық ауадағы шараларда да қолданылған. Яюе формасының қатаңдығымен ерекшеленді. Орындалғанда, ол әсем және ресми болды, аристократиялық топтарды бөліп көрсетуге қызмет етті. Кейде оған өлеңдер қосатын. Олардың кейбіреулері “Әндерлер кітабында” сақталған. Көктем және күз кезеңіндегі мемлекетаралық қатынастарда салтанаттың маңызы төмендегенде, яюе де құлдырады. Конфуций классикалық музыка мен рәсімдердің жоғалуына қайғырды. Вэйдің Маркизі Вэнь ежегі қытай сарай музыкасынан гөрі Вэй және Чжэннің халық музыкасын артық көріп, оны тыңдағанда ұйықтап қалуы мүмкін еді. Чжоу әулетінің көптеген яюе шығармалары Цинь әулеті кезеңінде де сақталды. Алайда, кейбір шығармалар Хан әулетіне дейін жоғалған немесе орындалмаған сияқты, ал яюе мазмұны мен формасы осы және келесі әулеттерде өзгертілді. Мысалы, Хан әулетінде яюедегі террасалық ансамбльде (денгге) ән айтылған, бірақ аспаптар емес, ал Суй әулетінде әншілер мен аспаптар қосылды. Тан дәуірінде халық музыкасының элементтері яюеге енгізілді. Алайда, Суй және Тан сарайындағы басым музыка – банкеттерде орындалатын янюэ (燕樂) болды, ал “яюе” термині императорлық отбасы мен аристократияның ғибадатханаларында және конфуцийлік ғибадатханаларда қолданылатын конфуцийлік рәсімдердің музыкасын білдірді. Сун әулеті кезінде неоконфуциандық бағыттың күшеюімен яюе қайтадан дамыды, оркестрі 200-ден астам музыканттан тұрды және оркестрге көптеген аспаптар қосылды. Сун әулетінің яюе өнерін сипаттайтын екі маңызды еңбек – Чжу Сидің “Ритуалдар классикасының толық түсіндірмесі және түсініктемелері” (儀禮經傳通解) және Чэнь Янның “Музыка жинағы” (樂書). 1116 жылы Корея императоры Йеджонның өтініші бойынша император Хуйцзун Кореяға 428 яюе аспабы мен 572 костюм мен би заттарын сыйға берді. Нәтижесінде, Сун әулетінің яюе музыкасының әуендері сияқты элементтері Кореяда бүгінге дейін сақталған. Яюедің кейбір түрлері императорлық рәсімдер үшін Цинь әулетінің құлдырауына дейін сақталды. Алайда, 1949 жылы коммунистер билікті басып алғанға дейін, яюе Қытайда конфуцийлік рәсімдердің бөлігі ретінде орындалып келді. 1960 жылдардың аяғынан бастап Тайваньда, ал 1990 жылдардан бастап Қытайда яюе қайта жанданды. Императорлық сарайдың яюе музыкасын зерттеу және жаңғырту жұмыстары 1990 жылдары Тайваньда басталды, ал Қытайда 2009 жылы Пекиндегі Наньхуа университетінің яюе музыкалық ансамблінің өнері қызығушылықты жаңартты.
Өнер көрсету
Сот яю оркестрі инь мен янды білдіретін екі бөлек ансамбльге бөлінеді: кіші (инь) ғимараттың террасаларында ойнауға арналған және денге (登歌) деп аталатын, ал үлкен (ян) аулада орындалатын гонгсян (宮懸) деп аталатын. Кішігірім ансамбль негізінен хордофондардан (мысалы, цин және се цитралары) және аэрофондардан (мысалы, дизи және сяо флейталары мен панпайпалар), сондай-ақ әншілерден тұратын. Үлкен ансамбль негізінен аспаптық болды және музыкалық аспаптардың барлық түрлерін қамтыды, музыканттар аулада бес бағытта (компастың төрт нүктесі мен орталығы) орналасты. Жел аспаптары орталықта, қола қоңыраулар мен тас қоңыраулар (жинап алғанда yuexuan 樂悬 деп аталады) төрт жағында, ал барабандар төрт бұрышта орналасқан. Билер екі түрге бөлінеді: Азаматтық би және Әскери би. Азаматтық биде бишілер сол қолында юэ флейтасын (籥) және оң қолында қауырсынды (羽) ұстайды, ал Әскери биде биші сол қолында қалқанды (干) және оң қолында шайқас балтасын (戚) ұстауы мүмкін.
Шығыс Азиядағы Яю
Қытай, жапон, корей және вьетнам тілдерінде «яюэ» ('雅樂) қытай таңбаларының айтылуы әртүрлі. Бұл елдердегі яюэ формасы мен мазмұны маңызды жағынан айырмашылықтарға ие болуы мүмкін.
Жапония
Гагаку – бірнеше ғасыр бойы Император сарайында орындалып келетін жапон классикалық музыкасының бір түрі. Ол формасы мен мазмұны жағынан қытайлық яюэден өзгеше, және жергілікті синто діни музыкасы мен халық музыкасынан, сондай-ақ Когурё және Маньчжурияға тән комагаку, ал қытай және Оңтүстік Азиядан келген тогаку формаларынан тұрады.
Корея
Корея тілінде Яюэ «아악» (Аак — 아=雅, 악=樂) деп аталады. Ол 12 ғасырда Кореяға әкелінді және қазірге дейін Сун әулетінің музыкасының бір бөлігін сақтап келеді.