Кіріспе

Құрмет белгісі ретінде жатқанша иілу, басқа мәдениеттердегі ұқсас әрекеттер

Ковтоу /'//k//au//t//au/ – бұл терең құрметті жатқанша иілу арқылы көрсету, яғни тізе бүгіп, басты жерге тигізгендей төмен иілу. Шығыс Азия мәдениетінде ковтоу – ең жоғары құрмет белгісі. Бұл әдет үлкендерге, жоғары тұрғандарға, әсіресе Қытай императорына, сондай-ақ діни және мәдени құдайларға құрмет көрсету үшін кеңінен қолданылған. Қазіргі заманда ковтоуды қолдану шектеулі.

Терминология

Ковтоу сөзі 叩頭/叩头 (бірінші=ж) сөзінен туындаған. Қытай тіліндегі тағы бір термин - 磕頭/磕头 (p=kētóu); алайда, мағынасы сәл өзгеше: 叩 жалпы мағынада "соғу" дегенді білдіреді, ал 磕 – "бетке тию" немесе "қиып тию" дегенді білдіреді, 頭/头 – "бас" дегенді білдіреді. Бұл дәстүрдің пайда болуы, шамасы, Қытай тарихының Көктем және күз кезеңіне немесе Соғысқан мемлекеттер кезеңіне (б.з.д. 771–221) дейін жетеді, себебі ол Цинь әулетінің (б.з.д. 221–206) кезінде қалыптасқан дәстүр болған.

Дәстүрлі қолданысы

Императорлық Қытай протоколында, сағдыру Қытай императорының алдында орындалды. Мемлекеттік қызметкерлер өз міндеттерін атқарып жатқанда императордың беделін білдіргендіктен, қарапайым халық оларға ресми жағдайларда сағдыру жасауы тиіс еді. Мысалы, жергілікті судьяның алдына келген қарапайым адам тізе бүгіп, сағдыру жасауы керек еді. Қарапайым адам тізе бүгіп тұруы керек, ал императорлық емтиханды сәтті тапсырған адамға отыруға рұқсат берілетін. Конфуций философиясы ата-ана мен әже-шешеге үлкен құрмет көрсетуді қажет етеді, сондықтан балалар қарт әже-шешелеріне, әсіресе ерекше жағдайларда сағдыру жасауы мүмкін. Мысалы, үйлену тойында, жаңа үйленген жұбайлар екі тараптың ата-анасына да, оларды тәрбиелегені үшін алғыс айту ретінде сағдыру жасауы керек еді. Конфуций дене мен жанның арасында табиғи үйлесім бар деп сенді, сондықтан дене арқылы білдірілген әрекеттер жанға көшеді. Дене төменгі қалпына келгендіктен, адамның ойына құрмет сезімі есте қалады. Адамның өзіне жасаған әрекеттері жанына әсер етеді. Конфуций философиясы қоғам үшін құрметтің маңызды екенін айтады, сондықтан иілу маңызды рәсім болып саналады.

Қазіргі қытай тілінде

"Койтоу" және басқа да дәстүрлі құрмет көрсету нысандары 4 мамыр қозғалысынан кейін көп сынға ұшырады. Бүгінде ковтоудың дәстүрлі қолданылуының іздері ғана сақталған. Көп жағдайда, тік иілу ковтоудың орнын басты. Мысалы, кейбір адамдар, бірақ барлығы емес, ата-бабаларының қабіріне немесе ата-бабаларына дәстүрлі сыйлықтар ұсынғанда ковтоу жасайды. Тікелей ұрпақтары ата-бабаларының жаназасында ковтоу жасаса, ал қалғандары тек иіліп құрмет көрсетеді. Тойларда кейбір жұбайлар әке-шешелеріне ковтоу жасайды, бірақ қазіргі кезде тік иілу жиірек кездеседі. Ковтоу шәкірттік немесе ұстаздық қатынастары бар белгілі бір дәстүрлі салалардағы ресми қабылдау рәсімінің бір бөлігі ретінде сақталды. Мысалы, қытай жекпе-жегі мектептерінде оқушылар ұстаздарына ковтоу жасауы міндетті. Сондай-ақ, дәстүрлі өнер салаларында ковтоу жиі қолданылады.

Дін

Бас иіп тағзым ету – буддизмде кең таралған практика, ол тек Қытайға ғана тән емес. Көбінесе бұл рәсім буддалық мүсіндер мен суреттердің алдында немесе қайтыс болғандардың қабірлерінде үш адамнан тұратын топтарда орындалады. Буддизмде бұл «баспен ғибадат ету» (頂禮 ding li) немесе «бес мүшені жерге түсіру» (五體投地 wuti tou di) деп аталады – бұл екі қол, екі аяқ және маңдайды білдіреді. Мысалы, кейбір рәсімдерде адам үш жиыннан тұратын үш рет бас иеді – әр жиыннан кейін тік тұрып, қайтадан тізе бүгіп, зор құрмет көрсетудің белгісі ретінде; содан барып «үш тізе бүгіп, тоғыз бас соғу» (zh) деген термин пайда болды. Кейбір буддалық саяхатшылар ұзақ жолдарындағы әр үш қадамы үшін бір рет бас иеді, ал үш саны – Будда, Дхарма және Сангха буддизмнің үш асыл тасына сілтеме жасайды. Үндістанда индуистер храмдардағы құдайларына, сондай-ақ ата-аналары мен үлкендеріне ең жоғары құрмет көрсету үшін бас иеді. Көне заманнан бері адамдар ақсақалдарға бас иіп, аяқтарына тиіп құрмет көрсетеді. Батыс Африкадағы йоруба халқы арасында да бас иіп тағзым ету кең таралған. Әке-шешелер ұлдарына құрмет көрсетудің және жақсы тәрбие алғанын білдіру үшін бас иіп отыруды үйретсе, қыздарына үлкендерге сәлем бергенде тізе бүгуге үйретеді. Қазіргі замандағы өзгерістерге байланысты, ұлдар мен еркектердің толық бас иіп отырудың орнына үлкендерге сәл басын иіп отыруы жиі кездеседі. Сол сияқты, қыздар мен әйелдер енді үнемі тізе бүгудің орнына құрмет көрсету үшін тізелерін сәл иіледі.

Дипломатиялық

"Коутоу" сөзі 19 ғасырдың басында иілу амалын сипаттау үшін ағылшын тіліне енді, бірақ оның мағынасы тез арада толық бағыну немесе жалтақтауды білдіруге өзгерді. Бұл термин әлі күнге дейін ағылшын тілінде осы мағынада қолданылады, физикалық әрекеттен және Шығыс Азия контексінен бөлек. Бұрын тарихшылар британдық Джордж Маккартни, 1-ші граф Маккартни (1793) және Уильям Питт Амхерст, 1-ші граф Амхерст (1816) сияқты дипломаттар император алдында мойынсұнудан бас тартқандықтан, олардың сапарлары сәтсіз аяқталғанын айтатын. Алайда, Стивен Платт көрсеткендей, осы жиі айтылатын әңгіме негізгі дереккөздерде расталмайды. Голланд елшісі Исаак Титсинг 1794–1795 жылдары Цяньлун императорының сарайына барған кезде тағзым етуден бас тартқан жоқ. Титсинг миссиясының мүшелері, соның ішінде Андреас Эверард ван Браам Хукгест және Критиан Луи Жозеф де Гиньес, күрделі императорлық әдеп талаптарына сәйкес болуға бар күштерін салды. Цин сарайы 1763 жылы Цяньлунға төрт асыл жылқы сыйлаған Ауғанстан әмірі Ахмад Шахқа, оның ауған елшісі тағзым етуден бас тартқандықтан, қатты сын айтты. Цин және Дуррани империялары арасындағы қарым-қатынас шиеленіскен кезде, қытай билігі ауғандықтарға болашақта Пекинге елші жіберуге тыйым салды. Екі рет қытай елшілері шетелдік билеушіге, атап айтқанда Ресей патшасына тағзым етті. 1731 жылы Мәскеуге барған Цин елшісі То Ши, Император Юнчжэннің бұйрығымен, патшайым Аннаның алдында иіліп, ал келесі жылы Санкт-Петербургтағы жаңа Ресей астанасына басқа миссияны басқарған Десин де солай істеді. Сю Канси императорының, Юнчжэннің ізашарының, Ресейге Циннің сыртқы қатынастарында ерекше мәртебе бергенін, яғни Қытайға тең деп мойындауын атап өтті. Коутоу көбінесе Азия ішіндегі дипломатиялық қатынастарда да орындалған. 1636 жылы маньчжурлардың шабуылынан жеңілгеннен кейін Жосон (Корея) королі Инджо Цин императоры Хун Тайцзиге салық төлеу мәртебесін беру үшін үш рет иіліп, бағынуға мәжбүр болды. Қытайға барған барлық азиялық елшілердің дәстүрі бойынша, Жосон елшілері Қытайға сапар кезінде Цин императорына үш рет иіліп тағзым етті, бұл 1896 жылға дейін жалғасты, ол кезде Корея империясы Бірінші қытай-жапон соғысының нәтижесінде Циннен салықтық мәртебесін алып тастады. Рюкю корольдігінің королі де қытай императорларына адалдығын көрсету үшін үш рет жерге тізе бүгіп, басын тоғыз рет жерге тигізуге (三拜九叩頭禮) мәжбүр болды.