Кіріспе

Қытайдағы қағаз кесу өнері (t=剪紙) Қытайда қағазды Шығыс Хан әулетінің сарай қызметкері Цай Лун ойлап тапқанға дейін, біздің заманымыздың 2-ші ғасырына дейін барып жетеді. Қытай қағаз кесуі – қағаздың пайда болуымен байланысты құнды дәстүрлі қытай өнері. Қағаз қолжетімді болған сайын, қағаз кесу есіктер мен терезелерді безендірудің танымал тәсіліне айналды. Бұл күрделі кесу үлгілері қайшы немесе көркемдік пышақтармен жасалады және түрлі пішіндерді, мысалы, символдар мен жануарларды қамтуы мүмкін. Қағаздың бағасы төмендегенде, қағаз кесу қытай халық өнерінің ең маңызды түрлерінің біріне айналды. Кейін бұл өнер басқа әлемдерге тарады, әр аймақ өзінің мәдени ерекшеліктерін қабылдады. Кесілген өрнектер көбінесе есіктер мен терезелерді безендіру үшін қолданылатындықтан, оларды кейде "терезе гүлдері" (t=窗花) немесе "терезе қағазы кесінділері" деп атайды. Бұл қағаз кесу әшекейлері терезелердің сыртына жабыстырылады, сонда іштен шыққан жарық кесілген бөліктің арасындағы кеңістіктен өтеді. Әдетте, бұл туындылар қызыл қағаздан жасалады, себебі қызыл түс қытай мәдениетінде мереке мен сәттілікпен байланысты, бірақ басқа да түстер де қолданылады. Қағаз кесу өнері әдетте қытай жаңа жылы, тойлар мен бала туған кезде қолданылады, өйткені олар сәттілік пен бақыттың символы саналады.

Шығу тегі

Қытай қағаз кесуі ата-бабалар мен құдайларға табыну салтынан туындаған, екі мың жылдық тарихы бар қытай мәдениетінің дәстүрлі бір бөлігі. Археологиялық жазбаларға сәйкес, қағаз кесу 6 ғасырда пайда болған, бірақ кейбір зерттеушілер оның тарихы б.з.д. 3 ғасырға дейінгі Соғысқан мемлекеттер кезеңіне дейін жетеді деп санайды, тіпті қағаз ойлап табылмас бұрын. Сол кезде адамдар жапырақтар, күміс қағаз, жібек және тіпті былғары сияқты жұқа материалдарды қолданып, теріс кеңістіктегі суреттер жасаған. Кейін қағаз ашылғаннан кейін, оның кесуге, сақтауға және тастауға ыңғайлы екені анықталды, соның салдарынан қағаз осы өнер түрінің басты материалына айналды.

Тан әулеті

Қағаз Хан әулеті тұсында ресми түрде ойлап табылса да, қағаз пайда болғанға дейін алтын жапырақ, жібек және жапырақтар сияқты жұқа материалдарды кесу және ою өнері әшекейлеу мақсатында дамыды. Тан дәуірінде қағаз кесу өте жылдам дамып, Қытайда кең таралды, көбінесе рухани ойларды бейнелеу үшін қағаз кесумен сурет салуды үйлестірді. Қағаз кесу Тан дәуірінде өнер түрі ретінде қалыптасып, тек қолөнер ғана емес, сонымен қатар өнер туындысы деп есептелді, себебі идеялар мен ұғымдар қағазға түсірілген ою-өрнектер арқылы білдірілді.

Сун әулеті

Сунь дәуірінде қытай қағаз кесу өнері одан әрі дамып, білікті шеберлер күрделі туындыларды жасады. Бұл техника керамиканы әсемдеуге және көлеңкелі қуыршақтар жасауға қолданылды. Майлы картонға суреттер ойып, матаға сызып, көк басты мата жасалды.

Мин және Цин әулеттері

Мин және Цин дәуірінде қағаз кесу өнері дамуының шыңына жетті. Халық арасында қағаз кесу кеңінен таралып, көркемдік өрнектің алуан түрін көрсетті. Қағаз кесу есіктерді, терезелерді және қабырғаларды безендіру үшін, қуаныш пен мерекелік күндерді тойлау үшін пайдаланылды. Мин және Цин әулеттері кезінде қағаз кесу Қытайдың танымал өнер түріне айналды. Оның қолданылуы кең: шамдар мен жаңбыржелдеткіштерді әшекейлеу, тігін үлгілері мен терезе гүлдері жасау сияқты. Императорлық отбасы да қағаз кесуді пайдаланды, императордың үйлену салтанатында Қаулысыз қала қағаз кесулермен безендірілді. Оның мәңгілік сұлулығы қытай халқының шығармашылығын көрсетеді, ал суреттері мәдени идеялар мен құндылықтарды бейнелейді. Мин және Цин династиялары (1368–1912) кезінде бұл өнер өзінің ең гүлденген кезеңін басынан өткерді. Мың жылдан астам уақыт бойы адамдар (көбінесе әйелдер) қағаз кесуді бос уақытты өткізу ретінде жасай келіп, қағаз кесудің түрлі түрін жасады және осы дәстүрлі қолөнерді балаларына үйретті, нәтижесінде бұл өнер түрі кеңінен танымал болды. Осының нәтижесінде қағаз кесу қазіргі Қытайда да өнер ретінде жалғасуда. Қағаз материал ретінде тез шіріп, көмуге бейім. Қытайдың оңтүстік-шығысында мамыр және маусым айларында жиі жаңбыр жауатындықтан, қағаз осы жерде оңай шіриді; сондықтан оңтүстік-шығыстағы адамдар көбінесе қағаз кесумен айналыспайды, осы себепті бұрынғы ғасырлардан қалған қағаз кесу өнімдерін табу қиын. Ал Қытайдың солтүстік-батысындағы ауа райы көбінесе құрғақ болғандықтан, Синьцзян провинциясының Турпан қаласында Солтүстік династиялар кезінде жасалған қағаз кесу өнерінің үлгілерін табуға болады.

Жіктеу

Қағаз кесу – Қытайдағы ең көне және ең танымал халық өнерінің бірі. Оны географиялық тұрғыдан оңтүстік және солтүстік стильдерге бөлуге болады. Оңтүстік стилі, Цзянсу провинциясының Янчжоу және Чжэцзян провинциясының Юэцин қалаларындағы туындыларымен ұсынылады, бұл стиль шеберлікпен ойылған, әдемі және қызықты пішіндерге ие. Солтүстік стиль, негізінен Хэбэй провинциясының Юксиан және Фэннин қалаларынан, ал ең жақсы солтүстік Шэньси туындыларында көрініс тапқан, шамадан тыс пішіндерге, күштілікке, көрнекті бейнелеуге және алуан түрлі өрнектерге ерекшеленеді. Терезелерге арналған қағаз кесу өнері көбінесе бұрыштағы гүл өрнегінен басқа еркін кесіледі. Қағаздан жасалған терезе безендірулерінің тақырыбы кең ауқымды, олардың ең танымалдары дәстүрлі қытай операсының сюжеттеріне негізделген. Мұндай терезелерді көбінесе шаруалар сатып алады, сондықтан олардың дизайны көбінесе егін шаруашылығы, мақта иіру, балық аулау және құс шаруашылығы сияқты салаларды бейнелейді.

Сипаттамалары

Қытай қағаздарын кесу – қытай мәдени мұрасынан тараған, алуан түрлі суреттерді көрсететін өнер түрі. Олар бір ғана суреттен тұратын қарапайым негізгі суреттерден бастап, симметриялық суреттерге дейін болады. Симметриялық суреттерді жасау үшін қағазды кесу алдында пропорционалды бөліктерге бүктейді, сонда ашқанда симметриялы сурет пайда болады. Мұндай суреттер көбінесе жұп санға, мысалы екі немесе төрт рет бүктеледі. Әдетте, суреттер еркін стильде болады және күнделікті өмірден көріністерді бейнелейді. Қызыл қағаз ең көп қолданылатыны, себебі ол қытай мәдениетінде бақыт пен жоқтан шығудың символы саналады. Сондықтан, оны тойлар мен мерекелер сияқты маңызды шараларды тойлау үшін жиі пайдаланады. Қағаз кесу өнері үздіксіз дамып келеді және Қытайдан тысқары елдерде де кеңінен таралды, суретшілер осы өнерді сақтап қалу үшін жаңа техникалар мен материалдарды қолдануда.

Символды қолдану

Қағаз кесудегі ең танымал қытай таңбалары – 福 (мағынасы "бақыт") және 囍 (мағынасы "қос бақыт"). 福 таңбасы – жақсылықтың символы және Қытай Жаңа жылында мерекелеу кезінде жиі көрсетіледі, ол келесі жылға сәттілік пен өркендеу әкеледі. 囍 таңбасы көбінесе тойларда қолданылады, ол қос бақытты және толыққанды некеге деген үмітті білдіреді. Бұл қағаз кескіндері – қытай мәдениетінің маңызды символдары және олардың эстетикалық әдемілігі үшін құрметтеледі.

Қайсарды жасау әдісі

Қарақша жасау әдісі бірнеше қағазды бір-біріне таспамен жабыстырып, содан кейін өткір қайшымен белгіленген пішіндерді кесуді қамтиды. Бірнеше қабат қағазды бірден кесу арқасында үлгінің дұрыстығы артады.

Бычакты жасау әдісі

Екінші жағынан, өрнек ойып жасау тәсілінде сурет, әдетте, белгілі бір үлгі бойынша өткір пышақпен кесіледі, бірақ тәжірибелі шеберлер әртүрлі пішіндерді еркін кесуге қабілетті. Пышақпен кесу әдісінде бірнеше қабат қағаз салыстырмалы түрде жұмсақ негізге, май мен күл қоспасынан тұратын іргетасқа жатқызылады. Содан кейін, үлгі бойынша, көбінесе тік ұсталатын өткір пышақпен қағазға кескіштер жасалады. Дағдылы шеберлер үлгіні пайдаланбастан, әртүрлі суреттерді еркін кесе алады.