Кіріспе

Доминоның түрі

Қытай доминолары бірнеше плиткаға негізделген ойындарда қолданылады, атап айтқанда, tien gow, pai gow, tiu u және kap tai shap. Кантон тілінде олар «гүй паи» (骨牌) деп аталады, бұл сөзбе-сөз "сүйек плиткалары" дегенді білдіреді; бұл сонымен қатар солтүстік қытайлық ойынның да атауы, ондағы ережелер оңтүстік қытайлық tien gow нұсқасынан едәуір өзгеше.

Тарих

Минь авторларының бірі Сье Чжаоцзе (1567–1624) 1112 жылы Сун императоры Хуйцзунға домино тарту еткені туралы әңгіме жазған. Бірақ, сол замандас Ли Циньчжао (1084 – шамамен 1155) өзінің ойын жинағында домино туралы ештеңе айтпаған. Қытайда алғашқы "домино" қағаздары функционалды түрде ойын карталарымен бірдей болған. Қытай доминосының анықталатын түрі 12 немесе 13 ғасырда дамыған. Қытайдағы домино туралы ең ерте жазбаша куәлік Юань әулетінің (1271–1368) авторы Чжоу Мидің (1232–1298) "Вулиндегі (яғни Ханчжоудағы) бұрынғы оқиғалар" еңбегінде кездеседі. Ол "пупай" (құмарлыққа арналған тақталар немесе домино) және ойын сүйектерін Сун императоры Сяоцзонгтың тұсында саудагерлер сатқан заттар ретінде тізімдеген. Эндрю Ло Чжоу Ми "пупай" деп айтқанда доминоны меңзегенін болжайды, себебі Мин авторларының бірі Лу Ронг (1436–1494) "пупайды" нақты домино деп анықтаған (құдагердің домино жиынтығынан төрт жеңімпаз тарта отырып, қыздың қолына ие болған оқиғаға қатысты). "Сансыз қазыналар энциклопедиясында" Чжан Пу (1602–1641) доминоны орналастыру ойынын "пупай" деп сипаттаған, бірақ "пу" таңбасы өзгергенмен, оның айтылуы сақталған. Цин әулеті (1644–1912) кезінде "қытай" және "жабайы" деп аталатын түстер билеуші маньчжурларды ренжітпеу үшін тиісінше "азаматтық" және "әскери" деп қайта аталған. Батыстың "қос алты" доминосындай бос ұштары бар қағаздар 17 ғасырда болған. Бұл ойындарда "қос алты" қағаздарының екі жиынтығы қолданылған. Бәлкім, осы домино түрлері келесі ғасырда Еуропаға жеткен шығар. Дегенмен, екі ойын сүйекшесінің барлық мүмкін жақтарын бейнелеу үшін жасалған және бос жақтары жоқ 32 қағаздық қытай домино жиынтығы 18 ғасырдың ортасында Батыста табылған 28 қағаздық жиынтықтан өзгеше. 17 ғасырда бос жақтары бар қытай доминосы да белгілі болған. Әр домино бастапқыда екі алты жақты ойын сүйекшесін (2d6) лақтырудың 21 мүмкін нәтижесінің біреуін көрсететін болған. Әр доминоның бір жартысы бірінші ойын сүйекшесінің нүктелерін, ал екінші жартысы екінші ойын сүйекшесінің нүктелерін бейнелейтін. Қытай жиынтықтары кейбір нәтижелердің қайталануын қамтиды және қағаздарды екі түске бөледі: әскери және азаматтық. Қытай доминосы әдетте еуропалық доминодан ұзын болады. Традициялық қытай домино ойындарына Тьен Гоу, Пай Гоу, Че Денг және тағы басқалары жатады.

Әскери киім

Әскери плиткалар атауымен аталады және плиткалардағы жалпы ұпайларға немесе нүктелерге сәйкес реттеледі. Мысалы, "тоғыздар" (3 6 және 4 5) "сегіздерден" (2 6 және 3 5) жоғары тұрады. Жеке плиткалардың орны көптеген ойындарда бірдей болады. Дегенмен, Pai Gow және Tien Gow ойындарында плиткалардың комбинацияларының орны сәл өзгеше. Әр әскери плиткадан тек біреу ғана болғандықтан, олар әдетте төрт аралас "жұпқа" топтастырылады: тоғыз, сегіз, жеті және бес; мысалы, 3 6 және 4 5 плиткалары "сәйкес келеді", себебі олардың жалпы ұпайлары бірдей (тоғыз) және екеуі де әскери топтамасына жатады. Әскери плиткалардың ішінде, бір жұптың жеке плиткалары тең дәрежеде болады, мысалы 1 4 және 2 3, олардың әрқайсысы бес ұпайға тең. Көптеген ойындарда 2 4 (алты) және 1 2 (үш) әскери плиткалары да, жалпы ұпайлардың айырмашылығына қарамастан, бірге жұптастырылады. Олар – жиынтықтағы әскери топтамасында сәйкес келетін плиткасы жоқ жалғыз плиткалар, сомаларын ескере отырып. Pai Gow-да бұл екі плитка да үш немесе алты ретінде есептелуі мүмкін, қайсысы тиімді болса, соған байланысты. Бұл жұп бірге ойналғанда өз алдына топтама болып саналады және оны ги-джун (至尊 – жоғары) деп атайды. Атауынан оның сол аймақтарда доминомен ойналатын стандартты ойын екені немесе болғаны байқалады. Бұл Tien Gow-ға ұқсас, бірақ жеңілдетілген ойын. Бір плиткалық трюктерде азаматтық және әскери топтамалары біріктіріліп, бір топтамаға айналдырылады. Екі плиткалық трюктерде Pai Gow сияқты жаңа реттеу тәртібі бар. Үш және төрт плиткалық трюктер Tien Gow-дың ескі нұсқаларындағыдай рұқсат етілмейді. Ұпай санау жеңілдетіліп, жеңілген топтамалардың санымен анықталады.