Батыс Сахара дауы мен құқық бұзушылықтары

Кіріспе

Даулы егемендік және басқа да мәселелер

Марокко үкіметі Батыс Сахараны өз Оңтүстік провинциялары деп санайды. Марокко үкіметі Полисарио фронтын, оның кейбір көшбасшыларының марокколық тегі бар деген уәдеге сүйене отырып, сепаратистік қозғалыс ретінде қарастырады. Полисарио фронты, Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) немесе Африка Одағы сияқты халықаралық ұйымдарға сәйкес, Батыс Сахараның өзін-өзі анықтау құқығына ие екенін, ал осы ұйымдардың пікірінше Марокко Батыс Сахараның өзі бақылап отырған бөліктерін заңсыз түрде оккупациялап отырғанын мәлімдейді. Полисарио бұл мәселені «Ұлы Марокко» көзқарасының салдары деп есептейді, бұл көзқарас бұрын Истиқлал партиясы және Хасан II тарапынан қолдау тапқан, және өзін даулы аумақты Сахрауи Араб Республикасының құрамында тәуелсіздікке жеткізуді мақсат тұтқан ұлттық азаттық қозғалысы деп санайды. Еуропалық Одақ, Африка Одағы және Біріккен Ұлттар Ұйымы Марокконың Батыс Сахарадағы егемендігін мойындамайды.

Марокконың бақылауындағы Батыс Сахарадағы адам құқықтары

Марокко Корольдігінің адам құқықтарын бұзу туралы ең ауыр айыптаулары – 1976 жылдың басында Батыс Сахарадағы уақытша құрылған босқындар лагерьлерін напалм мен ақ фосформен бомбалау, нәтижесінде жүздеген бейбіт тұрғын қаза тапты, сондай-ақ Марокко әскери немесе полиция күштері тарапынан ұсталған жүздеген "жоғалып кеткен" сахаралық азаматтардың тағдыры, олардың көпшілігі Батыс Сахара соғысы кезінде. Басқа айыптаулардың ішінде марокколық оккупацияға бейбіт түрде қарсылық білдірген сахаралықтарды азаптау, қысымға алу және түрмеге қамау, шетелдік журналистерді, мұғалімдерді және ҮЕҰ мүшелерін елден қуу, сахаралықтарды еңбек құқығында кемсіту және аумақтың табиғи ресурстарын тонау бар. БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің 15-ші сессиясында бұрынғы тұтқын, адам құқықтарын қорғаушы және CODESA (Сахаралық адам құқықтары қорғаушылар ұжымы) екінші вице-президенті Эль Мами Амара Салем 1975 жылдан бері Марокко күштерінің 30 000-нан астам сахаралық азаматты азаптап келгенін мәлімдеді.

" Еркіндік үйі "

2005 жылдың соңында халықаралық демократияны қадағалайтын Freedom House ұйымы Марокконың адам құқықтарын бұзу жағдайларын тізімдеді. Олардың саяси процестерге қатыстылары: сайлауды бақылау және Сахрауилерге саяси бірлестіктер (мысалы, еңбек ұйымдары) немесе үкіметтік емес ұйымдар құруға мүмкіндік бермеу. Бұл құжатта наразылық акцияларына қарсы қатыгездік шаралар туралы хабарлар келтірілген.

Халықаралық рақымшылық

Марокконың бақылауындағы Батыс Сахарадағы адам құқықтары бұзылуы туралы бірнеше рет мәлімдегеннен кейін, Amnesty International (AI) 2006 жылдың сәуір айында Марокко Әділет министрлігінен екі толыққанды жауап алды. Министрлік адам құқықтарын қорғаушылардың пікірлері үшін тоқтатылғаны немесе қамауға алынғаны жоқ, олар заң бұзуға алып келетін әрекеттерге қатысқандықтан тоқтатылғандарын және қамауға алынғанын мәлімдеді. Олардың толық азаматтық құқықтары сақталғанын, Хусейн Лидри мен Брахим Нумрияға қатысты азаптау туралы айыптаулар бойынша жүргізіліп жатқан тергеулер туралы толық мәлімет берілгенін атап өтті. Сондай-ақ, хатта Сахарадағы басқа наразылықтарға қатысты қорқыту және қанау туралы айыптаулар жоққа шығарылды. Amnesty International билік өкілдерінің сахрауи наразылықшылардың сот процестерінің әділдігіне қатысты ұйымның негізгі алаңдаушылығына жауап бермегенін мәлімдеді. Мысалы, тұтқындарға қатысты азаптау және нашақтап қарау туралы айыптаулар, сондай-ақ айыпталушыларға қорғаныс үшін куәгерлер шақыруға рұқсат берілмегені туралы ештеңе айтылмады. 2006 жылдың маусым айында Amnesty International Марокко және Батыс Сахара бойынша 2005 жылғы есебін жариялады, онда полицияның артық күш қолданғаны, нәтижесінде екі наразылықшының қаза тапқаны айтылды. "Батыс Сахарадағы наразылықтар" бөлімінде Amnesty былай деп хабарлады: "Оннан астам адам зорлық-зомбылыққа итермелегені немесе наразылықтарға қатысқаны үшін айыпталды. Кейіннен 20-дан астам адам сотталды, ал кейбіреулері бірнеше жылға түрмеге кесілді. Сотталғандардың арасында қауіпсіздік күштерінің жолын кесу туралы ақпаратты бақылап, таратып жүрген жеті адам құқығын қорғаушы болды. Екеуі тергеу кезінде азапталғанын мәлімдеді. Жыл соңында сегізінші адам құқығын қорғаушы сот процесін күтіп тұрып қамауға алынды. Бәрінің де саналы түрде сотталғандар қатарында болуы мүмкін".

Балаларды жұмысқа алу

1998 жылы «Соғысқа қарсылық танытушылар» халықаралық ұйымы Марокконың азаматтарын, соның ішінде Батыс Сахараның Марокко бақылауындағы бөліктеріндегі сахаралықтарды әскерге шақыратынын мәлімдеді; қарсылық көрсету қылмыс саналды және жазаланды. WRI 1993 жылғы дереккөздерге сілтеме жасап, «Марокконың оңтүстігіндегі билік органдары он сегіз жасқа толмағандарды қарулы күштерге қатысуға ынталандырғандығы туралы хабарлар бар. Марокконың оңтүстігінде және Батыс Сахараның оккупацияланған аумағындағы он төрт және он бес жастағы ұлдарға әскерге қабылдануға рұқсат берілген», – деді. Содан кейін 1994 жылғы дереккөзді келтіріп, «Сахара халқына қарсы көптеген адам құқықтары бұзылған. Осы қақтығыста Марокко әскерінің іс-әрекеттеріне қатысты әлі ешқандай тергеу жүргізілген жоқ» делінген. Полисарио Марокко әскері тарапынан ұсталған 151 әскери тұтқынның әлі де хабарсыз жоғалып кеткенін және Марокко үкіметінен оларды босатуын немесе олардың тағдырын анықтауын талап етеді. Марокко енді әскери тұтқындарды ұстамайтынын мәлімдеді.

Шетелдік жұмысшыларды шығару

Марокко кейде Мароккода және Батыс Сахараның өзі басқаратын бөліктерінде АҚШ евангелистік шіркеулері қаржылаған шағын миссионерлік топтарды қуғынға салыстырып жібереді. Бірақ 2010 жылдың наурыз айында көмек көрсету ұйымдары мен батыс елдерінің дипломаттары сол айда 70 христиан шетелдік көмекші қызметкер сотсыз қуылды деп айыптады. Олардың арасында АҚШ, Жаңа Зеландия, Нидерланды және Ұлыбританиядан келгендер болды, бұл кейбір елшілердің наразылығын тудырды. Марокко үкіметі оларды балаларды христиан дініне көндіруге және дін таратуға тырысқан деп айыптады, ал христиандық топтар үкімет олардың "Үміт ауылы" балалар үйіндегі жұмысын шектеуге тырысып жатыр деп мәлімдеді. Тағы бір жағдай – испан тілінен сабақ берген Сара Доменнің Эль-Айуннан депортациялануы. Ол 2007 жылдан бері испан тілі мұғалімі болып жұмыс істеген. Марокконың Эль-Айун провинциясының әкімі Рабаттағы испан елшілігіне оны "қоғамдық тәртіпке қауіпті деп санаймыз және қоғамдық тәртіпті сақтау үшін оны қуғынға салу қажет" деп хабарлама жіберді, яғни дін тарату айыпы тақты. Сара өзі евангелист болғанына қарамастан, ол филолог екенін және тек испан тілі сабақтарын беріп, тапқан ақшасын мүгедектер орталығына жұмсағанын айтты. Сараға хабарланғаннан кейін 48 сағаттан соң елден шығуға бұйрық берілді.

2010 жылғы жағдай

2006 жылдың қазан айында БҰҰ-ның босқындар жөніндегі жоғарғы комиссариатының құпия есебі, Норвегиялық Сахараны қолдау комитеті арқылы БАҚ-қа тікелей жеткізілді. Есепте Батыс Сахараның оккупацияланған аумағындағы адам құқықтарының нашарлауы егжей-тегжейлі сипатталды. Есепте Тәуелсіздік интифадасымен байланысты зорлық-зомбылыққа қатысты бірнеше куәгерлердің көрсетулері, әсіресе бейбіт демонстрацияларға қарсы марокколық полицияның қатысуы жарияланды. 2010 жылдың наурыз айында Сахрауи құқық қорғаушысы Рашид Сгир BBC-ге сұхбат бергеннен кейін марокколық полиция қызметкерлері тарапынан ұрды. 28 тамызда Марокко полициясы даулы аумақтың тәуелсіздігі үшін демонстрация өткізген 11 испандық белсендіні тұтқындады. Олар полицияның оларды ұрып-соққанын мәлімдеп, жараланғандардың бірінің суретін жариялады. 2010 жылдың қыркүйегінде Марокко бақылауындағы Батыс Сахарадан 70 сахрауи өкілдері Алжирде өткен «Халықтардың қарсы тұру құқығы: Сахрауи халқының жағдайы» атты халықаралық симпозиумға қатысты. Эль-Аайун әуежайына оралғаннан кейін, топ үш топқа бөлініп, халықаралық бақылаушылар мен журналистердің қатысуымен ұшуға шешім қабылдады. Бірінші топ қиындықсыз өтті, бірақ екінші топтың бірнеше мүшесі полиция тарапынан ұрды. Үшінші топ Эль-Аайундағы полициямен қоршалған үйге қосылды, содан кейін көшеде ауыздарына таспа жабылып, наразылық акциясын өткізді. Қазан айында мыңдаған сахрауилер Эль-Аайун және басқа қалалардан Лемсейд оазисінің шетіне (Гдеим Изик) қашып, «Құрмет лагері» деп аталған мыңдаған «джайма» (сахрауи шатырлары) орнатып, ең ірі сахрауи ұйымдастырушылығын жасады. Олар сахрауилердің еңбек құқығындағы кемсітушілікке және Марокконың Батыс Сахараның табиғи ресурстарын пайдалануына наразылық білдірді. 9 қазанда бірнеше «джаймамен» басталған наразылық 21 қазанға қарай 10 мыңнан астам адамға жетті. Боджадор, Смара және Эль-Аайунның шеттерінде басқа лагерьлер құрылды, бірақ Марокко полициясы таратып жіберді. «Гдеим Изик» лагері Марокко армиясы мен полициясымен қоршалып, лагерьге су, азық-түлік және дәрі-дәрмек жеткізілуі тоқтатылды. 24 қазанда лагерьке кіруге тырысқан бір көлік Марокко сарбаздары тарапынан автоматтан атылып, 14 жасар сахрауи бала Эльгархи Найем қаза тауып, қалған бесеуі жарақат алды. Марокконың ішкі істер министрлігі көлік ішінде оқ атылғаннан кейін атыс болғанын мәлімдеді, бірақ оның отбасы мұны жоққа шығарды. Сахрауи дереккөздері Эльгархидің Марокко билігі тарапынан куәгерлерсіз және отбасының келісімінсіз жасырын жерленгенін хабарлады. Сол кезде лагерьде 20 мыңнан астам адам болды. Марокко армиясы лагерьді құм мен тас қабырғасымен қоршап, лагерьге кіретін жалғыз жолды бақылап отырды. 31 қазанда Тиаго Виера (Демократиялық жастар әлем федерациясының президенті) лагерьге кіруге тырысқан кезде «бұзушылықтар» жасады деген айыппен Эль-Аайун әуежайынан Касабланкаға, содан кейін Лиссабонға қайтарылды. Сол күні Гдеим Изикке жетуге тырысқан сегіз испандық белсенді Марокко полициясы тарапынан Эль-Аайун портындағы қайықта ұсталды, олар марокколықтардың көпшілігімен кездесіп, өліммен қорқытуларға ұшырады. Полиция олардың қауіпсіздігіне кепілдік бере алмайтынын мәлімдеп, аумаққа кіруге тыйым салды, нәтижесінде олар Лас-Пальмасқа қайта оралуға мәжбүр болды. 6 қарашада «Құрмет лагеріне» баруға тырысқан үш испандық аймақтық депутат Касабланкада ұсталып, келесі күні ешқандай түсіндірме берілмей Испанияға қайтарылды.

In October 2006, a secret report by the United Nations High Commission for Refugees leaked to the media by the Norwegian Support Committee for Western Sahara detailing the deteriorating condition of human rights in the occupied territory of Western Sahara. The report details several eyewitness testimonies regarding violence associated with the Independence Intifada, particularly of the Moroccan police against peaceful demonstrators. In March 2010, the Sahrawi human rights activist Rachid Sghir was beaten by Moroccan policemen after an interview with the BBC. On 28 August, Moroccan police arrested 11 Spanish activists, who were demonstrating for independence for the disputed territory in El Aaiun. They claimed that the police had beat them, releasing a photo of one of the wounded. In September 2010, a delegation comprising 70 Sahrawis from the Moroccan controlled part of Western Sahara participate in the International Symposium "The right of peoples to resist: the case of Sahrawi people" in Algiers. On their return to El Aaiun airport, the group decided flying in three different groups, accompanied with international observers and journalists. The first group entered without difficulties, but some individuals of the second group were beaten by the police. The third group joined the rest in a house in El Aaiun, surrounded by the police, and finally held a sit in protest in the street, with their mouths taped up. In October, thousands of Sahrawis fled from El Aaiun and other towns to the outskirts of Lemseid oasis (Gdeim Izik), raising up a campament of thousands of "jaimas" (Sahrawi tents) called the "Dignity camp", in the biggest Sahrawi mobilization since the Spanish retreat. They protest for the discrimination of Sahrawis in labor and for the exploitation of the natural resources of Western Sahara by Morocco. The protest, that started with a few jaimas on 9 October, grew up to more than 10,000 persons on 21 October. Other campaments were erected in the outskirts of Bojador, Smara and El Aaiun, but were disbanded by Moroccan police. The "Gdeim Izik" campament was surrounded by troops of the Moroccan Army and policemen, who made a blockage of water, food and medicines to the camp. On 24 October, a SUV that was trying to enter the camp was machine gunned by Moroccan soldiers, killing Elgarhi Nayem, a 14 year old Sahrawi boy, and wounding the other five passengers. The Moroccan Interior ministry claimed that the SUV was gunned after shots rang out of the vehicle, which was denied by their families. According to Sahrawi sources, Elgarhi was buried in secret by the Moroccan authorities, without autopsy or the consent of his family. By that days, the camp had grow to more than 20,000 inhabitants. The Moroccan Army had encircled the camp with a wall of sand and stones, controlling the only access to the camp. On 31 October, Tiago Viera (president of the World Federation of Democratic Youth) was expelled from El Aaiun airport, first to Casablanca and then returned to Lisbon, for alleged "irregularities" when he was trying to visit the camp. Also that day, eight Spanish activists that also tried to reach Gdeim Izik were retained by Moroccan police on a boat in the port of El Aaiun, when they were confronted by a crowd of Moroccans who make death threats on them. Police stated that they cannot guarantee their safety, and denied them entering the territory, so they had to return to Las Palmas. On 6 November, three Spanish regional MP's that tried to visit the "Dignity camp" were retained in Casablanca and expelled to Spain the next day without any explanation.

Полисарионың бақылауындағы босқындар лагерьлеріндегі адам құқықтары

Полисарио майданының адам құқықтарын бұзу туралы ең ауыр айыптаулары 1970-жылдардың соңынан 2006 жылға дейін марокколық соғыс тұтқындарын ұстау, өлтіру және оларға қатыгездікпен қарау туралы болды. Басқа айыптаулар бойынша, кейбір адамдар Тиндуф босқындар лагерінде өз еркіне қарсы ұсталып, сөз бостандығынан айырылды. Бірақ бұл хабарламалар халықаралық БАҚ және адам құқықтары ұйымдарымен расталмады. Бірнеше халықаралық және испандық адам құқықтары және гуманитарлық көмек ұйымдары лагерьлерде тұрақты түрде жұмыс істейді және Марокконың айыптауларына қарсы шығады; Тиндуф лагерьлерінің босқындар лагерьлерін демократиялық түрде басқарудың үлгісі екенін мәлімдейтін бірнеше адам мен ұйым бар. 2012 жылдың қараша айында Алжирдегі БҰҰ-ның босқындар жөніндегі жоғарғы комиссарының өкілі Ральф Грюнерт: «Біз Сахара босқындар лагерьлерінде азаптау деректерін көрген жоқпыз» деді. 2010 жылдың сәуірінде Сахрави үкіметі БҰҰ-ны босатылған аумақтардағы (еркін аймақтардағы) және босқындар лагерьлеріндегі адам құқықтарын бақылауға шақырды, сондай-ақ Марокко да осылай істеуіне үміттенді.

Марокколық соғыс тұтқындары

1997 жылға дейін Марокко Полисарио майданының тұтқындаған сарбаздарын әскери тұтқын ретінде мойындаудан бас тартты, тіпті олардың Отанына қайтарылуына да келіспеді. Бұл 1984 және 1989 жылдары Полисарио майданы біржақты және шартсыз түрде босатқан алғашқы топтар сияқты болды (Италия үкіметінің, Сириако Де Митаның талабы бойынша). 1995 жылдың 19 қарашасында алғашқы марокколық сарбаздар тобы Халықаралық Қызыл Крест, Аргентина және АҚШ-тың делдалымен Мароккоға қайтарылды. 1997 жылдың сәуірінде тағы 84 тұтқын босатылды, ал 1999 жылдың 23 қарашасында Рамазан мейрамына орай 191 тұтқынға жуық босатылды. Марокко қайтадан сарбаздарды елге қайтарудан бас тартты, себебі бұл Марокконың Полисариоға қарсы соғыс жүргізіп жатыр дегенін мойындауды білдіретін еді. Соңында, 2000 жылдың 26 ақпанында 186 тұтқыннан тұратын топ Агадирдегі Инезгане әскери базасына қайтарылды, ал тағы 201 тұтқын босатылып, 2000 жылдың 13 желтоқсанында елге қайтарылды. 2002 жылдың 17 қаңтарында Хосе Мария Азнардың испан үкіметінің өтініші бойынша тағы 115 әскери тұтқын босатылып, Отанға қайтарылды. 2002 жылдың 17 маусымында Герхард Шредердің неміс үкіметінің өтініші бойынша 100 әскери тұтқын босатылды және 2002 жылдың 7 шілдесінде Агадирге қайтарылды. 2003 жылдың 10 ақпанында Испания үкіметінің өтініші бойынша Полисарио 100 әскери тұтқынды босатты. 2003 жылдың сәуірінде France Libertés қоры Марокконың әскери тұтқындарын Полисарио майданының Алжирдегі сахаралық босқындар лагерьлерінде және Батыс Сахараның азат етілген аумақтарында ұстау жағдайларын зерттеу үшін халықаралық миссия ұйымдастырды. Тұтқындар (1980 жылдардан бері Қызыл Крест бақылауында) жаулық аяқталғаннан бері ресми бейбіт келісімге қол қойылуын күтіп отырды. Бірақ атысты тоқтату он жылдан астам уақытқа созылғандықтан, көптеген тұтқындар осы уақытқа дейін 15-20 жылдан бері ұсталып, әлемдегі ең ұзақ мерзімге ұсталған әскери тұтқындарға айналды. Полисарио 1984 жылдан бастап бірнеше жүз тұтқынды босата бастады және 1990-жылдар мен 2000-жылдарда босатуды жалғастырды. АҚШ, Италия, Ирландия, Ливия, Катар және Испания сияқты елдер бұл босатуды «гуманитарлық жеңілдік» деп атады, бірақ соңғы тұтқындарды босатудан бас тартуы Біріккен Ұлттар Ұйымының сынына ұшырады. Баяндамасында француз қоры тұтқынға алынған сарбаздарды азаптау, мәжбүрлеу еңбегіне тарту, еріксіз ұстау және жазалау туралы егжей-тегжейлі айыптаулар жасады және бұл және басқа да жүйелі құқық бұзушылықтар Қызыл Кресттің назарынан тыс қалған деп мәлімдеді. Қылмыстардың көпшілігі 1980 жылдары жасалған, бірақ кейбіреулері кейінірек жасалды. Сахаралықтардың өзін-өзі анықтау құқығын қолдайтын және бұрын лагерьлерде жұмыс істеген бұл қор «Тиндуфтың сахаралық босқындар лагерьіндегі өз араласуын тоқтатуға» шешім қабылдады, себебі соңғы 28 жылдан бері әскери тұтқындардың мәжбүрлі еңбегі жалғасып келеді. Баяндама сонымен қатар Алжирді әскери тұтқындарға қарсы қылмыстарға тікелей қатысқандығы және олардың жағдайына жалпы жауапкершілік тартқандығы үшін айыптады. 2003 жылдың 14 тамызында 243 марокколық әскери тұтқын босатылып, Отанға қайтарылды, ал 2003 жылдың 7 қарашасында Сайф аль-Ислам Каддафи делдалымен GIFCA арқылы тағы 300 әскери тұтқын босатылды. 2004 жылдың 21 маусымында Берти Ахерннің ирландиялық үкіметінің өтініші бойынша тағы 100 әскери тұтқын босатылды. 23 маусымда оларды ХҚКК елге қайтарып жіберді. Полисарио майданы 2005 жылдың 18 тамызында соңғы 404 әскери тұтқынды босатты.

Until 1997, Morocco refused to recognize the soldiers captured by the Polisario as POWs, even rejecting their repatriation to their homeland, as it happened with the first groups, liberated unilaterally and unconditionally by the Polisario Front in 1984 and 1989 (by demand of the Italian government of Ciriaco De Mita). On 19 November 1995, the first group of Moroccan soldiers were repatriated to Morocco by mediation of the ICRC, Argentina and the United States. In April 1997, another group of 84 prisoners were released, followed by around 191 more released for the Ramadan festivities on 23 November 1999. Again, Morocco refused to repatriate the soldiers, allegedly because that would mean recognizing that Morocco was at war against the Polisario. Finally on 26 February 2000, a groups of 186 prisoners were repatriated to the Inezgane military base, in Agadir, and another 201 were released and repatriated on 13 December 2000. On 17 January 2002, another 115 POWs were released and repatriated, by request of the Spanish government of Jose Maria Aznar. 100 POW's were released on 17 June 2002, by request of the German government of Gerhard Schröder, and were repatriated to Agadir on 7 July 2002. On 10 February 2003, the Polisario released 100 POW's on request from the Spanish government. In April 2003, the France Libertés foundation led an international mission of inquiry on the conditions of detention of Moroccan prisoners of war long held by the Polisario Front in the Sahrawi refugee camps of Algeria and in the Liberated Territories of Western Sahara. The prisoners (under Red Cross supervision since the 1980s) had been held since the end of hostilities, awaiting the conclusion of a formal peace treaty, but as the cease fire dragged on over a decade, many prisoners had at this time been held between 15 and 20 years, making them the longest serving POWs in the world. Polisario had begun releasing a few hundred prisoners at 1984, and continued with that liberations during the 1990s and 2000s, in what were referred by countries like USA, Italy, Ireland, Libya, Qatar or Spain as "humanitarian gestures", but its refusal to release the last prisoners remained under criticism from the United Nations. In its report, the French foundation produced detailed accusations of torture, forced labour, arbitrary detentions and summary executions of captured soldiers, and claimed that these and other systematic abuses had evaded the Red Cross. Most of the crimes had allegedly been committed in the 1980s, but some were of a later date. The foundation, which supports Sahrawi self determination and had worked in the camps before, decided to suspend "its interventions in the Saharawi refugee camps of Tindouf where the forced labour of the POWs has been going on for the past 28 years". The report also accused Algeria of direct involvement in crimes against the POWs, and overall responsibility for their situation. On 14 August 2003, 243 Moroccan POW's were released and repatriated, and another 300 POW's were released on 7 November 2003, by the mediation of Saif al Islam Gaddafi, through the GIFCA. On 21 June 2004, another group of 100 prisoners of war were released, by a previous request from the Irish government of Bertie Ahern. They were repatriated by the ICRC on 23 June. The Polisario Front finally released the last 404 POWs on 18 August 2005.

Еркін жүріп-тұру

2003 жылы жарияланған баяндамасында Amnesty International «Алжирдің оңтүстік-батысындағы Тиндуфке жақын Полисарио бақылауындағы лагерьлерде сөз бостандығы, қауымдастық және қозғалыс еркіндігі шектеліп келді. Бұрынғы жылдары лагерьлерде адам құқықтарын бұзғандар жазасыз қалды» деген қорытынды жасады. 2005 жылы АҚШ-тың босқындар мен иммигранттар жөніндегі комитеті мынадай мәлімдеме жасады: «Алжир үкіметі даулы Батыс Сахарадан келген шамамен жүз мың босқынды Марокко шекарасына жақын Тиндуф әскери аймағының сыртындағы төрт лагерьде «гуманитарлық емес, саяси және әскери себептермен» ұстап отыр. Amnesty International мәліметінше, «Бұл босқындардың Алжирде еркін қозғалу құқығы жоқ. [ ] Лагерьлерден рұқсатсыз кеткен босқындар көбінесе Алжир әскерилерімен ұсталып, Полисарио билігіне қайтарылады, олар қауіпсіздік мәселелері бойынша тығыз байланыста жұмыс істейді». Полисарио бекеттері лагерьлерді қоршап тұрды, Алжир әскерилері Тиндуфқа кіруді бақылады, ал полиция ел бойынша бекеттерде жұмыс істеді. Көптеген адам құқықтары ұйымдарының басты назарында босқындардың қарапайым тіршілік ету мәселелері тұр, олар шетелдік көмекке сүйеніп күн көреді. Human Rights Watch 1995 жылы аймақта кең ауқымды зерттеу жүргізіп, Марокко, Батыс Сахара және Тиндуф босқындарына барды. Сахаралықтардың Тиндуфтағы адам құқықтары жағдайы туралы оның қорытындысы «Климат пен шөлді аймақтың қиындықтарын ескере отырып, жағдай қанағаттанарлық деп табылған» деді. 1997 және 1999 жылдары Канадалық заңгерлердің халықаралық құқықтар жөніндегі қауымдастығы Батыс Сахараға екі зерттеу миссиясын жүргізді, біріншісі Тиндуф босқындар лагерлеріне, ал екіншісі Марокко бақылауындағы Батыс Сахарадағы жағдайларға бағытталған. Тиндуф миссиясының қорытындысында «Алжирдегі босқындар лагерлері жақсы ұйымдастырылған және тұрғындарына ең қажетті жарақтардан гөрі артығын да қамтамасыз етеді» делінген және «Халықтың сапалы білім алуы және лагерьтерді басқаруға қатысуы үшін айтарлықтай күш жұмсалып жатыр» делінген.

In a report published in 2003 Amnesty International concluded that "Freedom of expression, association and movement continued to be restricted in the camps controlled by the Polisario Front, near Tindouf in southwestern Algeria. Those responsible for human rights abuses in the camps in previous years continued to enjoy impunity.". In 2005 the US Committee for Refugees and Immigrants stated: "The Algerian Government allowed the rebel group, Polisario, to confine nearly a hundred thousand refugees from the disputed Western Sahara to four camps in desolate areas outside Tindouf military zone near the Moroccan border 'for political and military, rather than humanitarian, reasons,' according to one observer. According to Amnesty International, "This group of refugees does not enjoy the right to freedom of movement in Algeria. [ ] Those refugees who manage to leave the refugee camps without being authorized to do so are often arrested by the Algerian military and returned to the Polisario authorities, with whom they cooperate closely on matters of security.' Polisario checkpoints surrounded the camps, the Algerian military guarded entry into Tindouf, and police operated checkpoints throughout the country." The main concern of most human rights organizations seems to be the refugees' problems of basic subsistence, living on a meager diet of foreign aid. Human Rights Watch carried out an extensive research mission in the region in 1995, visiting Morocco, Western Sahara and the Tindouf refugees. Its conclusion on the human rights situation for the Sahrawis in Tindouf was that "we found conditions to be satisfactory, taking into account the difficulties posed by the climate and desolate location". In 1997 and 1999 respectively, the Canadian Lawyers Association for International Human Rights performed two investigative missions to Western Sahara, the first focused on the Tindouf refugee camps, and the second on conditions in Moroccan controlled Western Sahara. The conclusion of the Tindouf mission states that "the refugee camps in Algeria are highly organized and provide more than just the most basic needs to their inhabitants" and that "It appears that a significant effort is being made to ensure that the population is well educated and that they participate in the governance of the camps."

Куба студенттері бағдарламасы

Марокко Полисарионы мыңдаған сахрауи балаларын коммунистік идеологияны сіңдіру үшін Кубаға депортациялауда деп үнемі айыптайды. Бұл отбасын күштеп бөлу жағдайы болып есептеледі. Марокко сондай-ақ Полисарионың сахрауи кәмелетке толмағандарын Кубаға балалар жынысын сату мақсатымен және оларды бала әскерлер ретінде даярлау үшін экспорттайтынын мәлімдеді. Солшыл идеологияға негізделген Полисарио Кубадағы балалардың мыңдаған емес, ондаған немесе жүздегенінің кубалық университеттерде студенттер екенін және олардың өз еркімен, БҰҰ-ның Қашқын мәселелері жөніндегі жоғары комиссарының (БҰҰ ҚЖК) демеушілігімен жүзеге асырылатын студенттер алмасу бағдарламасы аясында келгенін айтады. Олар марокколық айыптауларды сахрауи босқындарының білім алу мүмкіндігін шектеуге бағытталған қарапайым жала жабу кампаниясы деп санайды. Босқындар лагерінде бастауыш білім беру болғанымен, университеттер жоқ, сондықтан сахрауилер оқу үшін шетелге баруға мәжбүр. Алжир, Испания және Италия университеттерімен ынтымақтастықта сахрауи студенттері үшін ұқсас бағдарламалар бар, ал Сахрауи Араб Демократиялық Республикасы сахрауи студенттерін қабылдау үшін көбірек елдерді қайта-қайта шақырып отыр. Бағдарламаны қадағалайтын БҰҰ ҚЖК марокколық шағымдарды екі рет тергеді. 2003 жылғы есебінде Кубадағы 252 сахрауи студентімен сұхбаттасқаннан кейін, балалардың Кубада оқу мүмкіндігін пайдалануды жалғастыруға жеке ниеттері болғанын мәлімдеді. 2005 жылы, Марокконың жалғасқан айыптауларынан кейін, БҰҰ ҚЖК мәселені қайта қарады. Студенттердің саны 143-ке дейін азайды және аталған студенттер бітіргеннен кейін бағдарламаны жаңару күтілмейді. Есепте сахаралық босқындардың көпшілігі босқындар басшылығы мен түрлі елдер арасындағы екіжақты қарым-қатынас аясында ұсынылған стипендиялардан пайдаланғаны айтылған. Есепте бұл стипендиялық бағдарлама 1989 жылғы Балалар құқықтары туралы конвенцияда белгіленген күтім мен қарау стандарттарына сәйкес келеді, атап айтқанда: Кубада кемсітудің барлық түрлерінен кәмелетке толмағандарды қорғау, оларға бірдей білім алу мүмкіндігі және материалдық және денсаулық сақтау жағынан кубалық мектептерде сәл артық мүмкіндіктер қарастырылған. Студенттердің денсаулығы, тамақтануы, мәдениеті, жеке бостандығы және қауіпсіздігіне қатысты құқықтарына толық құрмет көрсету және кепілдік беру. Балалар ешқандай түрдәгі зорлық-зомбылыққа немесе қанауға ұшырамайды. Бұл әскери қызметке шақыру және оқыту, сондай-ақ Балалар құқықтары туралы конвенцияда (БҚК) анықталғандай, қанаушылық болып табылатын балалар еңбегін де қамтиды. Миссия барысында жиналған барлық ақпарат балалардың бағдарламаға қатысуының ерікті сипатын, олардың баласының қатысуын анықтаудағы ата-аналардың тікелей рөлін және бағдарламаны жалғастыруды қаламаған балалардың оны тастап, үйлеріне оралу мүмкіндігін растайды.

Polisario is regularly accused by Morocco of deporting Sahrawi children by groups of thousands to Cuba for Communist indoctrination, something which has been supported by This would be considered a case of forcible family separation. Morocco has also alleged that the Polisario exports Sahrawi minors to Cuba in order to force them into child prostitution and to train them as child soldiers. Polisario, which was founded on a left wing ideology, responds that the children in Cuba, numbering tens or hundreds rather than thousands, are students at Cuban universities, and are there of their own free will under a UNHCR sponsored student exchange program. It regards the Moroccan accusations as a smear campaign aimed at cutting off access to education for Sahrawi refugees. While there exists primary education, there are no universities in the refugee camps, and so Sahrawis have to go abroad to study. Similar programmes exist for Sahrawi students in cooperation with universities in Algeria, Spain and Italy, and the Sahrawi Arab Democratic Republic has repeatedly pleaded for more countries to accommodate Sahrawi students. The UNHCR, which oversees the program, has twice investigated the Moroccan claims. In its 2003 report, after having interviewed all 252 Sahrawi students in Cuba, it states that it was the children's own personal will to continue taking advantage of the opportunity to study in Cuba. In 2005, the UNHCR again examined the issue, after continued Moroccan allegations. The number of students was now down to 143, and the UNHCR program was not expected to be renewed after the graduation of those students. The report states that many of the Saharan refugee children have availed themselves of scholarships offered within the framework of bilateral relations between the refugee leadership and various countries. The report suggests that this scholarship programme meets the standards of treatment and care required by the 1989 Convention on the Rights of the Child, especially in:
Protection of the minors from all forms of discrimination while in Cuba, they enjoy equal educational opportunities as well as slightly more advantageous treatment in terms of material and health support provided in Cuban schools. Fully respect and guaranty of the rights of the students, in regard to health, nutrition, culture, personal liberty and security. Children are not subjected to any form of abuse or exploitation of any type whatsoever. This also covers military recruitment and training and child labour activities that would qualify as exploitative as defined by the CRC. All information gathered during the mission affirms the voluntary nature of participation in the programme of the children, the direct role of the parents in determining whether their child would participate, and the opportunity for the children who do not wish to continue the programme, to abandon it and return home.

Балаларды жұмысқа алу

1998 жылы "Соғысқа қарсылық танытушылар халықаралық ұйымының" есебінде "партизандық соғыс барысында" – яғни 1975 және 1991 жылдар аралығында – "Полисарио қатарына шақыру білім беру бағдарламасының негізгі бөлігін құрады. 12 жасқа келген балалар саяси және әскери кадрларды даярлайтын "12 қазан атындағы ұлттық мектепке" қабылданып, немесе Әлжир, Куба және Ливияға әскери оқумен қатар, жалпы білім беруге жіберілді. Әскерге шақыру жасына (17) жеткен кезде олар Полисарио қарулы күштеріне қосылу үшін шетелден оралды. Олар инженерлік, радиобайланыс, артиллерия, механика және шөлдегі соғыс салаларында мамандандырылған оқудан өтті. 19 жасқа келгенде олар жауынгерлерге айналды".