Кіріспе

Гравер, зергер, суретші (1420–1467)

Е. С. (шамамен 1420 – шамамен 1468; бұрын 1466 жылғы шебер деп белгілі болған) – кейінгі готика дәуіріндегі белгісіз неміс гравері, зергері және гравюра шебері. Ол ескі шеберлік гравюраларының алғашқы маңызды неміс суретшісі болды және оның туындылары көп көшіріліп, еліктелді. Өнер тарихшылары оған Master E. S. деген атты берді, бұл ат оның он сегіз гравюрасында (басқаларында түрленген нұсқалары бар) кездесетін E. S. монограммасынан шығарылған. "Мастер" аталымы жеке жұмыс істеген белгісіз суретшілерге қолданылады. Ол туындыларына өзінің әріптерін қойған алғашқы гравюра шебері болғандықтан саналады. Е. С.-тің қол қойылған туындылары оның 1450 жылдан 1467 жылға дейін гравюрамен айналысқанын көрсетеді, осы мерзім оның бір гравюрасындағы соңғы жазба. Осы уақыттан кейін ол қайтыс болды деп есептеледі. Мартин Шонгауэрге дейін ол ең көрнекті неміс гравюрашысы болды.

Өмір

Е. С. шебері, әлде Германияның оңтүстік-батысынан немесе Швейцариядан шыққан болуы мүмкін, сондай-ақ «Карттар шебері» деп аталған гравер де осы аймақтан тегін алған. Бұл пікір негізінен сол өңірдегі замандас суретшілердің туындыларымен стильдік салыстыруларға негізделген. Дәлелдер оның Жоғарғы Рейн аймағында ең көп жұмыс істегенін көрсетсе де, Рейн өзенінің оңтүстігінде, Висбаден қаласының қарсы жағында орналасқан, ірі экономикалық және мәдени орталық – Майнц қаласына да барғандығы туралы мәліметтер бар. Оның әріптерін анықтап, құжатталған тұлғалармен сәйкестіруге жасалған барлық әрекеттер жалпы қабылдауға ие болған жоқ. «Шебер» термині – өнеркәсібін аяқтаған және жеке шеберханасын басқарған адамды білдіреді, Е. С. осы талаптарға толыққандай сәйкес келген. Неке және шеберлік білімді меңгеру үшін шәкірттерді жұмысқа алу да қажеттіліктердің бірі болуы мүмкін. Е. С. суретші емес, алтын шеберлігінде тәрбиеленген болуы ықтимал. Ол кейде өз баспаларында алтын шеберлерінің мөрлерін пайдаланған (мысалы, жоғарыдағы Делила баспасында киімдердің жиегіндегі шеңберлерді жасау үшін), ал кейбір туындылары металл бұйымдарының эскиздері болып табылады. Ол баспаларына оюлы монограммамен қол қойған алғашқы гравер болды, бұл маңызды металл бұйымдарында қолданылатын стандартты тәжірибе еді. Ол алтын шеберлердің қасиеттісі – әулие Елигийдің екі суретін жасаған. Ол гравюраларын әсемдемелермен толтыруды ұнататын, кейде композицияны ауырлататын, ал оның туындыларында көлем мен тереңдік сезімі тек бірте-бірте дамитын. Оның ең алғашқы баспаларында буринді тиімді пайдаланғаны байқалады, сондықтан ол баспа өнеріне кіріспес бұрын бірнеше жыл алтын шебер ретінде жұмыс істеген деп есептеледі. Осыған сүйене отырып, оның туған күні шамамен анықталады. Оның шығарған баспаларының саны оның осы саламен соңғы жылдары ғана айналысқанын көрсетеді. Тағы бір маңызды гравер және алтын шебер, Исраэль ван Меккенем, оның мансабының соңында оның бас көмекшісі болған, соның салдарынан оның қырық бір тақтасы ван Меккенемге өтіп, қайта өңделген.

Жұмыс

Шестак Е. С. гравюраларын үш стильдік кезеңге бөледі: шамамен 1450 жыл, 1460 жылға дейін және 1460 жылдан кейін. Екінші кезеңде ол маңызды техникалық жетістіктерге қол жеткізді. Біріншіден, әр табақтан көбірек басылым алуға мүмкіндік беретін, бірақ олардың саны әлі де алпысқа дейін шектелген болуы мүмкін, себебі табақтағы тозу көріне бастады және оны қайта пайдалану үшін жөндеу қажет болды. Оның көлеңке және көлемді көрсету үшін штриховка (паралель сызықтар) және қиылыс қолдануы біртіндеп жетілді, ал оның фигуралық суреті сенімді, кейде тіпті артық сенімді болды. Осы кезеңдегі көптеген кейіпкерлер тіпті тыныш тұрғанда да қиысқан позалармен бейнеленген. Үшінші кезеңдегі жұмыстарында оның фигуралары көбірек босаңсыған, ал композицияларда жазық беттерге басымдық берілген. Оның көптеген суреттерінің жүздері құрғақ қамыр сияқты көрінеді және денелеріне қарағанда тым үлкен, бұл әдеттегі жақсы жұмыстардың сапасын төмендетеді. Оның көптеген жұмыстары әлі де қызығушылық тудырады, ал ол гравюралаған діни емес және комедиялық сюжеттер сол кезеңнің сақталған суреттерінде сирек кездеседі. Лерс Е. С.-тің үш жүз он сегіз гравюрасын тізімдеді, олардың тоқсан бесеуі бірегей, ал елуінің тек екі данасы ғана бар. Оның ықтимал көмекшісі Исраэль ван Меккенемге жатқызылатын тағы отыз сегіз гравюра бар, олар Е. С. гравюраларының жоғалған көшірмелері саналады. Шестак болжамы бойынша, барлығы шамамен бес жүздей Е. С. гравюрасы болған.

Hind, Ойын карталарының шеберінің Е. С. шеберінің жұмысына тигізген әсерін атап көрсетеді. Ол былай дейді: "Е. С. өнерші ретінде жоғары бағаланбайды, бірақ техникалық жағынан гравюра өнерінің дамуына үлкен үлес қосып, маңызды ықпал еткендердің бірі болды".

Сұлбалар

Е. С. шығармалары ретінде баршаға мәлім екі өте сапалы сурет Берлин мен Луврде сақталады, бірақ одан басқа да даулы туындылары бар. Луврдегі Мәсіхтің шомылдырылуының композициясы (оңдағы сурет) Е. С. екі гравюраға айналдырылған, осы процесте ол композицияны күрделілендіріп, бос кеңістіктерді жаңа бөлшектермен толтырған. Шестак бұл оның композиция жасау әдісінің, осы және, мүмкін, көбінесе, басқа суретшінің немесе өнер туындысының нақты көшірмесінен басталатынын көрсетеді деп есептейді. Кейін ол гравюра жұмысында алтыншының стилінде қосымша бөлшектер қосып өңдеген.

Арс Мориенди

Ол өте танымал ғибадатханалық шығарма "Арс мориенди" (Өлу өнері) үшін он бір гравюрадан тұратын серия жасады. Бұл гравюралар кітаптың қолжазба нұсқасына қосылуы тиіс болған. Бұл гравюралардың ағаш кескілерінен жасалған көшірмелер ме деген даулы мәселе 1942 жылы Фриц Саксл Велком институтының Лондон кітапханасында осы композицияларды қолдана отырып жасалған қолжазба безендірілімдерін жариялағанда шешілді. Бұл безендірілімдер барлық басылған нұсқалардан бұрын жасалған, ал барлық басылған нұсқалар осы дәстүрдегі қолжазба суреттерінің басқа нұсқаларынан алынған екені анықталды. Сонымен қатар, Э. С. кейіннен блокноттардың ең ерте нұсқалары үшін ағаш кескіндерін жасаған болуы мүмкін, ал бұл блокноттар қазір оның гравюраларынан кейін жасалған деп есептеледі.