Кіріспе

Меганизоптералар – ірі құмырсқа тәрізді жәндіктердің жойылған отряды, көбінесе гриффенфляйлар деп аталады, ал қате түрде алып құмырсқалар деп те айтылады. Бұл отряд бұрын Protodonata, яғни “proto Odonata” деп аталған, себебі олардың сыртқы түрі мен қазіргі Odonata (құмырсқалар мен әулиеқұйрықтар)мен болжамды туыстығы ұқсас. Олар палеозой дәуірінде (Кешік карбоннан Кейінгі пермге дейін) өмір сүрген. Көпшілігі қазіргі құмырсқалардан сәл ғана ірі болғанымен, бұл отрядқа ең үлкен белгілі жәндік түрлері кіреді, мысалы, Кешік карбонның Meganeura monyi және одан да ірі Кейінгі пермнің Meganeuropsis permiana, олардың қанаттарының ені 6 метрге жетеді. Алдыңғы және артқы қанаттары тамырлардың құрылысы жағынан ұқсас (бұл бастапқы белгі), бірақ артқы қанатта анальдық (артқа қарай) аймақ ірілеу. Алдыңғы қанаты әдетте артқы қанатынан сәл ұзын және жіңішке болады. Нағыз құмырсқалардан айырмашылығы, Odonata, оларда птеростигмалар болмаған және қанаттарында тамырлардың құрылысы қарапайымрақ. Көптеген үлгілер тек қанат сынықтары түрінде белгілі, толық қанаттардың саны аз, ал дене іздері бар үлгілер (Meganeuridae тұқымдасынан) одан да сирек кездеседі. Бұл үлгілерде дөңгелек бас, үлкен тісті мандибулалар, күшті тікенді аяқтар, үлкен көкірек және құмырсқа тәрізді ұзын, жіңішке құрсақ байқалады. Нағыз құмырсқалар сияқты, олар да болжамды түрде жыртқыштар болған. Бірнеше нимфалар да белгілі, олардың ауыз мүшелері қазіргі құмырсқа нимфаларына ұқсас, бұл олардың да белсенді су жыртқыштары болғандығын көрсетеді. Меганизоптералар кейде құмырсқаларға жатқызылғанымен, Odonata-ға тән қанат ерекшеліктерінен айырылады. "Алып құмырсқа" терминінің дұрыс еместігін атап, оның орнына "гриффенфляй" терминін қолдану ұсынылады.

Өлшемі

Карбон дәуіріндегі жәндіктердің қалайша соншалықты үлкенге жете алғаны туралы пікір таластар тоқтамайды. Жәндіктің трахеялық тыныс алу жүйесі арқылы (жәндіктердің тыныс алу жүйесін қараңыз) оттегінің таралуы дене мөлшеріне шектеу қояды, бірақ тарихқа дейінгі жәндіктер бұл шектен асып кеткендей көрінеді. Алғашында Меганеураның ұшуға қабілетті болуының себебі сол кездегі атмосферада қазіргі 20%-дан артық оттегі болғандығы болжалды. Бұл теория әріптес ғалымдар тарапынан жоққа шығарылды, бірақ гигантизм мен оттегінің қолжетімділігі арасындағы қатынасты зерттеулер арқылы жақында қайта қолдау тапты. Егер бұл теория дұрыс болса, онда бұл жәндіктер оттегі деңгейінің төмендеуіне осал болар еді және қазіргі атмосферада тіршілікке жарамайтын еді. Басқа зерттеулер жәндіктердің "трахеяның қысылуы мен кеңеюінің жылдам циклдары" арқылы тыныс алатынын көрсетеді. Қазіргі жәндіктер мен құстардың ұшу энергетикасын талдау, оттегі деңгейінің де, ауа тығыздығының тағы да мөлшерге шектеу қоятынын көрсетеді. Гигант грифтерге қатысты барлық оттегімен байланысты түсіндірулердегі жалпы мәселе – Франциядағы Лодевтің жоғарғы перміде атмосферадағы оттегі мөлшері карбон және төменгі пермге қарағанда әлдеқайда төмен болған кезде, 45 см қанат кеңдігіне ие үлкен меганевридтердің кездесуі. Зерттеулерге сәйкес, аспандағы омыртқалы жыртқыштардың болмауы карбон және перм дәуірлерінде птериготалы жәндіктердің максималды мөлшерге дейін дамуына мүмкіндік берді, бұл өсімдіктермен қоректенетін палеодиктиоптер мен олардың жыртқыштары меганевридтер арасындағы дене мөлшерін ұлғайту үшін "эволюциялық қару-жарақ жарысы" арқылы жеделдетілген болуы мүмкін.