Кіріспе

Жәндіктер отряды Стрепсиптера (/s//t//ɹ//ɛ//p/'/s//ɪ//p//t//əɹ//ə/) – 600-ге жуық сипатталған түрді қамтитын, қазіргі кезде сақталған он бір туысқа жататын жәндіктер отряды. Олар ара, шершең, жапырақ бітесі, күміс дақыл және тарақан сияқты басқа жәндіктердің ішкі паразиттері болып табылады. Көптеген түрлердің аналықтары иесінің денесіне енгеннен кейін одан шықпайды және соңында оның ішінде өледі. Ерте сатыдағы дернәсілдер шығып келеді, себебі олар бос жатқан иесін табуы керек, ал қысқа ғұмырлы аталықтар иесіндегі аналықты іздеу үшін шығуы тиіс. Олар шамамен 300–350 миллион жыл бұрын кеміргіштерден бөлініп шыққан деп саналады, бірақ 100 миллион жыл бұрынғы бор кезегінің ортасына дейін қазба жәндіктерде кездеспейді. Бұл отряд мамандарға жақсы таныс емес, оларға ең жақын жалпы атау – стилопс, Stylops туысына сілтеме жасайды. Отрядтың аты "бұрылған қанатты" деп аударылады, бұл отряд үшін қолданылатын басқа да жалпы атауларға, яғни бұрылған қанатты жәндіктерге және бұрылған қанатты паразиттерге әкеледі. Ересек аталықтары сирек кездеседі, бірақ оларды құрметті аналықтары бар камералармен тартып алуға болады. Түндемелі үлгілерді жарық тұзақтарынан да жинауға болады. Ұшқыштарда да осыған ұқсас мүше бар, бірақ сол топта артқы қанаттары өзгертілген, ал екі топтың да бұл құрылымдарды тәуелсіз дамытқандығы туралы пікірлер бар. Артқы қанаттары көбінесе желкен тәрізді болып келеді және күрделі тамырлар жүйесі нашар дамыған. Мұртшалары жапырақты пішіндес және қашықтықтан аналықтарды анықтауға мүмкіндік беретін арнайы химиорецепторлармен жабылған. Ересек аталық Стрепсиптераның көзі басқа жәндіктердің көздерінен өзгеше, ол трилобиттер тобындағы Факопинаға ұқсайды. Көзге кіретін мыңдаған омматидийлерден тұратын күрделі көздің орнына, Стрепсиптераның көзі бірнеше ондаған "көзшелерден" тұрады, олардың әрқайсысы толық суретті шығарады. Бұл көзшелер қабықшамен және/немесе қылшықтармен бөлінген, сондықтан бүкіл шоғырланған көзге қарақұмырық сияқты көрінеді.

Әйелдер

Стрепсиптерлердің барлық сипатталған түрлерінің 97% құратын және Mengenillidae және Bahiaxenidae отбасыларын қоспағанда, барлық қазіргі стрепсиптерлер отбасыларын қамтитын Stylopidia тұқымдасының ұрғалары қожайындарынан шығып кетпейді және неотениялық пішінде болады, қанаттары, аяқтары және көздері жоқ, бірақ жақсы склероздалған бас-көкірек бөлігі (басы мен көкірегі біріккен) болады. Stylopidia тұқымдасының ұрғасының алдыңғы бөлігі қожайынның құрсақ сегменттері арасынан шығып тұрады. Барлық стрепсиптерлерде еркектер аналықтың қабығын жарып жұптасады (Stylopidia жағдайында, бұл туу арнасының жанындағы бас-көкірек бөлігінің терең, тар жарылысында болады). Сперма осы тесік арқылы тікелей денеге өтеді, бұл процесс травматикалық ұрықтандыру деп аталады, және бұл кейбір басқа жәндіктерде, мысалы, төсек кенелерінде өздігінен дамыған. Ұрпақ анасын іштен жейді, бұл гемоцельдік тірі туу деп аталады. Әрбір аналық мыңдаған пландиум дернәсілін өндіреді. Дернәсілдерде аяқтары болады және жаңа қожайынды белсенді түрде іздейді. Олардың аяқтары толық емес, себебі оларда базальдық кокса мен жамбас сүйегі арасындағы буынды құрайтын трохантер жоқ. Қожайынның ішінде олар гиперметаморфозға ұшырайды және аз қозғалмалы, аяқтары жоқ дернәсілге айналады. Олар қожайынды қоректенуіне және өсуіне қажетті қап тәрізді құрылым жасауға итермелейді. Бұл құрылым, қожайынның тінінен жасалған, оларды қожайынның иммундық қорғанысынан қорғайды. Дернәсілдер тағы төрт рет түлейді, әрбір түлеуде ескі қабықшалар бөлінеді, бірақ тасталмайды ("экдизиссіз аполиз"), сондықтан дернәсілдің айналасында бірнеше қабаттар қалыптасады. Еркек дернәсілдер соңғы түлеуден кейін қуыршаққа айналады, ал ұрғалар тікелей неотениялық ересектерге айналады. Қожайынның құрсағының түсі мен пішіні өзгеруі мүмкін, сонымен қатар, олар көбінесе сүйексіз болады. Паразиттер кейіннен ересектерге айналу үшін қуыршақтануға ұшырайды. Ересек еркектер қожайынның денесінен шығады, ал ұрғалар ішінде қалады. Ұрғалар қожайындарының құрсақ көлемінің 90% дейін ала алады. Stylopidia тек қанатты жәндіктерге шабуылдайды, көптеген stylopidians бұғылар мен араларға, ал ең ірі стрепсиптерлер отбасы - Stylopidae, барлық сипатталған стрепсиптерлердің 27% астамын құрайды, тек араларға шабуылдайды.

Таксономия

1813 жылы Уильям Кирби атаған бұл топ, тыныш тұрғанда бұрылып тұратын артқы қанаттарымен ерекшеленеді (грек тілінен στρέφω (strephein) – бұру, және πτερόν (pteron) – қанат). Алдыңғы қанаттары қысқартылып, шанақ тәрізді болып келген. Strepsiptera бұрын Meloidae және Ripiphoridae тұқымдастарындағы қоңыздардың туыс тобы саналған, олардың дамуы паразиттік сипатта болады және алдыңғы қанаттары да қысқарады. Алғашқы молекулалық зерттеулер оларды бір жұп қанаты шанаққа айналған шыбындардың туыс тобы ретінде қарастырды, бірақ қоңыздармен байланысын растамады. Олардың эволюциялық орнын анықтау қиындықтар тудырды, себебі филогенетикалық талдаулар ұзақ тармақтардың тартылысынан қате нәтижелер берді. Көптеген қазіргі заманғы молекулалық зерттеулер стрепсиптериандарды қоңыздардың (Coleoptera) туыс тобы деп санайды, ал екі топ бірге Coleopterida кладын құрайды. Ең төменгі деңгейдегі стрепсиптериан – эоцен дәуіріндегі Балтық янтарінен табылған Protoxenos janzeni, ал ең төменгі деңгейдегі қазіргі стрепсиптериан – Bahiaxenos relictus, Bahiaxenidae тұқымдасының жалғыз өкілі. Ең ерте кезде табылған стрепсиптериан қазбалары – Кретостилопс engeli (Cretostylopdiae) және Кинзельбачилла элленбергери, Фтаноксенос нервозус және Хетеробатмилла какопойос (Phthanoxenidae), Мьянмадан алынған ортаңғы кредалық янтарьдан (шамамен 99 миллион жыл бұрын) табылған. Бұл қазбалардың барлығы негізгі топтан тысқары орналасқан, бірақ Protoxenos-қа қарағанда қазіргі стрепсиптериандарға жақын. Осы кен орнынан паразиттік бірінші личинканың табылуы, бұл топтың паразиттік өмір салты шамамен 100 миллион жылдан бері өзгермегенін көрсетеді, бірақ одан бұрынғы эволюциялық тарихы әлі де құпия болып қала береді. Бұл міндетті паразиттер жұмыртқалап өсіп келе жатқан ара личинкаларын жұқтырады және ана аралардың ішінде болады. Олар қабықша арқылы өтіп, еркектер құртқа айналғанға дейін, ал әйелдер гүлдерге жұқпалы личинкаларды шығарады. Бұл личинкаларды аралар өздерінің ұяларына азық іздеу кезінде қайтарады.