Нағыз қоңыздар тобының құрамы

Кіріспе

Құрт-құрттар отряды (Hemiptera) – әдетте нағыз құрттар деп аталатын жәндіктер отряды. Олардың құрамына цикадалар, афидтер, өсімдік сорғыштары, жапырақ құрттары, жыртқыш құрттар, төсек құрттары және қалқан құрттары сияқты топтардағы 80 000-нан астам түр кіреді. Олардың мөлшері шамамен 1-ден 5 мм-ге дейін жетеді және соруға бейімделген ауыз мүшелерінің ортақ құрылымына ие. "Нағыз құрттар" атауы көбінесе Heteroptera подотрядына ғана қатысты. Энтомологтар бұл терминді Hemiptera немесе Heteroptera үшін пайдаланады, ол басқа буынтық аяқтылар немесе құмырсқалар, аралар, қоңыздар немесе көбелектер сияқты басқа жәндіктерді қамтымайды. Ағылшын тілінің кейбір нұсқаларында барлық құрлықтағы буынтық аяқтылар (жәндік емес арахнидтер мен көп аяқтылар да) құрттар түсінігіне жатады. Көптеген жәндіктер, әсіресе американдық ағылшын тілінде, басқа отрядтарға жатады; мысалы, lovebug – шыбық, ал Maybug және ladybug – қоңыздар. Бұл термин кейде тұщы су немесе теңіздің қаңқалы жануарларының (мысалы, Balmain bug, Moreton Bay bug, mudbug) және дәрігерлер мен бактериологтардың ауру тудыратын микробтарға (мысалы, супербактериялар) берген атауларына дейін кеңейтіледі. Бұл отрядта 95 000-нан астам түр тіркелген. Көп түрлері бар басқа жәндік отрядтарының барлығы да толық метаморфозға ұшырайды, яғни олардың қуыршақ сатысы бар. Түрлердің көпшілігі құрлықта тіршілік етеді, оның ішінде маңызды ауыл шаруашылығы зиянкестері де бар, бірақ кейбіреулері тұщы су ортасында кездеседі. Олардың қатарында су серкелері, артқа жүзушілер, көл бетінде сырғанаушылар және алып су құрттары бар. Гемиптерлердің қазба қалдықтары карбон кезеңіне (московтық) дейін жетеді. Ең көне қазбалар төменгі пермдегі Archescytinidae тұқымдасына жатады және Auchenorrhyncha подотрядының бастапқысы деп есептеледі. Fulgoromorpha және Cicadomorpha жоғарғы пермде, ал Psylloidea және Aleyrodoidea тұқымдастары бар Sternorrhyncha да кездеседі. Афидтер мен кокцидтер триас кезеңінде пайда болды. Coleorrhyncha төменгі юра кезеңіне дейін жетеді. Heteroptera алғаш рет триас кезеңінде пайда болды. Hemiptera отрядының қазіргі мүшелері (кейде Rhynchota деп те аталады) тарихи түрде қанат құрылысы мен рострумның орналасуындағы айырмашылықтарға байланысты екі отрядқа – Homoptera және Heteroptera/Hemiptera – бөлінген. Қазіргі уақытта "Homoptera" парафилетикалық екендігі анықталғаннан кейін (қазіргі Auchenorrhyncha және Sternorrhyncha), отряд төрт подотрядқа бөлінген. Төмендегі кладограмма Hemiptera-ның Paraneoptera ішіндегі орнын, сондай-ақ Hemiptera-ның төрт подотрядының байланысын көрсетеді. Ағылшын тіліндегі атаулар мүмкіндігінше жақшада берілген.

| Төменгі перм | цикадалар, жапырақ құрттары, ағаш құрттары, өсімдік сорғыштары, бақашалар | өсімдік сіңіретін құрттар; көптегендері секіре алады; көптегендері дауыс береді, кейбіреулері қатты |
|---|---|---|
| Coleorrhyncha | 30-дан кем | Төменгі юра | шыбын-шіркей құрттары (Peloridiidae) | кішкентай, сирек байқалады; шыбын-шіркейде кездеседі / тамақтанады; Гондвананың бөлінуінен бұрын дамыды |
| Heteroptera | 45 000-нан астам | Триас | қалқан құрттары, тұқым құрттары, жыртқыш құрттар, гүл құрттары, жапырақ аяқты құрттар, су құрттары, өсімдік құрттары | үлкен құрттар; кейбіреулері жыртқыш, ал кейбіреулері өсімдік сіңіретін |
| Sternorrhyncha | 12 500 | Жоғарғы перм | афидтер, ақ құрттар, қызыл құрттар | өсімдік сіңіретін құрттар, кейбіреулері маңызды бақша зиянкестері; көпшілігі кішкентай және қозғалмайтын немесе толығымен бекітілген |

Hemiptera (/h//ɛ/'/m//ɪ//p//t//ər//ə/; from Ancient Greek hemipterus 'half winged') is an order of insects, commonly called true bugs, comprising over 80,000 species within groups such as the cicadas, aphids, planthoppers, leafhoppers, assassin bugs, bed bugs, and shield bugs. They range in size from to around , and share a common arrangement of piercing sucking mouthparts. The name "true bugs" is often limited to the suborder Heteroptera. Entomologists reserve the term bug for Hemiptera or Heteroptera, which does not include other arthropods or insects of other orders such as ants, bees, beetles, or butterflies. In some variations of English, all terrestrial arthropods (including non insect arachnids, and myriapods) also fall under the colloquial understanding of bug. Many insects with "bug" in their common name, especially in American English, belong to other orders; for example, the lovebug is a fly and the Maybug and ladybug are beetles. The term is occasionally extended to colloquial names for freshwater or marine crustaceans (e. g. Balmain bug, Moreton Bay bug, mudbug) and used by physicians and bacteriologists for disease causing germs (e. g. superbugs). ), containing over 95,000 named species. Other insect orders with more species are all holometabolous, meaning they have a pupal stage and undergo complete metamorphosis. The majority of species are terrestrial, including a number of important agricultural pests, but some are found in freshwater habitats. These include the water boatmen, backswimmers, pond skaters, and giant water bugs. The fossil record of hemipterans goes back to the Carboniferous (Moscovian). The oldest fossils are of the Archescytinidae from the Lower Permian and are thought to be basal to the Auchenorrhyncha. Fulgoromorpha and Cicadomorpha appear in the Upper Permian, as do Sternorrhyncha of the Psylloidea and Aleyrodoidea. Aphids and Coccoids appear in the Triassic. The Coleorrhyncha extend back to the Lower Jurassic. The Heteroptera first appeared in the Triassic. The present members of the order Hemiptera (sometimes referred to as Rhynchota) were historically placed into two orders, the so called Homoptera and Heteroptera/Hemiptera, based on differences in wing structure and the position of the rostrum. The order is now divided into four suborders, after the "Homoptera" were established as paraphyletic (now the Auchenorrhyncha and the Sternorrhyncha). The below cladogram shows Hemiptera's placement within Paraneoptera, as well as how Hemiptera's four suborders are related. English names are given in parentheses where possible. || Lower Permian || cicadas, leafhoppers, treehoppers, planthoppers, froghoppers || plant sucking bugs; many can jump; many make calls, some loud
|
| Coleorrhyncha || fewer than 30 || Lower Jurassic || moss bugs (Peloridiidae)|| small, rarely observed; found in/feed on moss; evolved before the splitting of Gondwana
|
| Heteroptera || over 45,000
|| Triassic || shield bugs, seed bugs, assassin bugs, flower bugs, leaf footed bugs, water bugs, plant bugs|| larger bugs; some are predatory, others are plant sucking
|
| Sternorrhyncha || 12,500 || Upper Permian || aphids, whiteflies, scale insects || plant sucking bugs, some major horticultural pests; most are small and sedentary or fully sessile;
|}

Ауыз бөліктері

Гемиптерлердің ерекшелігі – олардың "ұзын томсығы", онда өзгертілген жауырық пен жоғарғы жақ сүйектері "стилет" құрайды, ол өзгертілген еріннің ішінде орналасқан. Стилет тінді тесіп, сұйықтықты соруға қабілетті, ал ерін оны қолдап тұрады. Стилетте сілекейдің сыртқа шығуына арналған канал және сұйық тамақтың ішке жұтылуына арналған канал бар. Сілекей сорғысы сілекейді олжаға жібереді, ал цибариалдық сорғы олжадан сұйықтықты сорып алады. Екі сорғы да бас жағындағы күшті созу бұлшықтарының күшімен жұмыс істейді. Ұзын томсық қолданылмайтын кезде әдетте денесінің астына бүктеліп орналасады. Дәстүрлі тамағы – өсімдік шырыны, бірақ кейбір гемиптерлер, мысалы, қастандық құрттар, жыртқыштар болып табылады. Олардың жалпы пішіні әртүрлі болғанымен, ауыз мүшелері ерекше "рострум" құрайды. Ауыз мүшелері гемиптерлердің рострумы мен стилеттеріне ұқсас кейбір қанатты жәндіктер (Phthiraptera) да бар, бірақ оларды гемиптера емес деп анықтау оңай. Сол сияқты, қансорушы шыбындардың (Siphonaptera), кейбір қоңыздардың (Diptera) және баққа құрттардың (Thysanoptera) ауыз мүшелері сырттай гемиптерлердің рострумына ұқсаса да, жақыннан қарағанда айырмашылықтар анық байқалады. Ауыз мүшелерінен басқа, гемиптерлерге ұқсас басқа да жәндіктер кездеседі, бірақ олардың барлығында рострумның орнына тістейтін жауырық пен жоғарғы жақ сүйектері болады. Мысалы, тарақандар мен псоцидтер, олардың екеуінің де ұзын, көп бунақты антенналары бар, сондай-ақ кейбір қоңыздар, бірақ олардың алдыңғы қанаттары толық қатайған және бір-бірін жаппайды.

Қанаттың құрылымы

Гемиптералардың алдыңғы қанаттары, стерноринка және аухеноринкадағыдай толыққанды мембраналы, немесе гетероптералардың көпшілігіндегідей, ішінара қатайған болады. "Hemiptera" атауы грек тіліндегі "ἡμι" ([hemi; "жартылай") және "πτερόν" (pteron; "қанат") сөздерінен алынған, бұл атау көптеген гетероптерлердің алдыңғы қанаттарының табаны қатайып, ұштары мембраналы болуымен байланысты. Осылайша өзгертілген қанаттар, қоңыздардың толығымен қатайған элитрларымен салыстыра отырып, гемелитра (жекеше: гемелитрон) деп аталады және тек Heteroptera кіші тобында кездеседі. Барлық кіші топтарда артқы қанаттары – егер болса – толығымен мембраналы және әдетте алдыңғы қанаттарынан қысқа болады. Алдыңғы қанаттары денеге "шатырша" сияқты жабылып (стерноринка және аухеноринкаға тән) немесе арқаға жатып, ұштары бірімен-бірі жабысып (гетероптераға тән) орналасуы мүмкін.

Дыбыс шығару

Көптеген гемиптерлер байланыс үшін дыбыс тудыра алады. Еркек цикадалардың "әні" – барлық жәндіктердің арасындағы ең қаттысы. Бұл дыбыс ішек астындағы тимпал мүшелері арқылы жасалады, және жұптасу үшін тартылуға қолданылады. Тимпалдар – қайта-қайта ішке тартылып, сыртқа шығарылатын күтикуладан жасалған барабан тәрізді дискілер, бұл джем банкасының металл қақпағын қайта-қайта итеру мен шығару арқылы дыбыс тудыруға ұқсас. Суда тіршілік ететін Corixidae және Notonectidae (арқамен жүзушілер) арасында тібікше тарақтарын ростральды тізбектерге сүртіп, сызылатын дыбыстар жасалады.

Өмірлік цикл

Гемиптерандар - гемиметаболалар, яғни олар толық метаморфозға ұшырамайды, личинка кезеңі мен ересек кезең арасында форманың толыққанды өзгеруін бастан өткермейді. Оның орнына, олардың жас өсімдіктері нимфалар деп аталады және олар ересектерге белгілі бір дәрежеде ұқсайды. Нимфалар өскен сайын бірнеше рет тері жасайды, әрбір жаңа тері алдыңғыдан ересекке көбірек ұқсайды. Кейінгі сатыдағы нимфаларда қанат бүршіктері пайда болады; соңғы трансформация функционалды қанаттардың (егер олар болса) және толыққанды жұмыс істейтін жыныс мүшелерінің дамуынан тұрады, ал ошақты жәндіктердегідей аралық қуыршақ кезеңі болмайды.

Партеногенез және вивипарлық

Көптеген көкпарлар өмірлік циклінің бір бөлігінде партеногенез жолымен көбейеді, сондықтан аналықтары ұрықтандырылмаған жұмыртқалар тудыра алады, бұл жұмыртқалар анасының дәл көшірмесі болады. Осылай туған жастардың бәрі аналық (телйтоки), сондықтан осы кезде халықтың 100% жаңа ұрпақтар тудыруға қабілетті. Көкпардың көптеген түрлері тірі туады: жас көкпарлар жұмыртқа түрінде емес, тірі болып туады. Бұл бейімделулер көкпарларға жағдайлар қолайлы болғанда өте жылдам көбейе алуға мүмкіндік береді.

Жылжыну

Гемиптерлер жүзу, су бетінде сырғанау және секіру сияқты әртүрлі қозғалыс түрлерін пайдаланады, сондай-ақ басқа жәндіктер сияқты жүру және ұшу да оларға тән.

Жүзу және конькимен жүзу

Гетероптералардың бірнеше отбасысы сулы өмір салтына бейімделген су жәндіктері, мысалы, су қайықтары (Corixidae), су шаяндары (Nepidae) және артқа жүзушілер (Notonectidae). Олар көбінесе жыртқыштар болып табылады және жануардың суда жылжуына көмектесетін ескектерге айналған аяқтары бар. Су бетінде сырғанаушылар (Gerridae) да сумен байланысты, бірақ олар тұрған судың беттік кернеуін пайдаланып, су бетінен жоғары көтеріледі.

Ұшу

Ұшу Hemiptera-да жақсы дамыған, бірақ көбінесе қысқа қашықтыққа қозғалу және таралу үшін қолданылады. Қанаттың дамуы кейде қоршаған орта жағдайларымен байланысты. Hemiptera-ның кейбір топтарында бір түрдің ішінде қанатты, қысқа қанатты және қанаты жоқ түрлерінің әртүрлі нұсқалары кездеседі. Мұндай полиморфизм мекендер уақытша болған кезде тиімді болады, қоректік заттар жеткілікті болғанда көбеюге көбірек энергия жұмсалады, ал қоректік заттар азайғанда ұшу арқылы таралуға мүмкіндік береді. Құрттарда қанатты және қанаты жоқ екі түр де кездеседі, қоректік ресурстар таусылғанда қанатты түрлердің саны артады. Көкжапырақтар мен аққұрттар кейде атмосфералық көтерілістер мен биік желдердің әсерінен өте ұзақ қашықтықтарға тасымалдануы мүмкін. Ағаштарда өмір сүретін Hemiptera-да қанат ұзындығының полиморфизмі сирек кездеседі.

Секіру

Көптеген аухенорринкалар, цикадалар, жапырақ секіргіштері, ағаш секіргіштері, өсімдік секіргіштері және бақа секіргіштері сияқтылары секіруге (тұздыққа) бейімделген. Мысалы, ағаш секіргіштері артқы аяқтарын күшпен түсіріп секіреді. Секіру алдында артқы аяқтары көтеріліп, сан сүйектері құйрық сүйегіндегі иілген ойықтарға тығыз қысылады. Ағаш секіргіштері секундына 2,7 метрге дейін ұшу жылдамдығына және 250 g дейін үдеуге жетеді. Мұндай кездегі қуат шығыны қалыпты бұлшық етке қарағанда әлдеқайда жоғары, яғни энергия жиналып, кейін бөжектерді ауаға лақтыру үшін босатылады. Ал цикадалар, олар өте ірі болғандықтан, секіру үшін артқы аяқтарын бір миллисекундтан кем уақытта созады, бұл энергияны кенеттен босату үшін серпімділікпен сақтауды көрсетеді.

Отырғысыз өмір сүру

Қозғалыстың ешқандай түріне тәуелді болмай, Sternorrhyncha ұрғаларының көпшілігі жылжымайтын немесе толығымен бір орында қалады, олардың жұқа сору мүшелері арқылы қонақ тектес өсімдіктерге бекітіліп, оларды жылдам шығарып алу мүмкін емес.

Өсімдіктер

Көптеген гемиптерлер фитофагтар болып табылады, олар өсімдік шырынын сору және тесуге арналған ауыз мүшелерін пайдаланады. Бұларға цикадалар, жапырақ бітештері, ағаш бітештері, өсімдік бітештері, қоңыр бітештері, көкпарлар, ақ шыбықтар, қалқанды жәндіктер және басқа да топтар жатады. Кейбіреулері монофагтар, яғни бір түрлі өсімдікпен ғана қоректенеді, ал басқалары олигофагтар, бірнеше өсімдік тобымен қоректенеді, ал тағы басқалары полифагтар болып, көптеген өсімдік түрлерімен қоректенеді. Гемиптерлер мен өсімдіктер арасындағы қарым-қатынас көне заманнан келе жатқан сияқты, өсімдіктерді тесу және сору ерте девон кезеңінде-ақ байқалған. Гемиптерлер зардап шеккен өсімдіктердің массасын, әсіресе кең таралған ошақтарда күрт қысқарта алады. Олар кейде тұқымдарды жеу арқылы немесе белгілі бір түрлердің тамырларымен қоректену арқылы өсімдіктердің құрамын да өзгертеді. Кейбір шырын сорғыштар жылдың әртүрлі мезгілдерінде бір қожайыннан екіншісіне көшеді. Көптеген жапырақ бітештері қыста сүректі өсімдіктерде жұмыртқа түрінде, ал жазда шөптесін өсімдіктерде партеногенез арқылы көбейетін ұрғашы түрінде болады. Флоэма шырыны, құрамында қант пен азоттың концентрациясы жоғары болғандықтан, ксилема шырынына қарағанда оң қысымда болады. Стерноринхалардың көпшілігі және аухенорринхалардың бірнеше тобы флоэмамен қоректенеді. Флоэмамен қоректену Fulgoromorpha, Cicadellidae және Heteroptera түрлерінде кең таралған. Тифлоцибин цикаделлидтері жапырақтардың қан тамырлары жоқ мезофиллді тіндерімен қоректенуге маманданған, ол жапырақ эпидермисіне қарағанда қоректік заттарға бай. Гетероптерлердің көпшілігі де мезофиллді тіндермен қоректенеді, онда олар қорғаныс метаболиттерімен кездеседі, бұл хостқа бейімделудің эволюциясына әкеледі. Ксилемамен қоректену - цикадоидалар, церкопоидалар және цикаделлин цикаделлидтері арасында кездесетін ерекше қасиет. Кейбір флоэмамен қоректенушілер ксилема шырынын ерікті түрде қабылдауы мүмкін, әсіресе сусыздануға ұшырағанда. Ксилемамен қоректенушілер көбінесе полифагтар болады; ксилеманың теріс қысымын жеңу үшін арнайы цибариалдық сорғы қажет. Флоэмамен қоректенетін гемиптерлердің ішегінде амин қышқылдарын өңдеуге көмектесетін симбиоздық микроорганизмдер болады. Флоэмамен қоректенушілер анус арқылы балшық шығарады. Балшықпен қоректенетін әртүрлі организмдер флоэмамен қоректенушілермен симбиоздық қарым-қатынас жасайды. Флоэма шырыны амин қышқылдары аз қантты сұйықтық болғандықтан, жәндіктер қоректік қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін көп мөлшерде өңдеуі керек. Ксилема шырынында амин қышқылдары тіпті аз және сахароза емес, моносахаридтер, сондай-ақ органикалық қышқылдар мен минералдар бар. (сахарозаны гидролиздендіруден басқа) қорыту қажет емес және ксилема шырынындағы қоректік заттардың 90% пайдаланылуы мүмкін. Кейбір флоэма шырынымен қоректенушілер сұйықтықтың осмостық потенциалын реттеу үшін флоэма мен ксилема шырынын таңдап араластырады. Көптеген гемиптерлерде өте сұйылтылған диетаға бейімделудің керемет мысалы - сүзгі камерасы, ішектің бір бөлігі қарсы ағым алмастырғышы ретінде өзіне оралады, бұл қоректік заттарды артық судан бөліп алуға мүмкіндік береді. Қалдық, негізінен су, қанттар мен амин қышқылдары, жабысқақ "балшық" түрінде тез шығарылады, әсіресе жапырақ бітештерінен, сондай-ақ басқа аухенорринхалар мен стерноринхалардан. Кейбір Sternorrhyncha, соның ішінде Psyllids және кейбір жапырақ бітештері өт түзгіштер болып табылады. Бұл шырын сорғыш гемиптерлер өсімдік гормондарын қамтитын сұйықтықтарды өсімдік тіндеріне енгізеді, бұл жәндікті қорғайтын және олар қоректенетін қоректік заттардың жинағышы ретінде қызмет ететін тіндердің өндірісін тудырады. Мысалы, шыршалы саңырауқұлақ шырша ағашының жапырақ сағақтарында ағаш тәрізді өт түзсе, ал басқа бір саңырауқұлақтың нимфасы қатайған балшықтан қорғаныш жиегін жасайды. Жыртқыш гетероптерлердің сілекейінде протеиназа және фосфолипаза сияқты ас қорыту ферменттері бар, ал кейбір түрлерінде амилаза да болады. Бұл жәндіктердің ауыз мүшелері жыртқыштыққа бейімделген. Оларда жақтарында олжаның тіндерін кесіп, ағарта алатын тісті стилеттер бар. Жақтарының жоғарғы жағында сілекейді енгізуге және олжаның алдын ала өңделген және сұйытылған мазмұнын алуға арналған түтікшелі арналар ретінде бейімделген тағы да стилеттер бар.

Most hemipterans are phytophagous, using their sucking and piercing mouthparts to feed on plant sap. These include cicadas, leafhoppers, treehoppers, planthoppers, froghoppers, aphids, whiteflies, scale insects, and some other groups. Some are monophages, being host specific and only found on one plant taxon, others are oligophages, feeding on a few plant groups, while others again are less discriminating polyphages and feed on many species of plant. The relationship between hemipterans and plants appears to be ancient, with piercing and sucking of plants evident in the Early Devonian period. Hemipterans can dramatically cut the mass of affected plants, especially in major outbreaks. They sometimes also change the mix of plants by predation on seeds or feeding on roots of certain species. Some sap suckers move from one host to another at different times of year. Many aphids spend the winter as eggs on a woody host plant and the summer as parthenogenetically reproducing females on a herbaceous plant. Phloem sap, which has a higher concentration of sugars and nitrogen, is under positive pressure unlike the more dilute xylem sap. Most of the Sternorrhyncha and a number of Auchenorrhynchan groups feed on phloem. Phloem feeding is common in the Fulgoromorpha, most Cicadellidae and in the Heteroptera. The Typhlocybine Cicadellids specialize in feeding on non vascular mesophyll tissue of leaves, which is more nutritious than the leaf epidermis. Most Heteroptera also feed on mesophyll tissue where they are more likely to encounter defensive secondary plant metabolites which often leads to the evolution of host specificity. Obligate xylem feeding is a special habit that is found in the Auchenorrhyncha among Cicadoidea, Cercopoidea and in Cicadelline Cicadellids. Some phloem feeders may take to xylem sap facultatively, especially when facing dehydration. Xylem feeders tend to be polyphagous; to overcome the negative pressure of xylem requires a special cibarial pump. Phloem feeding hemiptera typically have symbiotic micro organisms in their gut that help to convert amino acids. Phloem feeders produce honeydew from their anus. A variety of organisms that feed on honeydew form symbiotic associations with phloem feeders. Phloem sap is a sugary liquid low in amino acids, so insects have to process large quantities to meet their nutritional requirements. Xylem sap is even lower in amino acids and contains monosaccharides rather than sucrose, as well as organic acids and minerals. No digestion is required (except for the hydrolysis of sucrose) and 90% of the nutrients in the xylem sap can be utilised. Some phloem sap feeders selectively mix phloem and xylem sap to control the osmotic potential of the liquid consumed. A striking adaptation to a very dilute diet is found in many hemipterans: a filter chamber, a part of the gut looped back on itself as a countercurrent exchanger, which permits nutrients to be separated from excess water. The residue, mostly water with sugars and amino acids, is quickly excreted as sticky "honey dew", notably from aphids but also from other Auchenorrhycha and Sternorrhyncha. Some Sternorrhyncha including Psyllids and some aphids are gall formers. These sap sucking hemipterans inject fluids containing plant hormones into the plant tissues inducing the production of tissue that covers to protects the insect and also act as sinks for nutrition that they feed on. The hackleberry gall psyllid for example, causes a woody gall on the leaf petioles of the hackleberry tree it infests, and the nymph of another psyllid produces a protective lerp out of hardened honeydew. The saliva of predatory heteropterans contains digestive enzymes such as proteinase and phospholipase, and in some species also amylase. The mouthparts of these insects are adapted for predation. There are toothed stylets on the mandibles able to cut into and abrade tissues of their prey. There are further stylets on the maxillae, adapted as tubular canals to inject saliva and to extract the pre digested and liquified contents of the prey.

Гемофагиялық эктопаразиттер

Бірнеше гемиптерлер (қансорушы эктопаразиттер) ірі жануарлардың қанымен қоректенеді. Олардың ішінде төсек жарғақтары және қауіпті Шагас ауруын тарататын Reduviidae тұқымдасына жататын триатоминді "қауіпті жарғақтар" бар.

Симбионттар ретінде

Кейбір құмырсқалар түрлері шырыштарды (Sternorrhyncha) және басқа да шырын сорушы гемиптераларды қорғайды және оларды өсіреді, олардан шығатын тәтті шырышты жинап жейді. Бұл қарым-қатынас өзара пайдалы, себебі құмырсқа да, шырыштар да осыдан пайда көреді. Сары құмырсқа, Lasius flavus сияқты құмырсқалар, кем дегенде төрт түрдің шырыстарын – Geoica utricularia, Tetraneura ulmi, Forda marginata және Forda formicaria – өсіреді, жаңа колония құрғанда олардың жұмыртқаларын өздерімен бірге алып кетеді; ал осы шырыстар құмырсқамен тығыз байланыста болады, көбінесе немесе толығымен құмырсқалардың ішінде жыныссыз жолмен көбейеді. Құмырсқалар сондай-ақ өсімдіктерді зиянкестерден қорғайды, жыртқыш қоңыздардың жұмыртқаларын жояды және паразиттік масалардың шабуылына жол бермейді.

Жемқорлық: жыртқыш аңдар мен паразиттерден қорғану

Гемиптералар құстар сияқты омыртқалы жануарлар мен басқа да омыртқасыз жануарлар, мысалы, қоңыздар сияқты жыртқыштардың жемі болады. Осыған жауап ретінде гемиптерлер жыртқыштарға қарсы бейімделулерді дамытты. Рантра өлімдік құбылуға (танатозға) ұшырауы мүмкін. Карпокорис пурпурепеннис сияқты басқалары буынтық аяқты жыртқыштарды қорғау үшін улы сұйықтықтарды бөліп шығарады; Доликорис сияқты кейбір Pentatomidae осы сұйықтықтарды шабуылдаушыға бағыттай алады. Уытты карденолидтер қосылыстарын гетероптер Oncopeltus fasciatus сүт шөптерін жегенде жинақтайды, ал coreid ес құрты Amorbus rubiginosus өзінің тамақ өсімдігі, эвкалипттен 2-гексеналды алады. Кейбір ұзын аяқты жәндіктер бұтақтарды еліктейді, желдің әсерімен өсімдік бөлігінің қозғалысын имитациялап, алға-артқа тербеледі. Амазонка жаңбырлы ормандық Hemisciera maculipennis цикадасы қауіп төнгенде артқы қанаттарында жарқын қызыл түсті дематикалық жарқыраған бояуды көрсетеді; кенеттен пайда болған контраст жыртқыштарды қорқытып, цикадаға қашуға уақыт береді. Арқа қанатындағы түсті жаңқа алдыңғы қанатындағы бірдей өлшемдегі зәйтүн жасыл жаңқамен жасырылған, бұл жәндікке құпиялықтан дематикалық мінез-құлыққа жылдам ауысуға мүмкіндік береді. Кейбір гемиптерлер, мысалы, отты жәндіктер, батыл апосематикалық ескерту түсіне ие, көбінесе қызыл және қара, бұл құстарды қорқытады. Көптеген гемиптерлер, соның ішінде шырыштар, қалқанды жәндіктер және әсіресе секіргіштер, саңырауқұлақтар, паразиттік жәндіктер мен жыртқыштар сияқты қауіптерден, сондай-ақ құрғақшылық сияқты абиотикалық факторлардан қорғану үшін балауыз бөліп шығарады. Қатты балауызды қабықшалар, әсіресе, жыртқыштардан қашудың жолы жоқ, қалқанды жәндіктер сияқты, тұрақтанған Sternorrhyncha үшін өте маңызды; басқа Sternorrhyncha өсімдіктердегі галлдарды жасап, олардың ішінде өмір сүру арқылы анықталудан және шабуылдан қашады. Ата-аналық күтім көптеген Hemiptera түрлерінде, әсіресе Membracidae және көптеген Heteroptera өкілдерінде кездеседі. Көптеген қалқан құрттарының түрінде ұрғашылар жұмыртқа топтарын жұмыртқа паразиттерінен және жыртқыштардан қорғау үшін күзетте тұрады. Суда тіршілік ететін Belostomatidae ұрғашылары жұмыртқаларын еркектің арқасына салады, ол жұмыртқаларды күзетіп сақтайды. Auchenorrhyncha-да құмырсқалардың қорғауы жиі кездеседі. Олар көбінесе көп мөлшерде баллы шырынды өндіреді, бұл қара көбелектің өсуін ынталандырады. Маңызды зиянкестерге бақталы жаздық қалқанды жәндік, цитрус жемістерінің зиянкесі, жасыл персик шырышы және бүкіл әлемдегі дақылдарға шабуыл жасайтын және ауруларды тарататын басқа да шырыштар, сондай-ақ жиі қоныс аударатын және ауруларды тарататын өсімдіктердің секіргіш құрттары жатады.

Hemiptera form prey to predators including vertebrates, such as birds, and other invertebrates such as ladybirds. In response, hemipterans have evolved antipredator adaptations. Ranatra may feign death (thanatosis). Others such as Carpocoris purpureipennis secrete toxic fluids to ward off arthropod predators; some Pentatomidae such as Dolycoris are able to direct these fluids at an attacker. Toxic cardenolide compounds are accumulated by the heteropteran Oncopeltus fasciatus when it consumes milkweeds, while the coreid stinkbug Amorbus rubiginosus acquires 2 hexenal from its food plant, Eucalyptus. Some long legged bugs mimic twigs, rocking to and fro to simulate the motion of a plant part in the wind. The Amazon rain forest cicada Hemisciera maculipennis displays bright red deimatic flash coloration on its hindwings when threatened; the sudden contrast helps to startle predators, giving the cicada time to escape. The coloured patch on the hindwing is concealed at rest by an olive green patch of the same size on the forewing, enabling the insect to switch rapidly from cryptic to deimatic behaviour. Some hemipterans such as firebugs have bold aposematic warning coloration, often red and black, which appear to deter passerine birds. Many hemipterans including aphids, scale insects and especially the planthoppers secrete wax to protect themselves from threats such as fungi, parasitoidal insects and predators, as well as abiotic factors like desiccation. Hard waxy coverings are especially important in the sedentary Sternorrhyncha such as scale insects, which have no means of escaping from predators; other Sternorrhyncha evade detection and attack by creating and living inside plant galls. Parental care is found in many species of Hemiptera especially in members of the Membracidae and numerous Heteroptera. In many species of shield bug, females stand guard over their egg clusters to protect them from egg parasitoids and predators. In the aquatic Belostomatidae, females lay their eggs on the back of the male which guards the eggs. Protection provided by ants is common in the Auchenorrhyncha. They often produce copious amounts of honeydew which encourages the growth of sooty mould. Significant pests include the cottony cushion scale, a pest of citrus fruit trees, the green peach aphid and other aphids which attack crops worldwide and transmit diseases, and jumping plant lice which are often host plant specific and transmit diseases.

Жәндіктерді жоюға арналған

Reduviidae, Phymatidae және Nabidae тұқымдастарының өкілдері міндетті түрде жыртқыштар болып табылады. Кейбір жыртқыш түрлер биологиялық зиянкестермен күресуде қолданылады; оларға әртүрлі набидтер, тіпті негізінен өсімдіктермен қоректенетін тұқымдастардың кейбір өкілдері, мысалы, Lygaeidae тұқымдасының Geocoris туысы жатады. Басқа жартылай қанаттылар – бәсекес жейтіндер, өсімдік және жануар текті тамақтан күш алады. Мысалы, Dicyphus hesperus помидордағы белокрылканы бақылау үшін пайдаланылады, сонымен қатар шырынды сорып алады, ал өсімдік тіндерінен айырылса, тіпті белокрылка болған жағдайда да өледі. Қырлы әскер жәндігі (Podisus maculiventris) бірнеше зиянкестердің дене сұйықтығын сорып алады, оның ішінде Колорадо қоңызы мен Мексика бұршақ қоңызының дернәсілдері де бар.

Бөжәктен жасалған өнімдер

Басқа гемиптерлердің де адамдарға пайдасы бар, мысалы, кармин (кошениль) бояғышын өндіруде. АҚШ-тың Азық-дәрі басқармасы (FDA) өнімге қосылған кезде оны қалай көрсету керектігі туралы нұсқаулар жасады. Dactylopius coccus деген қабықшалы жәндік, жыртқыштарды қорғау үшін жарқыраған қызыл түсті кармин қышқылын өндіреді. Бір килограмм кошениль бояуын жасау үшін 100 000-ға дейін қабықшалы жәндіктерді жинап, өңдеу қажет. Бір килограмм шеллак, яғни жабылатын бояу және ағашқа жағылатын материал жасау үшін де шамамен осы көлемде лак балдырлары қажет. Бұл дәстүрлі өнімді қосымша қолдануға цитрус жемістерін сақтау мерзімін ұзарту үшін жабылау, сондай-ақ таблеткаларды ылғалдан қорғау, дәрінің бірте-бірте шығуына немесе ащы дәмді жасыру үшін қаптау кіреді.

Адамның паразиттері және ауру таратушылары ретінде

Шагастың ауруы – қазіргі тропикалық ауру, оны *Trypanosoma cruzi* туғызады және оны «қысым кенелері» (kissing bugs) жұқтырады, олар адам ұйықтап жатқанда еріндерінің маңынан қан сорып алады. *Cimex lectularius* – төсек кенесі – адамның сыртқы паразиті. Ол төсек-орынның ішінде тіршілік етеді және көбінесе түнде белсенді болып, адам қанмен қоректенеді, көбінесе байқалмайды. Төсек кенелері жарақаттық ұрықтану арқылы жұптасады; еркек кенесі ұрғашысының қарын қуысын тесіп, спермасын екіншілік жыныс мүшесіне – спермалегеге (spermalege) енгізеді. Сперма ұрғашының қанында (гемолимфа) жыныс жасушаларын сақтау құрылымдарына (семендік ұрық қаптары) дейін жүзеді; олар одан ұрғашының жұмыртқалықтарындағы жұмыртқаларын ұрықтандыру үшін босатылады.

Тамақ ретінде

Кейбір ірі гемиптерлер, мысалы, цикадалар, Қытай сияқты Азия елдерінде тағам ретінде қолданылады, ал Малави және басқа да Африка елдерінде оларға жоғары баға беріледі. Жәндіктерде жоғары протеин мөлшері бар және тамаққа айналу көрсеткіштері жақсы, бірақ көптеген гемиптерлердің мөлшері адамдардың диетасында пайдалы компонент ретінде қолдануға тым кішкентай. Әлем бойынша кем дегенде тоғыз гемиптер түрі желінеді.

Өнер мен әдебиетте

Цикадалар Гомердің "Илиада" тұсынан бері әдебиетте кездеседі және Қытайдың Шан әулетінің (1766–1122 ж.б.) сәндік өнерінде мотивтер ретінде бейнеленген. Аристотель оларды "Жануарлар тарихы" еңбегінде, ал Плиний Ескі "Табиғат тарихы" еңбегінде сипаттаған. Гесиод өз "Жұмыс және күндер" поэмасында олардың дыбыс тудыру механизмі туралы айта келіп, "Сколимус гүлдегенде, жаздың ыстығында ағашында отырған әуенді Теттикс қанатынан өткір әнін шығарады" деп жазған.

Мифология мен фольклорда

Көмекші жәндіктердің ішінде цикадалар ерекше атақты: олар ақша ретінде, халық медицинасында, ауа райын болжау үшін, ән салу үшін (Қытайда) және әлемдік фольклор мен мифтерде пайдаланылған.

Қауіптер

Амазонка алабында Elaeis guineensis майлы пальмасын кең көлемде өсіру тұщы су мекендеу орталарына зиян келтіреді және су және жартылай су гетероптерлерінің түрлік құрамын азайтады. Климаттың өзгеруі картоп жапырағының құртын, Empoasca fabae-ді қоса алғанда, гемиптерлердің жаһандық қоныс аударуына әсер етуі мүмкін. Жылыну картоп жапырағының құртынан зардап шегудің ауырлығымен байланысты, сондықтан температураның жоғарылауы болашақта құрттардың таралуын нашарлатуы мүмкін.