Кіріспе

Бөжәктердің тізбегі Автоматты таксобокс. Аты = Phthiraptera. Қазба қалдықтарының кезеңі =. Сурет = Fahrenholzia pinnata. JPG. Сурет түсіндірмесі = Фаренхользия пиннатаның жарық микроскопиясы. Таксон = Фтираптера. Авторы = Геккель, 1896. Ата-аналарды көрсету = 2. Бөлініс санаттары = Кладтар. Бөліністері = Амблицера, Аноплюра, Ринкофтирина, Исконоцера, Триходектера? Бөлініс туралы сілтеме = Адамдар екі түрлі битке бейім – бас биті және дене биті – Pediculus humanus түрінің кіші түрлері; ал жамбас биті – Pthirus pubis. Дене битінің геномы белгілі барлық жәндіктердің арасында ең кішкентай; ол модельдік организм ретінде қолданылады және көптеген зерттеулерге тақырып болды. Биттер кемінде орта ғасырларға дейін адам қоғамында кең таралған. Олар халық ертегілерінде, "Килкенни битінің үйі" сияқты әндерде және Джеймс Джойстің "Финнеганс Уэйк" романында кездеседі. Олар көбінесе ұсынылмаған паразитоз психикалық ауруында кездеседі. Бит микроскопияның алғашқы зерттелген нысандарының бірі болды және Роберт Гуктің 1667 жылы жарық көрген "Микрография" кітабында сипатталған.

Морфологиясы мен алуан түрлілігі

Ұшалар екі топқа бөлінеді: сорушы ұшалар, олар қожайынның майлы секрецияларымен және дене сұйықтықтарымен қоректенеді; және шайнаушы ұшалар, олар қожайынның денесінен табылған тері, қауырсын немесе шаш қалдықтарымен қоректенеді. Көптеген ұшалар бір ғана қожайын түріне тән және онымен бірге эволюциялаған. Кейбір жағдайларда олар дененің белгілі бір бөлігінде ғана тіршілік етеді. Кейбір жануарларда он бес түрге дейін ұша табылған, бірақ сүтқоректілерде әдетте біртен үшке дейін, ал құстарда екіден алтыға дейін кездеседі. Ұшалар қожайынынан алыстатылса, көбінесе ұзақ өмір сүре алмайды. Егер қожайын өлсе, ұшалар мүмкіндікті пайдаланып, фореза арқылы шыбыққа мінгізіп алып, жаңа қожайын іздеуге тырысады. Сорушы ұшалардың ұзындығы әртүрлі, олардың басы тар, ал денесі сопақ, жалпақ болады. Оларда оcelli (жарқын көздер) жоқ, ал күрделі көздері кішірейген немесе толығымен жоқ. Олардың антенналары қысқа, үштен бес сегментке бөлінген, ал ауыз мүшелері басына тартылып, тесу және соруға бейімделген. Кеуде сегменттері біріккен, іш сегменттері бөлек, ал алты аяғының әрқайсысының ұшында бір үлкен тырнақ бар. Шайнаушы ұшалар да жалпақ, сорушы ұшалардан сәл ірілеу болуы мүмкін. Олар сорушы ұшаларға ұқсас, бірақ басы кеудеден кеңірек, ал барлық түрлерінде күрделі көздері бар. Оцелли жоқ, ал ауыз мүшелері шайнауға бейімделген. Антенналары үштен бес сегментке дейін жетеді және Ischnocera қанаттыларында жіңішке, ал Amblycera қанаттыларында доңғалақ пішіндес болады. Аяқтары қысқа және күшті, бірінен екіге дейін тырнақпен аяқталады. Кейбір шайнаушы ұшалардың түрлері денелерінде бактериоциттерде симбиоздық бактерияларды сақтайды. Бұл бактериялар ас қорытуға көмектеседі, себебі оларсыз жәндік өлді. Ұшалар әдетте қожайынның терісіне немесе қауырсынына сәйкес жасырынып түсті болады. Ұшаның түсі ақшыл-бежеңнен қара сұрға дейін өзгереді, бірақ қанмен қоректенгенде айқын қараңғырады. Әйел ұшалар әдетте еркектерге қарағанда көп кездеседі, ал кейбір түрлері партеногенездік, яғни ұрықтанбаған жұмыртқалардан дамиды. Ұшаның жұмыртқасы көбінесе бит деп аталады. Көптеген ұшалар жұмыртқаларын қожайындарының шашына арнайы сілекеймен бекітеді, сілекей мен шаштың байланысын арнайы құралдарсыз бұзу қиын. Дегенмен, құстарда тіршілік ететін ұшалар жұмыртқаларын қанатының ішкі жағы сияқты, тазалауға қол жеткізбейтін жерлерге қалдыруы мүмкін. Тірі ұша жұмыртқалары ақшыл, ал өлі ұша жұмыртқалары сарғыш түсті болады.

Экология

Ұшпақтардың орташа саны кішкентай құстарға қарағанда ірі денелі құстарда көбірек болады. Ұшпақтар құстар арасында жиынтық түрде таралған, яғни көптеген ұшпақтар бірнеше құстарда тіршілік етеді, ал көптеген құстар ұшпақтардан салыстырмалы түрде бос болады. Бұл үрдіс территориялық құстарда, әлеуметтік (топтық) құстарға қарағанда анық байқалады. Суға шомылып, су астындағы жеммен қоректенетін құстарда ұшпақтардың түрлері аз болады. Құстардың күштірек антипаразиттік қорғаныс қабілеті бар түрлері – мысалы, күшті Т-клеткалардың иммундық жауабы немесе үлкен уропигиалдық бездері – басқа түрлерге қарағанда көбірек Amblyceran ұшпақтарын қамтиды. Қонақ иелердің санының азаюы ұшпақтардың түрлік байлығының ұзақ мерзімді азаюына әкелуі мүмкін, мысалы, Жаңа Зеландияға әкелінген құстар Еуропадағыдан аз түрлі ұшпақтарға ие. Ұшпақтардың жыныс арақатынасы әлеуметтік жағдайдағы иелерде теңгерімдірек, ал нашар әлеуметтенген иелерде аналықтары басым, бұл соңғы жағдайда ұшпақтардың іріктеу популяциялары арасындағы оқшауланудың күшеюіне байланысты. Кез келген түрдің жоғалуы оның ерекше иесіне тән ұшпақтардың да жоғалуына әкеледі. Иесін ауыстыру – бұл кездейсоқ оқиға, ол өте сирек сәтті болатын сияқты, бірақ эволюциялық уақыт шкаласында түрлену орын алғандықтан, оны кейде сәтті жүзеге асыру керек. Бірақ көпшілігі иесіне аз әсер етеді. Үй құстарының шаңға шомылу әдеті, құстардың ұшпақтардан құтылуға тырысуы болуы мүмкін. Бірақ көпшілігі өмірінің барлық кезеңін бір иесінде өткізеді және жаңа иеге тек мүмкіндік туғанда ғана көше алады. Ұшпақтардың таралуы жыныстық бәсекелестік жағдайында кемшілік болып табылады.

Ғылым саласында

Адам денесінің түтігі Pediculus humanus humanus (2010) белгілі ең кішкентай жәндік геномына ие. Бұл түтік кейбір ауруларды тарата алады, ал оның жақын туысы – адам басының түтігі (P. h. capitis) – тарата алмайды. Өмірлік циклының қарапайымдылығы және кішкентай геномдары оларды патогендерді тарату және векторлық қабілеттіліктің молекулалық механизмдерін зерттеу үшін үлкен модельдік организмдер етеді.

Әдебиет пен фольклорда

1939 жылы Джеймс Джойс жазған "Финнегендер ояны" кітабында Шем қаламгер кейіпкері "құйрықты блохалармен, төсек құрттарымен, шатырдағы жартастармен" ширелген. Клиффорд Э. Трафзердің "Чемехьюви әні: Оңтүстік Пают тайпасының төзімділігі" кітабында Синававидің (Қойылғанның) Пууавиге (Құрт) деген махаббатының тарихы қайта баяндалады. Оның жұмыртқалары анасы тоққан себетке жабылады, ол оны үйге жеткенше ашуға тыйым салып, Қойылғанға береді. Алайда, одан естілген дауыстарға Қойылған себетті ашады, сонан кейін адамдар, әлемдегі алғашқы адамдар, барлық бағытта төгіледі. Ирландиялық әнші Джон Лайонс (ту. 1934 ж.) жазған танымал Роберт Бернс шіркеуде әйелдің бас киімінде құртты көріп, оған арнап өлең жазды: "Сен, ұсқынсыз, жүретін, қарғыс атқан керемет, қасиетті де күнәкарлардың жек көретіні, қалай сен оның басына қадам басасың, сондай әдемі әйел! Басқа жерге кет, кедей адамның кешкі асын ізде." Джон Милтонның "Жоғалған жұмақ" еңбегінде перғауынға келген құрт-құрт жайлы айтылады: "Бақалар, құрттар, шыбылар оның сарайын жақтырмас келіп толтырды, бүкіл жерді жабады." Джон Рей шотланд мақалын жазды: "Жолсызға төсек берсең, ол саған құртпен қайтарады." Шекспирдің "Тройл мен Крессида" трагедиясында Терсит Агамемнонның інісі Менелауды құртқа теңейді: "Мен Терсит болмасам не болар едім деп сұрама, себебі мен лазардың құрты болғаннан гөрі Менелау болғанды қаламаймын."

Ағаш құрттары

Ағаш құсы немесе ағаш бітесі деген атау, Isopoda отрядының Oniscidea подпоряднына жататын, бітелермен туыс емес шаяңқы бунақденелілерге беріледі. Оксфорд ағылшын сөздігінде осы қолданылудың ең ерте мысалы 1611 жылға қарайды.