Кіріспе

Америкалық медициналық дәрігер, америкалық теннисші Кларенс Джеймс Гэмбл (10 қаңтар 1894 – 15 шілде 1966) – американдық медициналық дәрігер және «Проктер энд Гэмбл» сабын компаниясының мұрагері. Ол тууды реттеу және евгениканы қолдаған, сондай-ақ «Pathfinder International» ұйымын құрған.

Өмірбаян

1929 жылы Гэмбл Огайо штатының Цинциннати қаласында аналық денсаулық клиникасын ашу үшін 5000 доллар берді. 1914 жылдың қаңтар айында, жиырма бірінші туған күнінде ол алғашқы миллион долларын алды. Проктер & Гэмбл компаниясының негізін қалаушы Джеймс Гэмблдің немересі болғандықтан, ол отбасылық ақшаның мұрагері еді, оның кем дегенде 10 пайызы қайырымдылыққа жұмсалуы тиіс екені шарт ретінде қойылған. Кейін ол бұл көрсеткішті 30 пайызға дейін арттырды. 1914 жылы Принстон университетін және 1920 жылы Гарвард медицина мектебін бітіргеннен кейін Гэмбл Массачусетс жалпы ауруханасында ординатурадан өтті. 1923 жылы Пенсильвания университетінің фармакология кафедрасының директоры Альфред Ньютон Ричардспен шәкірттікке түсті, бірақ Ричардспен жұмыс істеу жоспарлары әкесі Дэвид Берри Гэмблдің қайтысымен тоқтап қалды. 1924 жылдың 21 маусымында Гэмбл Сара Мерри Брэдлиге үйленді. 1925 жылдың қазан айында ол 1923 жылы Ана денсаулығы жөніндегі ұлттық комитетті құрған доктор Роберт Лату Дикинсонмен танысты. 1929 жылдың қаңтар айында Гэмблдің анасы Мэри қайтыс болды. Ол Цинциннатиде анасына ескерткіш орнатуды қалады. Оның гинекологы Элизабет Кэмпбелл анасы Цинциннатиде аналық денсаулық клиникасын ашуды армандағанын айтты. Гэмбл Дикинсонның Ана денсаулығы жөніндегі комитетіне мүше болып кірді және осы комитет арқылы алғашқы «жол көрсетуші» грантын алды. Осы 5000 доллармен Кэмпбелл 1929 жылдың қарашасында Цинциннати аналық денсаулық клиникасын ашып, Цинциннати әйелдеріне аборттан сақтану туралы ақпарат беруді бастады. Ол кезде Кливлендте, Чикагода және Нью-Йорктегі Маргарет Сангердің Клиникалық зерттеу бюросынан басқа, аборттан сақтану клиникалары өте аз болды. Осы шамада Принстон университетіндегі әріптесі Стюарт Мадд Пенсильвания университетінде микробиология профессоры болды. Мадд пен оның әйелі Эмили Оңтүстік-Шығыс Пенсильвания аборттан сақтану лигасын құрып, Филадельфияда аборттан сақтану клиникасын ашты. ХХ ғасырдың басында диафрагма спермицидтік гельмен қолданылды, ал Лигаға көптеген жарнамаланған аборттан сақтану гельдерінің тиімділігін анықтау қажет болды. Гэмбл Пенсильвания университетінің зертханасында зерттеу жүргізіп, көп ұзамай Сарамен бірге Лига мен клиниканы қаржылық тұрғыдан қолдау көрсетуге белсенді түрде кірісті. 1930 жылы Гэмбл Филадельфия аналық денсаулық орталықтарының кеңесінің төрағасы болды. Ол диафрагма орнату сияқты қымбат дәрігерге баруды қажет етпейтін, арзан және дереу қол жетімді аборттан сақтанудың қарапайым әдісін іздеді. 1964 жылдың қаңтар айында Гэмблге лейкемия диагнозы қойылды.

Кеңейту

1930 жылы ол Детройтте жұмыс істеуге Массачусетс бас ауруханасында танысқан әлеуметтік қызметкер Элси Вулкопты жұмысқа алды. Келесі төрт жыл ішінде Мичиган, Индиана, Миссури, Канзас және Небраска штаттарында клиникалар ашуға көмектесті. 1930 жылдардың соңында Гэмбл Маргарет Сэнгердің Клиникалық тууды бақылау зерттеу бюросын бәсекелес Американдық тууды бақылау лигасымен біріктіруге шақырды. 1939 жылы екі ұйым Американың тууды бақылау федерациясы болып бірікті. Ол Оңтүстік-Шығыс Пенсильвания лигасының тиімді спермицидтік гельдерді анықтау жөніндегі жұмысына алғашқы зерттеулерді қаржылады. 1937 жылы Америка медициналық қауымдастығы (АМА) контрацепция дәрігердің назарына лайық екенін мәлімдегеннен кейін, Гэмблдің зерттеулері АМА-ның контрацепция құралдарын сынау стандарты бағдарламасының негізі болды – бұл АМА-ның контрацепция өнімдерін мақұлдауының өлшемі және, ақырында, мемлекеттік және федералды заңнаманың негізіне айналды. 1937 жылы ол Солтүстік Каролина штатының денсаулық сақтау басқармасы арқылы білім беруді және тууды бақылау құралдарын таратуды қаржыландыра бастады, осылайша Солтүстік Каролинаны халық денсаулығы бағдарламасына тууды бақылауды енгізген алғашқы штат етті. Бұл Оңтүстік Каролина, Алабама, Флорида, Миссисипи және Вирджиния сияқты бес көрші штатты өздерінің халық денсаулығы бағдарламаларына тууды бақылауды енгізуге ықпал етті. 1930 жылдары Гэмбл Пенсильванияның тууды бақылау федерациясының президенті, Американдық тууды бақылау лигасының басқарма төрағасының орынбасары және басқарма мүшесі, Маргарет Сэнгердің тууды бақылау клиникалық зерттеу бюросының медициналық сала директоры, сондай-ақ Роберт Дикинсонның аналық денсаулық жөніндегі ұлттық комитетінің қазынашысы және басқарма мүшесі болды. 1938 жылы Гэмбл Филадельфия мен Пенсильвания университетінен Бостон, Массачусетс аймағына көшіп, Монтана, Теннесси, Шығыс жағалауы және Орта Батыс штаттарында жаңа қоғамдық қолдаумен жұмыс істейтін контрацепция клиникаларын қаржылаған сегіз далалық қызметкерді жұмысқа алды. Осы онжылдық ішінде ол және оның далалық қызметкерлері Американың 14 штатындағы 40 қалада контрацепция клиникаларын құруға көмектесті. 1949 жылы Гэмбл Принстон университетіндегі Халықты зерттеу кеңсесінің директоры және болашақ Халық кеңесінің президенті Франк В. Нотештейнге тууды бақылау туралы буклеттерді жапон тіліне аудару үшін шағын сома ақша берді. Бұл Жапонияның Ұлттық денсаулық сақтау институтының директоры доктор Йошио Коямен хат алмасуға әкелді. Сол кезде жапон жүктіліктерінің жартысы түсірілді. Коя жапондықтар контрацепция қолданар ма, жоқ па, соны анықтау үшін далалық зерттеу жүргізуді жоспарлады. Гэмбл 700 доллар көмектесті. Кояның Үш ауыл зерттеуі 1950 жылдың қарашасында далалық жұмысты бастады және 1951 жылдың мамырында жапон халқының 92 пайызы контрацепцияны қалайтынын көрсетті. Коя мәліметтерді әлеуметтік қамсыздандыру министріне тапсырды, ал 1952 жылы Жапония үкіметі барлық жапондық денсаулық сақтау орталықтарында тегін контрацепция клиникаларын ашуға қаражат бөлді. 1951 жылы Гэмбл Үндістанның Пенджаб штатында зерттеу жұмыстарын қаржылады. Нәтижесінде Үндістан-Гарвард Лудиана немесе Ханна зерттеуі сол аймақтағы үндістердің контрацепция құралдарын қолдануын зерттеді және 17 жылға созылды, нәтижесінде үштен бірнеше мақала, кітап және монография жарық көрді.

Кернеулілік пен келіспеушілік

Бұл сала кеңейген сайын, PPFA, IPPF, Халықтық кеңес және Кларенс Гэмбл арасында шиеленістер туды. IPPF төрағасы және Үнді мұхиты аймағының жетекшісі Леди Бенгал Рама Рау мен IPPF-тің медициналық директоры Хелена Райт, ақ колонистердің жылдар бойы жасаған қанаушылықтарына сезімтал екендерін айтты. Рама Рау, Райт және IPPF, қандай түсті болмасын, әйелдердің батыс медицинасының ең жақсы қызметтеріне ие болуға құқығы бар екенін мәлімдеді – бұл жағдайда, гинеколог тексеруінен кейін диафрагма арқылы ұсынылатын контрацепция. Гэмблдің пікірінше, денсаулық сақтау қызметкерлерін диафрагмаларды орнатуға оқыту керек, бұл дамыған елдердегі әйелдерге қарағанда, дамушы елдердегі әйелдерге күтім көрсетудің басқаша стандарттарын қолдануға әкелер еді. Үндістанда дәрігерлерге қарағанда пациенттердің саны көп болғандықтан, дәрігерлердің диафрагмаға деген сұранысты қанағаттандыруы қиын болды. IPPF, ақ еуропалықтардың шетелдік елдерге шақырусыз барып, тууды бақылау туралы ақпарат таратуына қарсы болды. 1955 жылы Токиода өткен IPPF конференциясында, Гэмбл 1953 жылдан бастап комитет құруға көмектескенімен және 3000 доллар үлескендігіне қарамастан, конференцияның көп бөлігіне қатысуына рұқсат берілмеді. IPPF-тің Токио конференциясының соңғы күні Маргарет Сангерге арналған мерекелік кешкі ас кезінде Гэмблге 18 дюйм биіктігіндегі күміс сүйіспеншілік кубогы – Маргарет Сангер жүлдесі табысталды, онда «Кларенс Дж. Гэмбл, Жапониядағы отбасылық жоспарлау қозғалысының меценаты» деп жазылған.

Гэмбл Дикинсонның 1950 жылы қайтыс болғанға дейін аналар денсаулығы жөніндегі ұлттық комитетімен тығыз байланыста жұмыс істеді және қаржылық қолдау көрсетті, сондай-ақ Маргарет Сэнгердің Клиникалық тууды бақылау зерттеу бюросына қаржылық және уақыт бөліп көмектесті. IPPF Жапония конференциясынан кейін Гэмбл ең үлкен ұлы Ричардпен бірге жаңа әдістерді сынауға келіскен дәрігерлерге сапар шекті. Олардың нәтижелері бойынша, 100 жұпқа шаққанда жүктіліктің саны жылына 70-тен 20-ға дейін азайды. Азияға жасаған алғашқы сапарында Кларенс пен Ричард Сингапур, Гонконг, Бірма және басқа да 13 елде тууды бақылауды насихаттады, сонымен қатар Пәкістан, Бангладеш, Шри-Ланка, Таиланд және Жапонияда отбасылық жоспарлау қауымдастықтарын құруға жергілікті көшбасшыларға көмектесті. 1954 жылдан 1956 жылға дейін Гэмбл әр төрт-бес ай сайын оннан астам елге сапарлады.

Эвгеника және мәжбүрлі стерилизация

Кларенс Гэмбл мен Джеймс Хейнс 1947 жылы Солтүстік Каролина штатының Адамды жақсарту лигасының негізін қалаушы мүшелері болды. Лига ерлер мен әйелдерді, көбінесе кедейлерді, интеллектуалдық қабілеттері төмен деп есептелген және басым түрінде афроамерикалықтарды, олардың келісімінсіз, штаттың әлеуметтік жәрдем жүктемесін азайту және ген қорын жақсарту мақсатымен мәжбүрлі стерилизациялау бағдарламаларын қолдады. Бұл бағдарлама 1977 жылы тоқтатылды; 2002 жылы штат үкіметі көпшілік алдында ресми түрде кешірім сұрады. 2011 жылы губернатор Бев Перду 7600 құрбан болған адамға қаржылық өтемақы төлеуді жақтады.

Пафайндер қоры

Гэмбл емханалар мен кеңселерді басқаруға арналған кеңсе қызметкерлеріне дәрігерлерге және медициналық қызметкерлерге жалақы төлеуден басқа, баспа материалдарын: ана тіліндегі плакаттарды, комикс стиліндегі буклеттерді, жарнама парақшаларын, ғылыми мақалаларды қайта басып шығаруды, кітапшаларды және кітаптарды, сондай-ақ контрацепция туралы нұсқаулықтарды төледі және таратты. Ол адам жамбасының анатомиялық модельдерін жасады, фильмдер мен кинофильмдерді сатып алды және олардың өндірісін қолдады. АҚШ-та емханалар ашу үшін далалық жұмысшыларды жалдаған кездегідей, ол өзінің елшілері ретінде елу жастағы әйелдерді таңдады. Гэмбл мен оның далалық жұмысшылары жазба материалдарды жергілікті мәдениетке бейімдеп, әлеуметтік өзара әрекеттесуді сол мәдениетке сәйкес етті. Пуэрто-Рикода медбикелер аналарды үйлеріне барып қарады. Гэмбл оңай әдістерді жақтады, адамдарға қанша балалары болу керектігін өздері шешуге мүмкіндік берді және медициналық бақылаусыз қолдануға болатын отбасылық жоспарлау әдістерін ұсынды. Дегенмен, қажет болған жағдайда немесе сұралған кезде ол диафрагма мен вазелин де ұсынды. 1957 жылы оның заңгер күйеу баласы Лайонел Эпштейннің ұсынысымен оның қайырымдылық қызметі жаңа Pathfinder қорына біріктірілді және Гэмбл директорлар кеңесінің президенті болып сайланды. 1991 жылы Pathfinder қоры Pathfinder International деп аталды. 1959 жылғы есепте Pathfinder қоры өз қызметі мен шығыстарын көрсетті: қор Момбасадағы медбикеге жалақы төледі; Бірмадағы медбикеге; Египеттегі Маадидегі медбикеге; Тайваньдағы медбикелерге қосымша жалақы; Associazione Italiana Per L'Educazione Demografica хатшысының жартылай жалақысы; Шри-Ланкадағы Коломбодағы үш қызметкердің жалақысы; Таиланд пен Бангладештің отбасылық жоспарлау қауымдастықтарында жұмыс істейтін адамдардың жалақысы, екеуі де Г-н. Рутстың бақылауында болды; Доктор Луиджи ДеМарчиге консультация ақысы (онымен бірге оның әйелі Мария Луиза ДеМарчи Рим-католик Италиясында тууды бақылаудың заңдастырылуын қолдаған белсенділер болды); Гонконгтағы босқындар тұрып жатқан «жолдардың соңындағы төбедегі лашықтарда» жұмыс істейтін медбикеге жалақы; Тамызда Тайваньдағы медбикелерге айына шамамен 5 доллар қосымша төлем жасауға рұқсат етілді, өйткені медбикелер «жыландар, қасқа үйректер және құлыптары жоқ есіктердің артында ұйықтаған» ауылда тұруға мәжбүр болды. Маргарет Сангердің зерттеу бюросы көбік таблеткаларды зерттеуге, интерннің жалақысына, зерттеу бағдарламасы жетекшісінің жалақысының жартысына және жалпы шығындарға қаржыландырылды. Принстонға, PPFA-ға және жергілікті қоғамдық ұйымдарға түрлі гранттар берілді. 1957 жылы Pathfinder қорын құрғаннан кейін Гэмбл әлемді аз және қысқа сапарлармен аралады. 1950 және 1960 жылдары оның қызметкерлері Африка, Азия және Оңтүстік Американың 60 еліне сапар шекті; кем дегенде 30 елде отбасылық жоспарлау қауымдастықтары мен клиникалары құрылды, ал басқалары үшін негіз қаланды. Pathfinder қоры құрылған кезде Грегори Пинкус Пуэрто-Рикода алғашқы контрацептивті таблетканың алғашқы клиникалық сынағын өткізді. Гэмбл 1930 жылдардағы сол жердегі байланыстарына сүйенді, ол Пуэрто-Риконың тууды бақылау бағдарламасын құтқарып қалған. Сол кезде Франклин Д. Рузвельт әкімшілігі католик епископтарының қысымынан кейін клиникалар тізбегіне федералдық қолдауды тоқтатты, ал Гэмбл оларды жалғастыруға қолдау көрсетті. Екі онжылдықтан кейін ол Хюмакаодағы Райдер мемориалдық ауруханасында доктор Адалин Саттертвейтпен бірге таблетканың қосымша сынақтарын ұйымдастырды, ал 1961 жылы доктор Саттертвейт жатыр ішіндегі құрылғыны (ЖІҚ) сынауды бастады. Гэмбл таблетканың сынақтарын қолдаса да, оның кемшіліктеріне күнделікті қабылдау қажеттігі және салыстырмалы түрде жоғары құны кірді. ЖІҚ қолдануға оңай және арзан болды, бір рет қолданылатын арзан пластик бөлігін орнатуды қажет етті. Доктор Саттертвейт оның қауіпсіздігін көрсетті, ал Гэмбл осы пластик циклдерді пошта арқылы жіберуге кірісті. Кореяда жыл сайын Сеул көшелерінде 2000-ға дейін сәбилер тасталып кететін. 1962 жылдың қазан айына дейін Гэмбл Кореяға 3000-ға жуық цикл жіберді. Халық кеңесі ЖІҚ сынақтары мен таратуды толық бақылауда ұстағысы келді, бірақ Гэмбл Гонконгта өзінің жеке зауытын ашты. 1964 жылы Гэмблге 32 елдегі 72 дәрігерден ЖІҚ туралы есептер келіп түсті. 1966 жылы ол қайтыс болған кезде Pathfinder қоры 74 елдегі 504 дәрігерге ЖІҚ жеткізіп отырды. Гэмбл келіспеушіліктерге қарамастан, ол қаржыландыратын клиникалар мен отбасылық жоспарлау қауымдастықтарын және оның далалық қызметкерлерін PPFA немесе IPPF мүшелігіне қосылуға ынталандырды, және көпшілігі солай істеді.