Кіріспе

Статистикалық талдау, мұнда сынама көлемі алдын ала белгіленбеген. Статистикада, тізбектік талдау немесе тізбектік гипотезалық тестілеу – сынама көлемі алдын ала белгіленбеген статистикалық талдау түрі. Оның орнына, деректер жинала келе бағаланады және маңызды нәтижелер байқалғанда, алдын ала анықталған тоқтату қағидасына сәйкес қосымша сынама алу тоқтатылады. Осылайша, кейде классикалық гипотезалық тестілеу немесе бағалауға қарағанда әлдеқайда ертерек қорытындыға келуге болады, соның салдарынан қаржылық және/немесе еңбек шығындары азаяды.

Тарих

Кезекті талдау әдісі алғаш рет Авраам Уолдқа, Жакоб Вольфовицке, В. Аллен Уоллиске және Милтон Фридманға Колумбия университетінің Статистикалық зерттеулер тобында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өнеркәсіптік сапаны тиімді бақылау құралы ретінде қарыз болады. Оның соғысқа тигізген құндылығы бірден танылды және «шектеулі» құпиялылық деңгейі берілді. Сонымен қатар, Джордж Барнард Ұлыбританияда оңтайлы тоқтату мәселесін зерттейтін топты басқарды. Әдіс бойынша тағы бір ертегі үлес К. Ж. Ароу, Д. Блэкуэлл және М. А. Гиршик есімдерімен байланысты. Осыған ұқсас тәсілді дерлік бір уақытта Алан Тьюринг Блетчли Паркте қолданылған Банбуризм техникасының бөлігі ретінде, неміс Энигма машиналарымен шифрланған әртүрлі хабарламаларды біріктіріп, бірге талдау қажеттігі туралы гипотезаларды тексеру үшін тәуелсіз түрде, бастапқы принциптерден әзірледі. Бұл жұмыс 1980 жылдардың басына дейін құпия сақталды. Питер Армитаж медициналық зерттеулерде, әсіресе клиникалық сынақтар саласында кезекті талдауды енгізді. Стьюарт Пококтың жұмысынан кейін медицинада кезекті әдістер кеңінен танымал болды, ол кезекті жобаларда 1-тип қателік деңгейін қалай басқаруға болатындығы туралы нақты ұсыныстар берді.

Альфа шығындар функциялары

Зерттеушілер деректерді қайталап талдағанда, жаңа байқаулар қосылған сайын, 1-типтегі қателікке ұшырау ықтималдығы артады. Сондықтан, әрбір аралық талдау кезінде альфа деңгейін түзету маңызды, осылайша жалпы 1-типтегі қателік деңгейі қажетті деңгейде сақталады. Бұл тұжырымдық тұрғыдан Бонферрони түзетуін қолдануға ұқсас, бірақ деректерге бірнеше рет қарау тәуелді болғандықтан, альфа деңгейі үшін тиімді түзетулерді қолдануға болады. Ең алғашқы ұсыныстардың бірі – Покок шекарасы. 1-типтегі қателік деңгейін бақылаудың балама жолдары бар, мысалы, Хейбитл-Пето шекаралары, ал аралық талдаулар үшін шекараларды анықтау жөніндегі қосымша жұмыстар О’Брайен және Флеминг, сондай-ақ Ван және Циатис тарапынан жүргізілді. Покок шекарасы сияқты түзетулердің шектеулері – деректерді жинау алдында деректерге қарау санын анықтау қажеттігі және деректерге қараулардың бір-бірінен тең арақашықтықта болуы керек (мысалы, 50, 100, 150 және 200 пациенттен кейін). Деметс және Лан әзірлеген альфа жұмсау функциясының мұндай шектеулері жоқ, және жұмсау функциясы үшін таңдалған параметрлерге байланысты, ол Покок шекараларына немесе О’Брайен мен Флеминг ұсынған түзетулерге өте ұқсас болуы мүмкін. Тағы бір тәсіл, мұндай шектеулерге ие емес, e-мәндері мен e-процестеріне негізделген.

Клиникалық сынақтар

Екі емдеу тобымен рандомизацияланған сынақта, топтық реттілік тестілеу мысалы, келесідей жүргізілуі мүмкін: әр топта n пациент болғаннан кейін аралық талдау жүргізіледі. Екі топты салыстыру үшін статистикалық тест жүргізіледі және егер нөлдік гипотеза жобаланса, сынақ тоқтатылады; әйтпесе, сынақ жалғасады, әр топқа тағы n пациент қосылады және барлық пациенттерді қамти отырып, статистикалық тест қайтадан жүргізіледі. Егер нөлдік гипотеза жобаланса, сынақ тоқтатылады, ал әйтпесе, аралық талдаулардың максималды саны орындалғанға дейін кезеңдік бағалаулар жалғасады, содан кейін соңғы статистикалық тест жүргізіледі және сынақ аяқталады.

Басқа қолданбалар

Реттік талдау, басқалармен қатар, 1657 жылы Гюйгенс зерттеген құмар ойыншының банкрот болуы мәселесімен де байланысты. Степендік анықтау – уақыт қатарының немесе сигналдың орташа деңгейіндегі күрт өзгерістерді табу процесі. Бұл әдетте өзгеріс нүктесін анықтау деп аталатын статистикалық әдістің ерекше түрі болып саналады. Көбінесе, бұл өзгеріс шағын болады және уақыт қатары түрлі шулармен бұзылуы мүмкін, бұл мәселені қиындатады, себебі өзгеріс шудың ішінде жасырынып қалуы ықтимал. Сондықтан, статистикалық және/немесе сигналды өңдеу алгоритмдері қажет болады. Егер алгоритмдер деректер түсіп жатқанда онлайн режимінде жұмыс істесе, әсіресе ескерту беру мақсатында, онда бұл реттік талдаудың қолданылуы болып табылады.

Бәсекелестік

Нөлдік гипотезаны қабылдамауы себебімен ерте тоқтатылған сынақтар, әдетте, әсердің нақты мөлшерін жоғары бағалайды. Себебі кішкентай үлгілерде тек үлкен әсер өлшемдері ғана маңызды әсерге және одан кейін сынақты тоқтатуға әкеледі. Жеке сынақтардағы әсер мөлшерін түзетуге арналған әдістер ұсынылған. Бұл қиыстық негізінен жеке зерттеулерді түсіндіру кезінде мәселе тудырады. Мета-талдауларда ерте тоқтатудан туындаған әсер мөлшерінің жоғары бағалануы, кешіктіріліп тоқтатылған сынақтардағы төмен бағалаумен теңестіріледі, нәтижесінде Schou & Marschner «клиникалық сынақтарды ерте тоқтату мета-талдауларда маңызды қиыстық көзі емес» деген қорытындыға келді. Р-мәнінің мағынасы кезеңдік талдауларда да өзгереді, өйткені кезеңдік талдауларды қолданғанда бірнеше талдау жүргізіледі және р-мәнінің дәстүрлі анықтамасы – деректердің байқалғаннан кеміндегідей экстремалды болуы – қайта қарастырылуы керек. Бір шешім – кезеңдік сынақтардың р-мәнін тоқтату уақытына және белгілі бір уақытта сынақ статистикасының қаншалықты жоғары болғанына сәйкес реттеу, бұл Армитаж алғаш ұсынған кезеңдік реттеу деп аталады.