Кіріспе

Автомобильдің қосалқы тежегіш жүйесінің механикалық бөлігі

Жол көліктерінде тұрақ тежегіші, сондай-ақ қол тежегіші немесе шұғыл тежегіш (e-жегіш) деп аталады, көлік тоқтаған кезде оны сенімді түрде қозғалмай тұруын қамтамасыз ететін механизм. Тұрақ тежегіштері көбінесе екі доңғалақты тежегіштерге қосылған кабельге бекітілген тарту механизмінен тұрады. Көптеген көліктерде тұрақ тежегіші тек артқы доңғалақтарда жұмыс істейді, олар тежеу кезінде нашаррақ сүйреуге ие. Механизм қолмен басқарылатын рычаг, руль бағанасына жақын орналасқан тік тарту тұтқасы немесе басқа педальдармен бірге орналасқан аяқпен басқарылатын педаль болуы мүмкін.

Шолу

Қолмен басқарылатын көлік құралдарында тұрақ тежегіші көлікті тоқтаған кезде, әсіресе көлбеуге тұрақтап қойғанда, қозғалмауына көмектеседі. Автоматты беріліс қорабы бар көліктерде берілісті тоқтатып тұратын "Тұрақ" режимі болғанымен, тұрақ тежегішін пайдалану ұсынылады, себебі беріліс қорабындағы тұрақтайтын механизм стрестен немесе басқа көліктің соқтығысуынан зақымданып, көліктің дөңгелегімен қатар қозғалуына себеп болуы мүмкін. Көлбеуге көтерілгенде алдыңғы дөңгелектерді тротуардан алыс бұру ұсынылады. Егер тұрақ тежегіші істен шықса, көлік жолға шығып кетпеуі үшін тротуар алдыңғы жолаушы дөңгелегін тоқтатуға пайдаланылады. Сол сияқты, көлбеуден түскенде алдыңғы дөңгелектерді тротуарға бұру керек, себебі де сондай. Тротуарсыз жолда, көлік қозғалатын бағытқа қарамастан, дөңгелектерді жол жиегіне қарату керек. Қолмен басқарылатын көліктерде көлікті бірінші жылдамдыққа (немесе төмен қарай бағытталса, кері жылдамдыққа) қою да кеңес беріледі, себебі қозғалтқыш тұрақ тежегіші істен шыққан жағдайда көліктің дөңгелегімен қатар қозғалуына жол бермейді. Көптеген көліктердегі тұрақ тежегіші толық механикалық болып келеді. Дәстүрлі түрде тұтқаны тартып қосылатын кабельдер көліктің тежегіш жүйесінің бір бөлігін, әдетте артқы дискілі немесе барабанды тежегіштерді қолмен іске қосады. Механикалық құрылым жүргізушіге негізгі гидравликалық тежегіш жүйесі істен шыққан жағдайда да тежегішті қолдануға мүмкіндік береді.

Басқа қолданыстар

Қолмен және автоматты беріліс қорабы бар көліктерде тұрақ тежегіші көлік құралын уақытша тоқтату қажет болатын түрлі жағдайларда да қолданылуы мүмкін. Мысалы, көлік тік көтерілген беттен бастама алғанда тежегішті қосуға болады, себебі бұл жүргізушіге көлік артқа домалап кетпеуі үшін газ және әрекет педальдарын тұрақты ұстауға мүмкіндік береді. Тағы бір жиі кездесетін жағдай – көлік светофорда, жаяу өткелінде тоқтағанда немесе қарсыдан келе жатқан көліктердің алдында бұрылуға күтіп тұрғанда. Тұрақ тежегіші егер басқа көлік соғылып, көлікті алға итеріп жіберсе, көліктің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Негізгі тежегіштерде мәселе болмаса, көлік қозғалып тұрғанда тұрақ тежегішін пайдалану ұсынылмайды, өйткені бұл артқы дөңгелектерді құлыптап, сырғанауға себеп болуы мүмкін. Бұл қол тежегішімен бұрылу деп аталады, және көбінесе көшедегі жарыстар мен раллиде артқы дөңгелектерді сырғыту үшін қолданылады. Гидравликалық тежегіш жүйесі бұзылған жағдайда, тұрақ тежегіші көлікті тоқтату үшін қолданылуы мүмкін. Мұндай жағдайларда, дөңгелектердің құлыпталуын болдырмау үшін тежегіш тұтқасын ақырындап тарту керек.

Қалпына келтіру тежегішінің өзгеруі

Көліктің тұраққа қою тежегішінің орналасуы көлік үлгілері мен өндірушілер арасында өзгеше болуы мүмкін. Дегенмен, барлық көліктерде тұраққа қою тежегіші қосылғанда приборлық тақтада бірі немесе екі ескерту шамдары пайда болады – бұл жалпыға ортақ қасиет.

Орта немесе таяқшалық рычаг

Көліктің тұрақ тежегіші көбінесе жүргізуші мен алдыңғы жолаушы орындықтарының арасындағы орталық консольде орналасады. Тежегішті қолдану үшін тұтқаны жоғары қарай тартыңыз (ол храповикке қосылған), кернеу сезілгенге дейін. Тежегішті босату үшін, тұтқаны жоғары тартқанда, түймешікті басып тұрып, храповикті босатыңыз, содан кейін түймешікті ұстап тұрып, тұтқаны толығымен төмен түсіріңіз. Көліктің ескі үлгілерінде приборлық тақтаның астында орналасқан тұтқа қолданылуы мүмкін.

Педаль немесе тарту тұтқасы

Кейбір көліктерде тұрақ тежегіші басқа педальдардың жанында орналасқан кішкентай аяқ педалімен басқарылады. Педальды басу тежегішті қосады, ал қайта басу – босатады. Тартқыш тұтқалы нұсқасы да бар; тұтқаны тарту тежегішті қосады, ал босату – босатады. Көптеген көліктерде екі түрдің үйлесімі кездеседі: тежегішті қосу үшін педаль, ал оны босату үшін тұтқа.

Тежегіштердің түрлері

Артқы дискілі тежегіштері бар көліктерде тұрақ тежегіші диск калиперлерін (әлдеқайда аз күшпен) немесе дөңгелек жинағының ішінде орналасқан кішкентай барабанды тежегішті қосады (дискінің ішкі шеңбері көбінесе жеке барабанның орнына қолданылады). Бұл қосалқы барабанды тұрақ тежегіші көбінесе банксиа тежегіші деп аталады. Ол әдетте көп поршеньді калиперлерді қолданатын артқы дискілі тежегіштермен бірге қолданылады, себебі осы калиперлерді механикалық түрде іске қосу, бір поршеньді калиперлерге қарағанда қиын. Артқы дисктер үшін тағы бір, сирек кездесетін нұсқа – тұрақ тежегіші үшін ғана қолданылатын жеке, кішкентай, кабельмен басқарылатын калипер (мысалы, Wilwood MC4). Бұл кейде көп поршеньді негізгі калиперлер қолданылғанда жеке барабанды тұрақ тежегішіне балама ретінде қолданылады. Hudson автомобильдері ерекше гидравликалық-механикалық қос тежегіш жүйесін қолданды, ол гидравликалық жүйе бұзылғанда, педальдің қалыпты шегінен тыс жылғалыуына мүмкіндік берген кезде, әдеттегі механикалық тұрақ тежегіш жүйесі арқылы артқы тежегіштерді іске қосатын. Көптеген өндіріс көліктері, жеңіл және орта салмақты жүк көліктері мен автоүйделер жетек желісінде жеке барабанды тежегішпен жабдықталған; бұл беріліс тежегіші деп аталады. Оның басқа тежегіш жүйелерден толығымен тәуелсіз болу артықшылығы бар. Бұл бірнеше жетек осі болғанда тиімді: барлық жетек дөңгелектері бірден тежеледі. Сызық құлпы – көліктің стандартты гидравликалық тежегіштерін пайдаланатын уақытша тұрақ тежегіші. Олар көбінесе жолсыз жағдайларда немесе тік беткейлерде тоқтау қажет болған кезде қолданылады. Тежегіш құбырларындағы гидравликалық қысымды тұтқындау арқылы барлық төрт дөңгелекті де құлыптауға болады.

Үлкен көліктер

Үлкен көліктер әдетте қуатпен жұмыс істейтін немесе қуатпен көмектесетін тұрақ тежегіштерімен жабдықталады. Қуатпен көмектесетін тұрақ тежегіштері әдетте үлкен фургондарда, сондай-ақ кейбір ескі ауыр көліктерде кездеседі. Олар дәстүрлі тұрақ тежегіштері сияқты жұмыс істейді, бірақ тұтқаны тарту арқылы клапан ашылып, цилиндрге ауа, гидравликалық қысым немесе вакуум енгізіледі, бұл тежегіш бөліктеріне күш түсіріп, тұрақ тежегішін қолдануды жеңілдетеді. Тұрақ тежегішін босату кезінде де сол механизм жүргізушіге тежегішті ажыратуға көмектеседі. Әсіресе ауамен жұмыс істейтін тежегіштері бар коммерциялық көліктерде, тежегіштерді жұмыс істеу үшін жеткіліксіз ауа қысымы болғанда тұрақ тежегішін босату қиын немесе тіпті мүмкін емес болуы мүмкін. Әдетте резервуар немесе аккумулятор қарастырылады, сондықтан қозғалтқыш өшірілген кезде қуат көмегінің шектеулі мөлшері қолжетімді болады. Қуатпен жұмыс істейтін тұрақ тежегіштері жүк көліктері мен автобустар сияқты ауыр коммерциялық көліктерге ауа тежегіштерімен бірге орнатылады. Бұл тежегіштер көбінесе серіппелі болып келеді, ауа қысымы тежегішті босату үшін қолданылады, ал күшті серіппелер тежегішті ұстап тұрады. Көп жағдайда кабинадағы кішкентай тұтқа клапанға қосылады, ол тұрақ тежегіш цилиндрлеріне ауа жіберіп, тұрақ тежегішін босатуға немесе тежегішті қолдану үшін ауаны босатуға мүмкіндік береді. Кейбір заманауи көліктерде клапан кабинадағы тұтқа немесе түйме арқылы электрлік түрде басқарылады. Жүйе салыстырмалы түрде қауіпті, себебі ауа қысымы төмендесе, серіппелер тежегіштерді қолданады. Сонымен қатар, жүйе аяқ тежегішін қолдану үшін жеткіліксіз ауа қысымы болған жағдайда тұрақ тежегішін босатуға жол бермейді. Бұл жүйенің кемшілігі – егер көлік сүйреуге алынса және өзі ауамен қамтамасыз ете алмаса, тұрақ тежегішін босату үшін сыртқы ауа көзі қажет болады немесе тежегіш бөліктерін серіппелерге қарсы қолмен ажырату қажет.