Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1402 жылы Уэльсте болған шайқас
1402 battle in Wales
Брин Глас шайқасы (сондай-ақ Пиллет шайқасы деп те аталады) – 1402 жылдың 22 маусымында Уэльстің Поуис аймағындағы Найтон және Престейн қалаларының жанында уэльстіктер мен ағылшындар арасында болған шайқас. Бұл 1400-1415 жылдардағы Глиндŵр көтерілісінің бір бөлігі болды. Оуэйн Глиндŵр бастаған уэльстіктер үшін бұл маңызды жеңіс болды, себебі ол уэльстік тәуелсіздік соғысын ұзартуға және бірнеше жыл бойы ағылшын саясатын тұрақсыздандыруға әкелді.
The Battle of Bryn Glas (also known as the Battle of Pilleth) was a battle between the Welsh and English on 22 June 1402, near the towns of Knighton and Presteigne in Powys, Wales. It was part of the Glyndŵr Rising of 1400 1415. It was an important victory for the Welsh under Owain Glyndŵr, as it resulted in the prolongation of the Welsh war of independence and the destabilisation of English politics for several years afterward.
Өмірбаян
Оуэйн Глиндвардың тәуелсіздік соғысы ағылшын монархиясының тұрақсыздығы тұсында болды. Англия королі Ричард II көптеген ақсүйектерден суынып, Ланкастер герцогы Генри Болингброктың қолынан құлады, ол Англияның Генри IV-і болды. Уэльсте және Уэльс маркаларында Ричардты, 1400 жылы тұтқында қайтыс болғанды, қолдағандар көп болды. Сол жылы жаңа король Генридің қолдаушысы Реджинальд Грей, 3-ші барон Грей де Рутин, Глиндвардың бір бөлігін заңсыз басып алып, оған қарсы сатқындық айыптарын тудырды. Жауап ретінде Глиндвар өзін Уэльстің нағыз ханзадасы деп жариялап, көтеріліс бастады. Глиндвар 1400 жылы алғашқы жетістіктерге жеткеннен кейін, Генри король Солтүстік Уэльске жазалау экспедициясын ұйымдастырып, көтерілісті басып тастағандай болды. Алайда Глиндвар қашып кетті, ал Парламенттың Уэльске қарсы заңдары көптеген уэльстіктердің ағылшын үкімдігін қолдауға себеп болмады. 1401 жылдың 1 сәуірінде (Қасиетті жұма күні) Англсиден екі бауыр, Рис ап Тюдур мен Гвилим ап Тюдур, қулықпен Конви қамалын басып алды. Глиндвар өзі Уэльстің орталығындағы Майнд Хиддгенде Пембрукширдегі ағылшын және фламанд қоныс аударушыларының әскерін жеңді. Осы екі оқиға көтеріліске жаңа күш берді. Генри Уэльстің орталығына тағы бір жазалау экспедициясын басқарды, бірақ ештеңеге қол жеткізбеді, ал оның әскері нашар ауа райынан қатты зардап шекті. 1402 жылдың басында Глиндвардың адамдары көтеріліске тікелей себеп болған Рутиннің Грейін тұтқындап, ол үшін сыйақы талап етті. Маусым айында Глиндвар өзі Найтон қаласының жанында, Леоминстерден 12 миль (19 км) қашықтықта болды, ол Уэльс маркаларындағы маңызды ағылшын гарнизоны және сауда қаласы еді. Генри король Генри Персиді, көпшілікке "Готспур" деп танылған, Солтүстік Уэльстегі және оған іргелес маркалардағы бас лейтенант және әділет судьясы етіп тағайындады. Готспурдың інісі, Вустер графы, оңтүстікте ұқсас лауазымды иеленді. Алайда Найтон маңында Глиндварға қарсы шыққан күш – Херефордшир округінің әскері, оған сэр Эдмунд Мортимер басшылық етті. Мортимер жас Эдмунд де Мортимердің ағасы, 5-ші Март графы, және олардың екеуінің де Генриге қарағанда Англия тағына құқығы жақсырақ болды. (Баласыз Ричард II сэр Эдмундтың інісі және жас Эдмундтың әкесі Роджер Мортимерді, 4-ші Март графы, таққа мұрагер деп жариялаған, бірақ Роджер Ричард құлатылғанға дейін бір жыл бұрын қайтыс болды және дворяндардың ешқайсысы оның ұлының талабын қолдамады.) Алайда сэр Эдмунд Мортимер жаңа корольға адал болды. Қалай болғанда да, Уэльстегі және шекарадағы жерлердің иесі ретінде Мортимер Глиндвардың көтерілісшілерінен зардап шекті және көтеріліс жалғаса берсе, көп нәрсені жоғалтуы мүмкін еді.
Owain Glyndŵr's war of independence occurred against a background of instability in the English monarchy. King Richard II of England had become alienated from many of the nobles, and had been overthrown by Henry Bolingbroke, the Duke of Lancaster, who became Henry IV of England. In Wales and the Welsh Marches, there were still many supporters of the deposed Richard, who died in captivity in 1400. In that year, Reginald Grey, 3rd Baron Grey de Ruthyn, a supporter of the new King Henry, had unlawfully seized some of Glyndŵr's lands and falsely caused charges of treason to be brought against him. In response, Glyndŵr declared himself the true Prince of Wales, and began a rebellion. After Glyndŵr gained early successes in 1400, King Henry led a punitive expedition into north Wales and appeared to have suppressed the revolt. However, Glyndŵr remained at large, and anti Welsh legislation by Parliament ensured that few Welshmen had reason to support continued English rule. On 1 April 1401 (which was Good Friday), two brothers from Anglesey, Rhys ap Tudur and Gwilym ap Tudur, seized Conwy Castle by trickery. Glyndŵr himself won a victory over an army of English and Flemish settlers in Pembrokeshire at Mynydd Hyddgen in mid Wales. These two events reinvigorated the rebellion. Henry led another punitive expedition into mid Wales, but achieved nothing and his army suffered severely from bad weather. Early in 1402, Glyndŵr's men ambushed and captured Grey of Ruthyn, who had indirectly caused the rebellion, and held him for ransom. In June, Glyndŵr himself was near Knighton, and only 12 mile (19 km) from Leominster, then an important English garrison and market town in the Welsh Marches. King Henry had appointed Henry Percy, widely known as "Hotspur", as his principal lieutenant and justiciar in North Wales and the adjacent Marches. Hotspur's uncle, the Earl of Worcester, held a similar appointment in the south. However, the force which confronted Glyndŵr near Knighton was a county levy of Herefordshire under Sir Edmund Mortimer. Mortimer was uncle of the young Edmund de Mortimer, 5th Earl of March, and either of them had a better hereditary claim to be King of England than Henry. (The childless Richard II had declared Sir Edmund's brother and the young Edmund's father, Roger Mortimer, 4th Earl of March, to be heir apparent to the crown, but Roger had died the year before Richard was overthrown and none of the nobles supported his son's claim.) However, Sir Edmund Mortimer had so far loyally supported the new king. In any case, as a substantial holder of lands in Wales and on the borders, Mortimer had already suffered from the depredations of Glyndŵr's rebels and appeared to have much to lose should the revolt continue.
Шайқас
Соғыстың егжей-тегжейін көрсететін заманауи дереккөздер аз болды, ал кейбіреулері, мысалы, Усктық Адамның жазбаларында қателіктер кездесті. Сондықтан, көптеген мәліметтер болжамдарға негіделген, бірақ жер бедері көбінесе өзгермегендіктен, оларға сенімді негіз бар. Вигмор жылнамасы шайқас орнының «Найтон қаласының жанындағы Маэлиенддтегі Брин Глас төбесінде» болғанын айтады. Николас Бишоп шамамен 1432 жылы оны «көктемдік төбеде және іргелес төбенің оң жағында» (Грейг төбесі) деп сипаттады, ал «Проза Брут» оны «Қара төбеде» (Black Hill) деп көрсетеді. Мортимердің әскері Глиндврдың кішігірім әскерін шайқасқа шақыруға тырысты. Орын Уэльстің ішінде болғанымен, Глиндврдің көптеген жергілікті ақпарат көздері мен жақтастары болды және ол шешуші шайқасты жоспарлай алды. Әлдебір, ол Уэльстің басқа аймақтарынан күштер шақырып, оларды төбелік жолдармен жылдам жеткізе алды, сондықтан Мортимер ойлағаннан гөрі олар күштірек болды. Глиндвр әскерін бөліп жіберді. Әскердің бір бөлігі, соның ішінде ұзақ садақпен қаруланған көптеген садақшылар, төбенің беткейіне орналастырылды. Қалғаны қалың жапырақтардың арасында төбенің сол жағындағы аңғарға тығырылды. Мортимердің әскері қатарға тұрып, уэльстік садақшылардың көз алдында төбеге қарай көтерілді. Биіктіктің артықшылығын пайдаланып, Глиндврдің садақшылары Мортимердің садақшыларынан (өздері де ұзақ садақпен қаруланған) оққа алу қабілетімен басып өтті. Мортимердің қарулы әскерлері Глиндврдің садақшыларына жақындасуға тырысқанда, аңғарда жасырылған уэльстік әскерлер Мортимердің оң қанатын және артқы бөлігіне шабуыл жасады. Бір кезде Мортимердің әскеріндегі уэльстік садақшылардың тобы дезертирлік жасап, бұрынғы әріптестеріне қарсы жебелерін жіберді. Олардың дезертирлігі алдын ала жоспарланған ба, әлде шайқастың ортасында Глиндврді жеңіске жеткен деп санап, оған қосылған ба, белгісіз. Олардың әрекеті Мортимердің әскерінде шатақ тудырды, олар жоғарыдан тік беткейлерден, сондай-ақ қанаттарынан және артқы жағынан шабуылға ұшырады. Қайтыс болғандардың арасында Вейблидің сэр Уолтер Деверо, Херефордширдің үш рет шерифі болған Кинард де ла Бере және Генри IV-нің маршалы болған сэр Роберт Уитни болды.
There were few contemporary sources for details of the battle, and some, such as that of Adam of Usk, contained inaccuracies. Most details must, therefore, be assumptions, although the ground remains largely unchanged and provides a reasonable basis for them. The Wigmore Chronicle says the battle site was 'upon the hill called Bryn Glas in Maelienydd near Knighton'. Nicholas Bysshop wrote in about c.1432, that it was 'on a hill with a spring and on the right side of an adjacent hill' (Graig Hill) and the Prose Brut locates it 'on the Blacke Hyll' (Black Hill). Mortimer's army was seeking to bring Glyndŵr's smaller army to battle. Although the location was only just inside Wales, Glyndŵr undoubtedly had many local informants and sympathisers and could plan a decisive battle. Probably, he had also been able to summon reinforcements from other parts of Wales, which moved rapidly over hill tracks, and was therefore far stronger than Mortimer realised. Though always a risky tactic, Glyndŵr divided his army. Part of the army, including many archers armed with the powerful longbow, was placed on the slopes of the hill. The remainder were concealed in a valley to the left of the hill, camouflaged by thick foliage. Mortimer's army formed up and advanced up the slope, against the Welsh archers clearly in view. With the advantage of height, Glyndŵr's archers outranged Mortimer's (themselves armed with longbows). As Mortimer's men at arms tried to close with Glyndwr's archers, the Welsh troops who had been concealed in the valley emerged to attack Mortimer's right flank and rear. At some stage, contingents of Welsh archers in Mortimer's army defected, and loosed arrows against their former comrades. It is not known whether their defection was planned in advance, or whether they chose to back Glyndŵr in the middle of the battle as the likely winner. Their action contributed to the confusion of Mortimer's army which, attacked from the steep slopes above, and from their flank and rear, was destroyed. Among those killed were Sir Walter Devereaux of Weobley; Kinard de la Bere, three time Sheriff of Herefordshire; and Sir Robert Whitney, who was Henry IV's Knight Marshal.
Салдары
Қазіргі заманғы деректерде айтылғандай, шайқастан кейін көптеген ағылшын денелері Уэльс әйелдері – әскермен бірге жүргендер – тарапынан қиындыққа ұшырады, бұл Генрих IV-тің алдыңғы жылдардағы жазалаушы экспедицияларына жауап ретінде жасалды, олар көптеген қатыгездік пен зорлау оқиғаларымен сипатталды. Бұл мүшелерді қиып-жою оқиғасы болған-болмағаны әлі де даулы, себебі кейбір тарихшылар, соның ішінде Филип Уорнер, бұл ағылшын парламентінің Уэльстіктерді жабайылар ретінде көрсету үшін құрастырған әңгіме деп санайды. Ағылшын қаза болғандар жерленбеген күйде қалды, ал олардан шыққан жаман иіс айлар бойы сол аймақтан қашықтауға мәжбүр етті. Ағылшын тарапынан бұл офицерлерді асығыс тағайындауға және Уэльс бойынша гарнизондарды жедел күшейтуге әкеп соқты. RCAHMW мәліметінше, шайқас орны Брин Глас пен оған жақын екі төбеде болуы мүмкін.
It was claimed by contemporary accounts that immediately after the battle, many English corpses were mutilated by Welsh women camp followers, in revenge for the punitive expeditions by Henry IV in the previous years, which had been marked by many acts of brutality and rape. Whether these mutilations took place remains open to debate, as some historians, including Philip Warner, suggest it was a story perpetrated by the English parliament to portray the Welsh as savages. The English dead lay unburied, and the stench caused the area to be avoided for months. On the English side, it resulted in some panicked appointments of officers and hasty reinforcements of garrisons all over Wales. RCAHMW says that the battle site is likely to be near Bryn Glas and the two neighbouring hills.
Қазіргі заманғы сайт
Пилеттегі Сент-Мария шіркеуі Брин-Глас төбесінде орналасқан және шайқастан бұрын салынған. Шіркеу аумағында көзді тазартушы бұлақ бар. Шіркеудің жанында көлік тұратын орын шектеулі. Шайқаста қаза болғандардың денелері жерленген деген орынды белгілеу үшін Веллингтония ағаштары отырғызылған.
St Mary's church at Pilleth stands on Bryn Glas and predates the battle. In the grounds of the church is a spring fed well. There is limited parking available at the church. A stand of Wellingtonia was planted to mark the site where the remains of those killed in the battle are said to have been buried.