Кіріспе

Британдық корольдік отбасының титулы (бұрынғы Уэльс титулы) Уэльс принці (Tywysog Cymru, Princeps Cambriae/Walliae) – дәстүрлі түрде Англия, кейіннен Ұлыбритания тағының мұрагері еркектерге берілетін атақ. Бұл атау 12-ші ғасырдың соңынан бастап, Гвинедтің Уэльс билеушілері басқа Уэльс билеушілерінен жоғары екенін көрсету үшін (біркелкі емес болса да) қолданды. Алайда, 1301 жылы Англияның Эдуард I Уэльсті жаулап алуын аяқтағаннан кейін, өзінің ұлы Эдуард Каернарфонға бұл атақты берді, осылайша монархтың ұлы немесе немересі болған кезде мұрагерге атақ беру дәстүрі қалыптасты. Кейіннен 1400 жылдан 1415 жылға дейін Уэльс көтерілісінің көшбасшысы Оуэйн Глиндүр бұл атақты өзіне иеленді. Қазіргі кезде бұл атақты Уильям иеленеді, оны әкесі Карл III 2022 жылдың 9 қыркүйегінде Уэльс принці деп тағайындады, ал 2023 жылдың 13 ақпанында ресми патент хаттары жарияланды. Соңғы жылдары бұл атақ Уэльсте дау тудыруда.

1283 жылға дейінгі шығу тегі

"Уэльс принсі" атағын алғаш рет 1160 жылдары Гвинед билеушісі Оуайн Гвинед Франция королі Людовик VII-ге жазған хатында қолданған. 12 ғасырда Уэльс англо-нормандық иеліктері мен Уэльстің туған жергілікті княздықтары – әсіресе Дехьюбарт, Поуис және Гвинед – билік үшін бәсекелесіп жатқан. Оуайнның Луиге жазған хатында бұл атақты қолдануының мақсаты, басқа уэльстік билеушілерге қарағанда жоғары тұруын мәлімдеу болған сыңайлы. Атақтың мағынасы (princeps Walliarum) ертедегі рим императорларының атақтарымен байланысты болды, ал кейін ағылшын және британдық тәждерде мұрагер принцтер үшін қолданылатын атақтан өзгешеленді. Рис бірнеше атақты бір уақытта да қолданған, 1180 жылдардағы екі хатта ол "Уэльс принсі" немесе "уэльстік принц" деп аталған. Бұл атақ 1245 жылы Гвинед билеушісі Дафид ап Лливелин өзінің билігінің соңғы айларында оны қолдана бастағанда қайта жаңғыртылды. Осы кезеңде Оуайн Гвинедтің Гвинедтегі ізбасарлары, Дафидтің өзі де, "Солтүстік Уэльс принсі" немесе "Аберфрау принсі және Сноудонның иесі" деген атақтарды қабылдады. Алайда, Дафидтің немересі және Гвинедтегі мұрагері Лливелин ап Груффид тұсында бұл атақ ұзақ жылдар бойы тұрақты қолданысқа енді. 1262 жылдан бастап Оуайн Лаугохтың 1372 жылы Уэльске шабуыл жасауға жасаған сәтсіз әрекетінен кейін, 1400 жылы Глиндврдың әлдеқайда ауқымды көтерілісі басталды. Глиндврдың көтерілісі оның жақтастары оны Уэльс принсі деп жариялаумен басталды. Дегенмен, оның бастапқы мақсаттарында бұл атақтың маңыздылығы күмәнді, себебі оның тікелей себебі көршілес ағылшын лордына деген жеке наразылығы болған сияқты. 1401 жылы ол бұл атақтан бас тартты. Бірақ, 1402-1403 жылдардағы көтерілістің әскери жетістіктері мен Уэльстегі қолдауының артуымен ол одан да амбициялы болды. 1404 жылы ол өзін Уэльс принсі деп жариялап, таққа отырды және жаңа княздықтың мемлекеттік институттарын құру жоспарларын бастады. Алайда, бұл кезең ұзаққа созылмады. 1406 жылы көтеріліс әскери тұрғыдан сәтсіздікке ұшырады, ал 1409 жылдан бастап Глиндвр билеуші принцтің атрибуттарын іздеуге түскен заңсызға айналды. Ол шамамен 1415 жылы беймәлім күйде қайтыс болды.

Таңба

Уэльс принцінің қауырсыны – Уэльс принцінің мұрагер ретіндегі белгісі. Бұл қауырсынның пайда болуына көбінесе Вудстоктың Эдуарды, яғни "Қара ханзада" себепкер деп есептеледі. Ол (өз патшалық елтаңбасына балама ретінде) қара түсті қалқанда үш күміс қауырсын бейнеленген қалқанды тасыған, бұл "бейбітшілік қалқаны" деп сипатталған, және бәлкім, ол осы қалқанды тігілме үшін қолданған. Бұл елтаңба Кентербери соборындағы оның кесенесінде бірнеше рет, әкесінің патшалық елтаңбасымен (Едуард III патшаның елтаңбасы үш күміс нүктелі таспамен ерекшеленеді) кезектесіп бейнеленген. "Қара ханзада" түрлі жағдайларда бір немесе бірнеше қауырсыннан тұратын геральдикалық белгілерді де пайдаланған.

Бауырлар

1502 жылы Генрих Тюдор (болашақта Генрих VIII) әкесі Генрих VII-ден бұрын қайтыс болған ағасы Артурдың өлімінен кейін титулды алды. 1616 жылы да осылай болды, Генрих Фредерик Стюарт әкесі Джеймс I-ден бұрын қайтыс болғанда; Генрихтің інісі Чарльз Стюарт, кейін Чарльз I, титулды иеленді. Инвеститураға Уэльсте тұратын және жұмыс істейтін 3500 адам шақыру арқылы қатысты. Ұлыбританияда баспасөз салтанаттылық пен регалияға баса назар аударды, газет беттерінде "Уэльстер өздерінің ханзадасына құмар болды" және "Горд Уэльс принсті жүрегіне сыйды" сияқты тақырыптар жарияланды. Кейін Томас премьер-министр Харольд Уилсонға Чарльздың сөйлеген сөзі "Уэльс ұлтшылдығын жандандырды" деді. 1960 жылдардағы инвеститураға қарсы қозғалыс тарихта "инвеститураға қарсы қозғалыс" және "инвеститураға қарсы көңіл-күй" деп сипатталды. Инвеститура Уэльс ұлттық санасының қайта жаңғыру кезеңіне тап келді, және оның бір бөлігі оны Уэльске таңылған ағылшын ханзадасы деп қарастырды. Инвеститура сонымен қатар Уэльсте маңызды наразылықтарға әкелді. "Cofia 1282" ("1282 жылды еске алу") тобы да инвеститураға қарсы наразылық акцияларын өткізді.

Уэльс ханзадасы Уильям

2022 жылдың 9 қыркүйегінде (таққа отырған күнінен кейін) король ретінде алғашқы сөз сөйлегенде Карл III ұлы Уильям туралы былай деді: «Бүгін мен оны Уэльс принці, Тайсуг Кэмри деп жариялауға құрметтімін. Мен өмірімнің көп бөлігін қызмет етуге арнап, осы атақтың иесі болудің үлкен құрметіне бөлендім». Бэкингем сарайы «Уэльс ханзадасы мен ханшайымы Уэльстің мақтан тұтатын тарихы мен дәстүрін және жарқын болашағын тойлауға асығады» деді. Уэльстің бірінші министрі Марк Дрейкфорд «Уильям осы титулға байланысты туындайтын сезімталдықтарды жақсы біледі» деп мәлімдеді.

Атау

Чарльз III 9 қыркүйекте 2022 жылы, Елизавета II қайтыс болғаннан кейін Уильямды Уэльс принці деп жариялады, бұл Уэльстің бірінші министрі Марк Дрейкфордты таң қалдырды, ол бұл хабарламадан бұрын хабардар болмағанын айтты. Жаңа Уэльс принцінің тағайындалуы атаққа байланысты жаңа пікірталасқа түрткі болды, ал 8 қыркүйекте атақты жою туралы петиция басталды. Петиция алғашқы бірнеше күн ішінде 25 мың қол жинады. Уэльс Ассамблеясының бұрынғы төрағасы лорд Элис Томас та атақтың қажеттілігіне күмән келтірді және сол кездегі принц Чарльзбен болған бұрынғы әңгімені еске түсірді, ол Кернарфон замкісінде ешқашан тағы да тағылымдау рәсімін өткізгісі келмейтінін айтқан. Элис Томасқа сәйкес, Чарльз күліп: "Уильямды мен басымнан өткендей қиын жағдайға түсіруді қалайсың ба?" деді. Уильямға Уэльс принці атағын беру туралы шешімді Уэльстің ұлттық партиясы Plaid Cymru сынға алды: Сенат мүшесі Сефин Кэмпбелл бұл шешімді "тармақтыратын" деп атады, ал партия басшысы Адам Прайс бұл мәселе бойынша қоғамдық пікірталас өткізуге шақырды. Сыншылар көтерген мәселе Уэльстің дербес ел ретінде құрметтелуі және тарихи жауапкершілік пен қысымның жалғасу символы болды. Уильям Уэльске қарапайымдықпен және халқына үлкен құрметпен қызмет ететінін уәделеді және осыны істеуге байланысты алған құрметін білдірді. Ол рөлді реформалауға ниетті екенін көрсетті. Қазіргі пікірталас толығымен жоюға бағытталмайды, бірақ атақ сақталса, оны Уэльспен конституциялық қарым-қатынастың өзгеретін жағдайларын көрсететіндей етіп бейімдеу мүмкіндігін зерттейді. Бұл Уэльс үкіметінің тағайындау процесінде үлкен рөл атқаруы керек пе, әлде елдің басқаруын көрсететін Сенаттың рәсімдік процесі болуы керек пе деген мәселені қамтиды.

Пікірсауалдар

1999 жылы BBC Wales жүргізген сауалнама көрсеткендей, валлий тілінде сөйлейтіндердің 73% атақтың Чарльз кейін де жалғасуы керек деп ойлады. 2009 жылы BBC жүргізген сауалнама, инвиститурадан кейін 40 жыл өткен соң, Уэльс халқының 58% «Уэльс принці» атағын қолдайтынын, ал 26% оған қарсы екенін көрсетті. Дегенмен, тек 16% ғана Уэльстің ханзадасы болудың пайдасын көргенін айтты. 2018 жылдың шілдесінде ITV жүргізген сауалнамаға сәйкес, Уэльс халқының 57% атақты Уильямға беруді, ал 22% оны жоюды немесе атақтан бас тартуды қолдады. Тағы бір инвиститураға қолдау көрсету деңгейі төмен болды: 31% 1969 жылғы рәсімге ұқсас шараны, 18% 1969 жылғыдан өзгеше рәсімді, ал 27% инвиститураға қарсы болды. 2019 жылы BBC Wales жүргізген сауалнама көрсеткендей, 50% атақтың жалғасуын, ал 22% оған қарсы екенін білдірді. Инвиститура туралы пікір білдіргендердің 41% 1969 жылғыға ұқсас рәсімді, 20% басқа стильдегі инвиститура рәсімін, ал 30% болашақтағы инвиститураға қарсы болды. 2021 жылы Beaufort Research Western Mail үшін жүргізген сауалнамада Уэльстегі сауалнамаға қатысушылардың 61% тағы бір инвиститураны қолдағанын, оның ішінде валлий тілінде сөйлейтіндердің 60% -ы да қолдау білдірді. 2022 жылдың маусым айында ITV/YouGov жүргізген сауалнама Уэльстегі ересектердің 46% «Уэльс принці» атағының жалғасуын қалағанын, ал 31% оны жою керек деді. 2022 жылдың қыркүйегінде YouGov жүргізген сауалнама Принц Уильямға атақ беруді 66% қолдағанын, ал 22% қарсы екенін көрсетті. Сонымен қатар, 19% 1969 жылғы стильдегі инвиститураны, 30% басқа стильдегі инвиститураны, ал 34% Принц Уильямды «Уэльс принці» ретінде инвиституралауға қарсы болды.