Кіріспе

Уэльстің ағылшын билігіне қарсы көтерілісінің басшысы 1400 жылы Уэльстің бірнеше патша әулеттерінің ұрпағы Оуэйн Глиндюр көршілес ағылшын лордымен дауға түсті, нәтижесінде Глиндюр Уэльс принці атағын талап етті, бұл ағылшын билігіне қарсы көтеріліске бастап келді. Көтеріліске жауап ретінде Уэльс халқына қарсы кемсітушілік заңдар қабылданды; бұл халық арасындағы наразылықты күшейтті және Уэльс бойынша Глиндюрға қолдауды едәуір арттырды. 1404 жылы бірнеше қамалдарды сәтті қоршаудан кейін және ағылшын әскеріне қарсы бірнеше шайқаста жеңіске жеткен соң, Оуэйн елді бақылауға алды және оның жақтастары француз, испан, шотланд және бретон елшілерінің куәлігінде оны Уэльс принці деп жариялады. Ол ұлттық парламент шақырды, онда Hywel Dda-ның дәстүрлі Уэльс заңдарын қайта енгізу, тәуелсіз Уэльс шіркеуін құру және екі университет ашу жоспарларын жариялады. Оуэйн Франция королі Карл VI-мен одақ құрды; 1405 жылы француз әскері Уэльске көтерілісті қолдау үшін келді. Оуэйн Глиндюрдың басшылығымен халықаралық деңгейде мойындалған тәуелсіз Уэльс мемлекеті құрылды. Ол 1409 жылдың ақпанына дейін бес жылға созылды, содан кейін ағылшын әскері Оуэйннің Аберистуит және Харлех қалаларындағы соңғы бекіністерін басып алып, Уэльстегі оның аумақтық билігін тоқтатты. Глиндюр жаңа король Генрих V-ке бағынудан бас тартты, монархтың кешірім туралы екі ұсынысын қабылдамады. Ол қалған күштерімен Уэльстің төбелері мен тауларына шегінді, онда ол партизандық тактиканы қолдана отырып, ағылшын билігіне қарсы күресін жалғастырды. Бұл 1415 жылға дейін жалғасты, содан кейін оның қолдаушыларының бірі Адам Усктік оның табиғи себептерден қайтыс болғанын жазды. Ол құлдырау алдында Уэльстегі ең бай адам болды. Ағылшын патшалығы оған үлкен сыйлық белгілегеніне қарамастан, Глиндюр ешқашан сатқындыққа ұшырамады немесе тұтқындалмады, ал Уэльс мәдениетінде ол Кадуладр, Синон ап Клайдно және король Артур сияқты мифтік мәртебеге ие болды – өз халқын босату үшін қайта оралуды күтіп тұрған халық батыры ретінде "Y Mab Darogan" ("Бұйыртылған ұл"). Уильям Шекспирдің "Генрих IV, 1-бөлім" пьесасында ол патша емес, принц ретінде Оуэн Глендоуэр кейіпкері болып бейнеленеді.

Ерте өмір

Оуэйн Глиндюр 1354 жылы солтүстік-шығыс Уэльс Маршаларында (Уэльс пен Англия арасындағы шекараға жақын) Уэльстің дәстүрлі қоғамында, Уэльстің жауапкерлік патшалық әулеттерінен тараған ухельверлер отбасында дүниеге келді. Бұл топ Уэльс және ағылшын қоғамдары мен тілдері арасында оңайлықпен араласып, ухельверлер ретінде өз мәртебесін сақтай отырып, Марш лордтары үшін маңызды лауазымдарды иеленді. Оның әкесі, Гриффидд Файхан II, Поуис Фадогтың мұрагерлік Тиуисог (Принц) және Глиндіфрдви лорды, 1370 жылға дейін қайтыс болды, соның салдарынан Глиндюрдың анасы Элен ферх Томас ап Лливелин, Цередигион (Дехьюбарт) акценті бар әйел, бала кезінде жесір қалды. Оуэйн Глиндюр бірнеше уэльс патшалық әулеттерінің тікелей ұрпағы болды, оның ішінде Поуис князьдері Матрафал әулеті арқылы әкесінің тарапынан. Анасы арқылы ол король Джон және Дехьюбарт патшалары мен князьдерінің, сондай-ақ Динефурдың патшалық үйінің, Гвинед патшалары мен князьдерінің, оның ішінде Лливелин ап Йорверт және олардың тармақ үйі Аберфраудың ұрпағы болды. Жас Оуэйн ап Гриффид, мүмкін, Дэвид Ханмердің үйінде, жақын арада корольдің тақырыптық сот судьясы болатын, өркендеп келе жатқан заңгердің үйінде немесе Ричард ФицАланның, Арунделдің 3-графының үйінде тәрбиеленген. Содан кейін Оуэйннің Лондонға заң оқу үшін жіберілгені айтылады. Дегенмен, дереккөздерге сәйкес, олар 1370-ші жылдардың соңында ертерек үйленген болуы мүмкін. Олар үлкен отбасы құрды және Оуэйн Сихарт пен Глиндіфрдвидің иегері болды. Глиндюр 1384 жылы корольдік әскери қызметке қатысты, ол ағылшын-шотланд шекарасындағы Берик-апон-Твидте танымал уэльс азаматы сэр Грегори Сейс немесе сэр Дегори Сейс басшылығымен гарнизондық міндеттерді атқарды. Оның тегі Сейс, уэльс тілінде «ағылшын» дегенді білдіреді, бұл оның сол кезде Уэльсте кең таралмаған ағылшын тілінде сөйлей білу қабілетіне байланысты. 1385 жылдың тамызында ол Шотландияда Джон Гонттың басшылығымен король Ричард II-ге қызмет етті.

Уэльстердің көтерілісі

1390-шы жылдардың соңында Оуэйннің бүлікке итермеленуіне бірқатар оқиға себеп болды, кейін бұл Уэльс көтерілісі, Глиндүр көтерілісі немесе (Уэльс ішінде) Тәуелсіздік соңғы соғысы деп аталды. Оның көршісі, Барон Грей де Рутин, бірнеше жерді тартып алды, сол үшін Глиндүр ағылшын Парламентіне шағымданды. Лорд Грей Генрих IV патша сарайында құрметті есімді иеленді. Соттар істі қараудан бас тартты, немесе Лорд Грей Оуэйннің хатын патшаға жеткізбеуге кедергі келтіргендіктен, іс кешіктірілді. 1400 жылдың 16 қыркүйегінде Оуэйн Глиндүр Англияның Генрих IV билігіне қарсы 15 жылдық Уэльс көтерілісін бастады. Партизандық тактиканы қолданып, уэльс әскерлері ағылшын әскерлеріне бірнеше жеңіліс сыйлап, Уэльс бойынша маңызды қамалдарды басып алып, елдің көп бөлігін жылдам бақылауға алды. Көтерілістің сәттілігі туралы жаңалық Еуропаға тарады, және Глиндүр Шотландия мен Бретаньден теңіз көмегін ала бастады. Ол сондай-ақ Франция королі Карл VI-ның қолдауын алды, ол көтеріліске француз әскерлері мен жабдықтарын жіберуге келісті. 1403 жылы уэльс әскері, француз жасағымен бірге, Гламорган және Ронда аңғарлары аймағынан келген күштерге қосылды. Бұл әскерге Оуэйн Глиндүр, оның бас генералы Рис Гетин және Глин Ронданың лорды Кадуган басшылық етті. Олар Гландюрдағы Сталлинг Даун шайқасында, король Генрих IV өзі бастаған үлкен ағылшын басқыншы күштерін жеңді. Сондықтан Глиндүрді көбінесе Робин Гуд кейіпінде қарастырады. Көздер Глиндүрдің қауіп-қатер астында болғанын айтады, себебі ол Лорд Грейге ашулы хат жазып, жерлер иелігіне көшкенін мақтанған. Құлатылған король Ричард II Уэльсте қолдау тапты, ал 1400 жылдың қаңтарында Ричард II офицерінің жария түрде өлім жазасынан кейін ағылшын шекаралық қаласы Честерде ауыр тәртіпсіздіктер болды. Бұл оқиғалар Глиндүрдің 1400 жылдың 16 қыркүйегінде Глиндйфрдви иелігінде Поуис князінің атағын ресми түрде қабылдауына әкелді. Оның жоспарларында екі ұлттық университет құру (біреуін оңтүстікке, екіншісін солтүстікке), Hywel Dda дәстүрлі уэльс заңдарын қайта енгізу және тәуелсіз уэльс шіркеуін құру болды. Франция, Шотландия және Леон Корольдігінен (Испания) елшілер келді. 1405 жылдың жазында Уэльстегі әрбір округтен төрт өкіл Харлехке жіберілді. Макинллет Уэльстегі орталық орналасқан жеріне және жақында сатып алынған үш маңдайша қамалға ие болғандықтан таңдалған болуы мүмкін: Кастелл и Бере, Аберистуит қамалы және Харлех қамалы. Макинллеттегі қазіргі Парламент үйі (Senedd dy) 1404 жылғы парламентпен байланысты, бірақ қазіргі ғимарат жаңарақ. Жергілікті дәстүр бойынша, қолданылған тастар 1404 жылғы алғашқы ғимараттан алынған.

Үшжақты келісім

1405 жылдың ақпан айында Глиндŵр Эдмунд Мортимер және Нортумберленд графы Генри Персимен "Үшжақты келісімшарт" жасасты. Келісімшарт Англия мен Уэльсті олардың арасында бөлуге келісті. Ирландия ақсүйектерімен келіссөздер сәтті болмаса да, Глиндŵр француз бен бретондықтардың көбірек ықылас танытуы мүмкін деген үмітте болды. Ол французбен келіссөздер жүргізу үшін Груффид Йонге мен оның жеңгесін (Маргареттің інісі) Джон Ханмерді жіберді. Соның нәтижесінде Глиндŵр мен Уэльске француздық көмек уәде етілген ресми шарт жасалды. Осыдан кейін Уэльс пен франко-бретондық біріккен әскерлері Кидвелли қамалын шауып, қоршауға алды. Уэльстер Бриттания герцогтігі мен Шотландиядан жартылай ресми бауырластық көмекке де үміт ете алды. Шотланд және француз каперлері Оуэйн соғысы бойында Уэльс айналасында әрекет етті. Шотланд кемелері 1400 және 1401 жылдары Ллиен түбегіндегі ағылшын елді мекендеріне шабуыл жасады. 1403 жылы бретондық эскадрилья Ла-Манш бұғазында ағылшындарды жеңіп, Джерси, Гернси және Плимутты қиратты, ал француздар Уайт аралына десант түсірді. 1404 жылы олар Англия жағалауына шабуыл жасап, Дартмутты өртеп, Девон жағалауын қиратты. 1405 жыл Уэльсте "француздар жылы" болды. Уэльс пен Франция арасында ресми шарт жасалды. Еуропада француздар ағылшындарды қысымға алды, француз армиясы ағылшын Плантагенеттердің Аквитаниясына шабуыл жасады. Сонымен қатар, француздар батыс Уэльстегі Милфорд-Хэвенге күшпен келіп, оларды сатып алмастан бұрын Пемброк қамалын басып алуға тырысты. Француз және уэльс әскерлерінің біріккен күштері Херефордшир арқылы өтіп, Вустерширге қарай Вудбери төбесіне бет алды. Олар Вустерден он шақырымдай жерде ағылшын әскерімен кездесті.

Пэналь хат

1405 жылы Париждегі саяси жағдай бейбітшілікке қарай өзгергеннен кейін француз әскерлерінің көп бөлігі шығып кетті, бірақ Англия мен Франция арасындағы жүз жылдық соғыс жалғасты. 1406 жылдың 31 наурызында Глиндвр Пенналдағы Уэльс шіркеуінде өткен синодта Франция королі Карл VI-ға жіберуге арналған хат жазды, содан бері ол осылай аталады. Глиндврдің хатында Уэльстегі ағылшындарға қарсы тұру үшін француздардан әскери қолдау көрсетуі сұралды. Оған жауап ретінде Глиндвр Авиньондық Бенедикт XIII-ті Папа ретінде мойындауға уағдаланды. Хатта Глиндврдің тәуелсіз Уэльс құруға, өз Парламентімен және Уэльс принці ретінде өзі басқаруға бағытталған амбициялары баяндалған. Бұл амбицияларға Hywel Dda-ның дәстүрлі заңын қайтару (ағылшын заңының орнына), тәуелсіз Уэльс шіркеуін құру, сондай-ақ Оңтүстік Уэльсте және Солтүстік Уэльсте екі университет ашу да кірді. Осы хаттан кейін дін қызметкерлерінің жоғары лауазымдары мен қоғамның маңызды өкілдері Глиндврдің туына жиналды, ал ағылшын қарсылығы бірнеше оқшауланған қамалдарға, қабырғалы қалалар мен бекітілген үйлерге дейін төмендеді. Глиндврдің Ұлы мөрі және оның 1406 жылы француздарға қолмен жазылған хаты Париждегі Франция Ұлттық кітапханасында сақтаулы. Қазіргі уақытта бұл хат Париждегі Ұлттық мұрағатта сақталуда. Уэльс Ұлттық кітапханасы Глиндврдің мөрінің ескіру әдістерін және қалыптарын пайдаланып, факсимильдік көшірмелер жасады және 2009 жылы мұра министрі Алун Ффред Джонс оларды Уэльстің алты институтына тапсырды. 1404 жылғы корольдік Ұлы мөр Францияның Карл IV-іне сыйға тартылды және онда Глиндврдің атағы – Owynus Dei Gratia Princeps Walliae – «Құдайдың құрметімен Уэльс принці Оуайн» деп жазылған. Глиндвр өзін «Уэльс принці» деп атады және осы хаттарда «мұрагерлік құқығын» атап өтті. Ол 1386 жылы Абыройлы сотта (Скроп пен Гровенор ісі) болған тәжірибесінен Лливелин ап Груффидтің гербін тағып, отбасылық байланыстың бар екенін білген.

Глиндвар көтерілісі әлсіреп жатыр

1405 жылдың басында Уэльс әскерлері бұрынғыдай бірнеше жеңіске жеткенімен, кейін бірқатар жеңіліске ұшырады. Глиндŵрдың інісі, Лорд Тюдур ап Груффуд, соғыс кезіндегі қолбасшы, 1405 жылдың мамыр айында Пвлл Мелин шайқасында қаза тапты. Ағылшын әскерлері Ирландиядан Англсиге десант түсіріп, уақыт өте Уэльсті ығыстырып, 1406 жылдың соңына қарай Англсидегі қарсылық ресми түрде тоқтатылды. 1414 жылға дейін Херефордширдегі лоллард көшбасшысы сэр Джон Олдкастлдің Оуэйнмен байланыста екені туралы әңгімелер тарады, солтүстік және оңтүстіктегі маңызды қамалдарға күштер жіберілді. 1411 жылдың 21 желтоқсанында Англия королі барлық уэльстіктерге кешірім берді, бірақ олардың басшысы мен Трампингтондық Томас (Глиндŵр 9 сәуірге дейін кешірімнен тыс қалды). Алекс Гиббонның "Джек Кенттің құпиясы және Оуэйн Глиндŵрдың тағдыры" атты кітабында халық қаһарманы Джек Кент, сондай-ақ Сион Сент деп танылған – Скудаморлар отбасының рухани жетекшісі – шын мәнінде Оуэйн Глиндŵрдың өзі болған деп тұжырымдайды. Гиббон Сион Сент пен Глиндŵрдың арасындағы дене бітімі, жасы, білімі және мінез-құлқы сияқты бірқатар ұқсастықтарды көрсетеді және Оуэйн өмірінің соңғы жылдарын қызы Элиспен бірге өткізіп, қартайған францискан монахы және отбасы мұғалімі болып көрсеткенін айтады. Көтеріліс кезінде қарсыластарынан басымдық алу үшін Глиндŵрдың түрлі кейіптерге енгені туралы көптеген халық аңыздары бар.

Глиндюрдің аты көпшілік арасында

Оуэйн Глиндр қонақ үйі – Корвендегі тарихи қонақ үй. Бұрынғы ғимарат 14 ғасырда Глиндвр дәуірінен бастап монастырь және шіркеу болған, бірақ қазіргі ғимарат негізінен 18 ғасырдан басталады. Глиндвр жолы Уэльстің орталық бөлігінен өтіп, оның туған жеріне жақын орналасқан. Солтүстік Уэльстегідей, астанада, Кардиффте де қала орталығындағы Сент-Джон көшесінде Оуэйн Глиндр пабы бар. Кем дегенде екі кеме мен бір локомотив Глиндврдің есімімен аталады. 1808 жылы Корольдік теңіз күштері 36 зеңбірекке ие, бесінші дәрежелі фрегатты теңізге сүрді. Ол Балтық теңізіндегі канонерлік соғыста Анхольт аралын басып алуға қатысты, содан кейін Каналға аттанды. 1822-1824 жылдары ол Батыс Африка эскадрильясында (немесе «Алдын алу эскадрильясы») құл кемелерін қуды, кем дегенде екеуін қолға түсірді. Оуэн Глендоуэр – 1839 жылы салынған, Шығыс Индия компаниясына тиесілі, Блэкволл фрегаты. 1923 жылы 2-6-2T Vale of Rheidol локомотиві Глиндврдің құрметіне аталды. Локомотив әлі де жұмыс істеп тұр, және ол жекешелендіруге дейін Британ теміржолында пайдаланылған бірнеше локомотивтің бірі болды. Глиндвр қайтыс болғаннан кейін, ол классикалық уэльстік мифтік рөлде – Y Mab Darogan («Бұйыртқылы ұл») – өз халқын азат ету үшін қайта оралуды күтіп тұрған батыр ретінде мифтік мәртебеге ие болды. Глиндвр 2003/2004 жылғы «100 уэльстік батыр» сауалнамасында Анеурин Беваннан кейін екінші орын алды. 1974 және 2008 жылдары оның суреті бар пошта маркалары шығарылды, сондай-ақ Уэльс бойынша көшелерге, саябақтарға және қоғамдық алаңдарға оның есімі берілді. 16 қыркүйекті (Оуэйн Глиндвр күні) – Глиндвр өз туын көтерген күн – Уэльсте мемлекеттік мереке деп жариялау үшін науқан жүргізілуде, оның ішінде 2021 жылы Даффид Вигли де қолдау көрсетті. Көптеген мектептер мен ұйымдар бұл күнді тойлайды, ал оны мерекелеу үшін Gŵyl y Fflam («Жалын фестивалі») сияқты көше шерулері өткізіледі. 2023 жылдың 16 қыркүйегінде суретші Дэн Лливелин Холл Сихартта Оуэйн Глиндврдің портретін ашты. Портрет Сихарттағы мот пен бейліні қалпына келтіру науқанына қолдау көрсету мақсатында жасалды. Глиндвр атымен өнер мен әдебиет саласындағы жетістіктер үшін жыл сайын берілетін сыйлық – Глиндвр сыйлығы. 2008 жылдан 2023 жылға дейін Врексам университеті оның құрметіне (Врексам) Глиндвр университеті деп аталды. 2023 жылы Глиндврсыз жаңа атау қабылдағанмен, университет өзінің жыл сайынғы үздік түлектеріне берілетін сыйлықтарының бірі үшін Оуэйн Глиндвр қоғамымен байланысын сақтап тұр. Оңтүстік Африкадағы Кейптаун университетіндегі Глендоуэр резиденциясы Оуэйн Глиндврдің есімімен аталды. Резиденция 1993 жылы ашылды, бұрын ол Глендауэр қонақ үйі болған. Студенттер үйінде 135 еркек студент тұрады. Глиндврдің жеке туы (Поуис және Дехьюбарттың төрт бөлікті қарулары) Уэльсте коммерциялық өнімдерде, сондай-ақ ойындар мен басқа да спорттық іс-шараларда қолданылатын туларда көріне бастады.

Неке және балалылық

Оуэйн өмірінің басында сэр Дэвид Ханмердің қызы Маргарет Ханмерге үйленді, ол валлилік атымен Марред ферх Даффид деп те белгілі болды. Ллойдтың сөзінше, Оуэйн мен Маргареттың бес ұлы және төрт (211-бет) немесе бес (199-бет) қызы болды: Глиндврдың қыздары Джанет пен Маргарет сәйкесінше Херефордширде сэр Джон де Крофтқа және сэр Ричард Моннингтонға тұрмысқа шықты. Оуэйннің ұлдары тұтқынға алынды немесе шайқаста қаза болды, олардан ұрпақ қалмады. 1375 жыл шамасында туған Груффуд ағылшындарға тұтқынға алынып, Ноттингем қамалына қамалды, ал 1410 жылы Лондон мұнарасына жеткізілді. Ол 1412 жыл шамасында түрмеде обадан қайтыс болды. Туған күні белгісіз Маредуд 1421 жылы кешірім алғанда әлі тірі болды. Мадог, Томас және Джон туралы көп мәлімет жоқ. Оуэйннің заңды емес балалары да болды: Дэвид, Гвенлиан, Иуан және Мифанви.

Түп ата-бабалар арасында шатасу

Кейбір дереккөздер Глиндврдің Гвинед патшалығынан Уэльс ханзадасы ретіндегі патшалық әулетінің Лливелин ап Груффуд болғанын айтады. Лливелиннің баласыз қызы Гвенлианнан тірі ұрпақтары жоқ деп саналады. Дегенмен, кейбір деректерде оның әйелі Элеонора де Монфорттан Екатерина есімді тағы бір қызы болғаны туралы мәліметтер бар. Профессор сэр Дж. Е. Ллойд: "Лливелиннің Гвенлианнан басқа қызы болғанына ешқандай дәлел жоқ. Ол өмірінің соңғы жылында дүниеге келген және содан кейін өмірінің қалған бөлігін Семпрингхэм орденінің қаһарына тап болған кесіпті" деді. Ллойдтың бұл бағасын басқа уэльс тарихшылары да қолдады. Глиндвр Лливелин ап Груффудтың әкесі, Ұлы Лливелиннің немересінен тараған.