Кіріспе

Уэльстің тарихи оқиғаларының уақыт сызығы Қазіргі Уэльстің (Кемру) тарихы кем дегенде 230 000 жыл бұрын неандертальдықтардың іздерімен басталады, ал *Homo sapiens* шамамен 31 000 ж.б.д. келген. Дегенмен, қазіргі заманғы адамдардың тұрақты қоныстануы соңғы мұз дәуірінің аяқталуынан кейін, шамамен 9000 ж.б.д. кезеңінен басталады, және Уэльсте мезолит, неолит және қола дәуіріне қатысты көптеген қалдықтар сақталған. Темір дәуірінде аймақ, Форт фьордының оңтүстігіндегі бүкіл Ұлыбритания сияқты, кельт мәдениетіне ие болды, ортақ бриттон тілінде сөйледі. 43 ж.х. Британияны жаулап алуды бастаған римдіктер 48 жылы қазіргі Солтүстік-Шығыс Уэльсте Десеанглиге қарсы алғашқы жорықтарын жасады, ал 79 жылы Ордовиктерді жеңгеннен кейін аймақты толық бақылауға алды. Римдіктер 5 ғасырда Британиядан кетуімен ағылшын-саксондықтардың қоныстануына жағдай жасалды. Содан кейін мәдениет бірнеше патшалықтарға бөлінді. Уэльс халқы ерте орта ғасырларда басқа бриттон тілінде сөйлейтін халықтардан ағылшынның басып алуымен бөлініп, қалыптасты. Римнен кейінгі кезеңде қазіргі Уэльсте Гвинед, Поуис, Середигон, Дайфед, Брайхиниог, Эргинг және Гвент сияқты бірнеше Уэльс патшалықтары құрылды. Кейбір билеушілер өздерінің билігін басқа Уэльс аймақтарына және Англияның батысына кеңейткенімен, ешқайсысы Уэльсті ұзаққа біріктіре алмады. Ішкі күрес пен ағылшындардың сыртқы қысымы, кейіннен Англияны жаулаған нормандар, Уэльс патшалықтарының ағылшын тәжінің ықпалына біртіндеп түсуіне әкелді. 1282 жылы Лливелин ап Груффудтың қайтысы Англия королі Эдуард I-нің Уэльс княздығын жаулап алуына соқтырды; содан бері ағылшын монархының мұрагері «Уэльс князі» атағын алып жүреді. Уэльстер ағылшын билігіне қарсы бірнеше көтеріліс ұйымдастырды, соңғы маңыздысы 15 ғасырдың басында Оуайн Глиндүр бастаған. 16 ғасырда Генрих VIII, өзінің атасы Оуэн Тюдордың ұрпағы ретінде, Уэльсті Англия Корольдігіне толық қосуға бағытталған Уэльс заңдарын қабылдады. Уэльс 1707 жылы Ұлыбритания Корольдігінің, ал 1801 жылы Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігінің құрамына кірді. Дегенмен, ағылшын тілінің үстемдігіне қарамастан, уэльстер өздерінің тілі мен мәдениетін сақтап қалды. 1588 жылы Уильям Морганның валлий тіліндегі алғашқы толық Библия аудармасын жариялауы валлий тілінің әдеби тіл ретінде орнығуына үлкен үлес қосты. 18 ғасырда Уэльске үлкен әсер ететін екі өзгеріс басталды: Уэльс методистік қайта жандануы, ол елдің дінге деген көзқарасын өзгертті, және өнеркәсіптік революция. Британ империясының өркендеуі кезінде, әсіресе 19 ғасырдағы Оңтүстік-Шығыс Уэльс, көмір және темір өнеркәсібінің өркендеуі нәтижесінде тез индустрияландыруды және халықтың күрт өсуін бастан кешірді. Уэльс Бірінші дүниежүзілік соғыста толық және ерікті түрде қатысты. Уэльстегі империяның өнеркәсіптері 20 ғасырда екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Британ империясының ыдырауымен төмендеді, ал ұлтшылдық сезімдер мен өзін-өзі анықтауға қызығушылық арта түсті. 1920 жылдары Лейбористік партия Либералды партияны басым саяси күш ретінде ығыстырды. Уэльс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландияның және одақтастардың қалған бөлігімен бірге маңызды рөл атқарды, ал оның қалалары Блиц кезінде ауыр бомбалауға ұшырады. Plaid Cymru ұлттық партиясы 1960 жылдардан бастап күш алды. 1997 жылғы референдумда Уэльс сайлаушылары үкіметтік жауапкершілікті Уэльс Ұлттық жиналысына беруді мақұлдады, ол алғаш рет 1999 жылы қызметін бастады, және 2020 жылдың мамырында Senedd Cymru / Уэльс Парламенті деп қайта аталды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Қазіргі Уэльсте табылған ең көне адам қалдықтары – неолиттік жақ сүйегі, ол Солтүстік Уэльстегі Эльви өзенінің аңғарында орналасқан Бонтневид палеолит ескерткішінде табылған. Оның иесі шамамен 230 000 жыл бұрын төменгі палеолит кезеңінде өмір сүрген. 1823 жылы Оңтүстік Уэльстегі Суонсидегі Гоуэр түбегіндегі Павиланд әктас үңгірлерінің бірінде қызыл охрға боялған адам қаңқасы – «Павиландтың қызыл әйелі» табылған. Атауына қарамастан, қаңқа шамамен 33 000 жыл бұрын жоғарғы палеолит кезеңінің (Ескі тас дәуірінің) соңында өмір сүрген жас ер адамға тиесілі. Бұл Батыс Еуропадағы ең көне салттық жерлеу деп саналады. Қаңқамен бірге піл сүйегінен жасалған әшекейлер, теңіз қабықшалары және пілдің бас сүйегі табылған. Соңғы мұз дәуірінен кейін Уэльс шамамен б.з.д. 8000 жылға қарай қазіргі пішініне келді және мезолиттік аңшы-жинаушылар мекендеді. Ең алғашқы егіншілдік қауымдастықтар шамамен б.з.д. 4000 жылға жатады деп есептеледі, бұл неолит дәуірінің басталуын білдіреді. Осы кезеңде көптеген камералы қабірлер, әсіресе дольмендер немесе кромлектер салынды. Мегалиттік қабірлердің ең танымал мысалдары – Англсидегі Брин Селли Дду мен Барклодиад и Гаурес, Пемброкширдегі Пентре Ифан және Гламорган аңғарындағы Тинкинсвуд қабір палатасы. Металл құралдар алғаш рет Уэльсте б.з.д. 2500 жылы пайда болды, бастапқыда мыс, содан кейін қола. Ерте қола дәуіріндегі (б.з.д. 5000–1400 ж.ж.) климат қазіргіден жылы болған деп саналады, себебі қазіргі биік таулы жерлерде осы кезеңнің көптеген қалдықтары сақталған. Кейінгі қола дәуірінде (б.з.д. 1400–750 ж.ж.) қоладан жасалған одан да жетілдірілген құралдар пайда болды. Қола өндіруге қажетті мыстың көп бөлігі, әдетте, Ұлы Ормедегі мыс кенінен алынған, онда тарихқа дейінгі кезеңде кең ауқымды шахталар негізінен орта қола дәуірінен басталады. Радиокөміртектік талдау көрсеткендей, Уэльс аймағындағы ең алғашқы төбелік бекіністер осы кезеңде салынған. Тарихшы Джон Дэвис шамамен 1250 ж.б.д. климаттың нашарлауы (температураның төмендеуі және жауын-шашынның артуы) өнімді жерді қорғау қажеттілігін тудырды деп болжайды. Уэльсте табылған ең көне темір құрал – бұл Неат аңғарының басына қарап тұрған Ллин Фаурден табылған қылыш, ол шамамен б.з.д. 600 жылға жатады. Британдық темір дәуірінде төбелік бекіністер салу жалғасты. Уэльсте 600-ға жуық төбелік бекініс бар, бұл Ұлыбританиядағы барлық бекіністердің 20% астамын құрайды. Мысалдар: Аберистуит маңындағы Пен Динас және Ллиен түбегіндегі Тре'р Сеири. Осы кезеңдегі маңызды жаңалық 1943 жылы Англсидегі Ллин-Керриг-Бахта Корольдік әуе күштерінің базасын салуға дайындық кезінде жасалды. Онда қару-жарақ, қалқандар, соғыс машиналары және олардың жабдықтары, құлдардың тізбектері мен құралдары табылған. Көптегендары қасақана сындырылып, құрбандық ретінде ұсынылған сияқты. Төбелік бекіністердің құрылысын кельттердің шапқыншылығының және кельт тілін Ұлыбританияға әкелудің дәлелі ретінде қарастыруға бағытталған көзқарас, ең алғашқы бекіністердің темір дәуіріндегі кельт мәдениетінің пайда болуына жүздеген жылдар бұрын салынғаны анықталғаннан кейін күшіне енбей қалды. Қазіргі тенденция – бұқаралық шапқыншылық гипотезасын жоққа шығарып, көбірек эпизодтық көші-қонға және тіл мен идеялардың мәдени таралуына, «жинақтамалы кельттілікке» басымдық беру.

Рим дәуірі

Римдіктер Уэльсті 48 жылы жаулап алды, бұл 30 жылға созылды. Оккупация 300 жылдан астам уақытқа созылды. Ең белгілі қарсылықты кельттік Катувеллауни тайпасының (қазіргі Эссекс) басшысы Карадог жетектеді, олар римдіктермен жеңілді. Кейін Карадог Ордoвиктер мен Силурлер (қазіргі Монмутшир) кельт тайпаларын басқарып, римдіктерге қарсы сәтті партизандық соғыс жүргізді. Оның әскерлері 50 жылы Англия мен Уэльс шекарасындағы Каер Карадог шайқасында жеңілді. Кейін Карадог Римге әкелініп, сөз сөйледі, оның сөзінен Рим императоры қатты әсерленіп, оны кешіріп, Римде бейбіт өмір сүруге рұқсат берді. Римдік жаулау 78 жылы аяқталды, ал римдік үкімдік 383 жылға дейін жалғасты. Уэльстегі римдік үкімдік – әскери оккупация болды, бірақ Гоуэр түбегінің шығысындағы Оңтүстік Уэльстің оңтүстік жағалауында римдік мұра қалды. Уэльсте римдіктер құрған жалғыз қала – Кэрвент Оңтүстік Уэльсте орналасқан. Кэрвент пен Кармартен де, Оңтүстік Уэльсте римдік цивитаттарға айналды. 47 жылы Рим Британияның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысын жаулап алды. Британияны римдіктердің жаулап алуының бір бөлігі ретінде, оның ізбасары 48 жылы Уэльсті жаулап алу үшін бірқатар науқандарды бастады, және жаулап алу 78 жылы аяқталғанға дейін, үзіліспен, кезекті губернаторлардың басшылығымен жалғасты. Осы жаулап алу науқандары – Рим дәуірінде Уэльстің ең танымал ерекшелігі, себебі Силурлер мен Ордoвиктер тайпалары өз отандарын батырлықпен, бірақ сәтсіз қорғады. Оңтүстік-батыс Уэльстегі Деметейлер римдіктермен тез келісімге келді, Риммен соғысқа қатысқандығының ешқандай белгісі жоқ, ал олардың отаны қамалдармен тығыз құрылмаған және жолдармен жабылған жоқ. Деметейлер – римдік үкімдіктен өз отаны мен тайпалық атын сақтап шыққан жалғыз уэльс тайпасы болды. Уэльс минералды байлықтарға толы болды, римдіктер өздерінің инженерлік технологияларын пайдаланып, көп мөлшерде алтын, мыс және қорғасын, сондай-ақ мырыш және күміс өндірді. Кендер пайдалы немесе тиімді болмай қалғанда, олар тастап кетілді. Римдік экономикалық даму Ұлыбританияның оңтүстік-шығысында шоғырланды, ал Уэльсте маңызды өнеркәсіптер болған жоқ. Бұл негізінен жағдайға байланысты болды, себебі Уэльсте қажетті материалдардың ешқайсысы қолайлы үйлесімде болған жоқ, ал орманды, таулы аймақ дамуға қолайлы емес еді. Кейінгі ортағасырлық уэльс әдебиеті 383-388 жылдары батыста император болған римдік генерал Магнус Максимустан шыққан әдеби және мифтік тұлға Максен Вледигтің айналасында бірқатар аңыздарды дамытты. Магнус Максимус 380-жылдардың басында, таққа отырғанға дейін Британияда тұрды. Орта ғасырлық бірнеше уэльс әулеттері өздерінің Максеннің ұрпақтары екендерін мәлімдеді, осылайша олардың тегін римдік өткеннің заңдылығы мен беделімен байланыстырды. Кейінгі уэльс шежірелері, ортағасырлық поэзия, мысалы, Мабиногион және Хистория Бриттонум мен Анналь Камбриа сияқты хроникалар, мифтер мен аңыздарды пайдаланып, Уэльс тарихында римдік және римнен кейінгі кезеңдердің тарихи және жартылай тарихи тұлғаларына рөл берді. Максен Вледигтен басқа, мысалдарға Сент-Елена, император Константин және Коэль Хен кіреді.

Ерте орта ғасыр: 3831000

410 жылы Ұлыбританиядағы римдік гарнизон қайтарылып алынғанда, түрлі британдық мемлекеттер өздерін-өздері басқаруға көшті. Рим легиондары кеткеннен кейін римдік әсердің сақталуын Гвинедтен табылған, 5-ші ғасырдың соңы мен 6-шы ғасырдың ортасы аралығында жасалған бір тас дәлелдейді. Онда Гвинед азаматы (cives) және Маглос әкімінің (magistratus) туысы деп сипатталған Канторикс есімді адам туралы жазылған. Диведте ирландтықтар қоныстанды, онда огам жазулары бар көптеген тастар кездеседі. Уэльс римдіктер тұсында христиан дініне енген, ал «әулиелер дәуірі» (шамамен 500–700 жылдар) ел бойынша діни басшылар, мысалы, Әулие Давид, Иллтуд және Әулие Тейло сияқтылардың монастырлық орындарын құрумен ерекшеленді. Римдіктердің қайтарылуына себеп болған нәрселердің бірі – империяның әскери ресурстарын шығыстан келген шапқыншы тайпалардың қысымға салуы еді. Бұл тайпалардың ішінде англдар мен саксондықтар бар еді, олар бірте-бірте Ұлыбританияның шығысын және оңтүстігін бақылауға алды. 616 жылы Честер шайқасында Поуис және басқа британдық мемлекеттердің әскерлері Нортумбриялықтарға Әтелфрит басшылығымен жеңіліп, король Селиф ап Кинан қаза тапты. Осы шайқас Уэльс пен Хен Огледт («Ескі Солтүстік») мемлекеттері арасындағы құрлық байланысын үзіп жіберді деген болжам бар. Хен Огледт – қазіргі Шотландияның оңтүстігі мен Солтүстік Англияның бриттон тілінде сөйлейтін аймақтары, соның ішінде Rheged, Strathclyde, Elmet және Gododdin, онда ескі уэльс тілі де қолданылды. 8-ші ғасырдан бастап Уэльс Ұлыбританиядағы үш бриттондық аймақтың ең үлкеніне айналды, ал қалған екеуі – Хен Огледт және Корнуолл еді. Уэльс бірнеше тәуелсіз мемлекеттерге бөлінді, олардың ішіндегі ең ірілері – Уэльстің солтүстік-батысындағы Гвинед және шығысындағы Поуис еді. Гвинед 6-шы және 7-ші ғасырларда бұл мемлекеттердің ең қуаттысы болды, оның билеушілері Maelgwn Gwynedd (547 жылы қайтыс болды) және Cadwallon ap Cadfan (634/5 жылы қайтыс болды) болды. Олар Мерсияның Пендасымен одақтасып, әскерлерін Нортумбрия патшалығына дейін жеткізіп, оны бір кезге бақылауға алды. Кадуаллон келесі жылы шайқаста қаза тапқаннан кейін, оның мұрагері Кадафаэль Кадомед ап Синфедд та Нортумбрияға қарсы Пендамен одақтасты, бірақ одан кейін Гвинед, басқа уэльс мемлекеттері сияқты, негізінен Мерсияның күшейіп келе жатқан күшіне қарсы қорғаныс соғыстарында болды.

Гвинендтің көтерілуі: 7001066

Поуис, Уэльстің ірі патшалықтарының ең шығысында орналасқандықтан, ағылшындардың Чешир, Шропшир және Херефордширдегі қысымына ең көп ұшырады. Бұл патшалық бастапқыда қазіргі Англияға қарасты аумақтарға дейін шығысқа қарай созылған, ал оның ежелгі астанасы Пенгверн қазіргі Шрусбери немесе Башчерчтің солтүстігіндегі бір жер деп есептеледі. Бұл аймақтар Мерсия патшалығына өткен. Оффаның дикі (көбінесе 8 ғасырда Мерсияның Оффасына жатқызылады) құрылысы келісілген шекараны белгілеген болуы мүмкін. Осы кезеңде бүкіл елді бір адам басқару сирек кездесетін жағдай еді. Бұл көбінесе Уэльстегі мұрагерлік жүйесімен байланысты. Әкесінің мүлкі барлық ұлдарына (заңды және заңсыз туғандарына да) тең бөлінетін, нәтижесінде аумақтар бөлінетін. Дегенмен, Уэльс заңдары мұндай бөліс жүйесін жалпы жерге қатысты ереже ретінде қарастырады, ал патшалықтар үшін патшалыққа мұрагер (немесе эдлинг) таңдау көзделген, әдетте патшаның өзі таңдайтын. Кез келген ұл, заңды немесе заңсыз туған, эдлинг ретінде таңдалуы мүмкін, және таңдалған мұрагерге наразылық білдіретін үміткерлер жиі кездесетін. Уэльстің үлкен бөлігін бірінші рет басқарған – Родри Ұлы, бастапқыда 9 ғасырда Гвинед патшасы, ол өзінің билігін Поуис пен Цередигонға дейін кеңейте алды. Ол қайтыс болғаннан кейін оның патшалықтары ұлдары арасында бөлістірілді. Родридің немересі Хайвел Дда (Хайвел Игі) оңтүстік-батыстағы кішігірім патшалықтарды біріктіріп, Дехьюбарт патшалығын құрды және 942 жылға қарай Уэльстің көп бөлігін биледі. Ол дәстүрлі түрде Уитлендте өткізген кеңесте Уэльс заңын жүйелеумен байланысты, содан бері заңдар көбінесе «Хайвел заңдары» деп аталады. Хайвел ағылшындармен бейбітшілік саясатын ұстанды. 949 жылы оның қайтысынан кейін оның ұлдары Дехьюбартты бақылауда ұстап тұрды, бірақ Гвинедті осы патшалықтың дәстүрлі әулетіне жоғалтты. Уэльске викингтердің, әсіресе 950 және 1000 жылдар аралығындағы дат шабуылдары күшейді. «Брут и Тивизогион» жылнамасына сәйкес, Годфри Гарольдсон 987 жылы Англсиден екі мың тұтқынды алып кеткен, ал Гвинед патшасы Маредудд ап Овейн көптеген халқын құлдықтан босату үшін даттарға үлкен құн төлеген. Гриффид ап Лливелин Уэльс патшалықтарын өзінің билігімен біріктірген жалғыз билеуші болды. 1055 жылға қарай ол Уэльстің барлық жеріне билік етіп, шекара маңындағы Англияның бір бөлігін басып алды. Алайда, 1063 жылы Харольд Годвинсоннан жеңіліп, өз адамдарының қолынан қаза тапты. Оның аумақтары қайтадан дәстүрлі патшалықтарға бөлінді.

Жоғарғы орта ғасыр: 10001283

Гриффид ап Лливелин Уэльсті өз билігімен біріктіре алған жалғыз билеуші болды. 1055 жылы Гриффид ап Лливелин өзінің қарсыласы Гриффид ап Риддерхті шайқаста өлтіріп, Дехьюбартты қайтадан басып алды. Бұрын Гвинед патшасы болған ол, 1057 жылға қарай Уэльстің билеушісіне айналып, шекара маңындағы Англияның бір бөлігін де жаулап алды. Оның жерлері қайтадан дәстүрлі патшалықтарға бөлінді. Тарихшы Джон Дэвис Гриффидтің "Уэльстің бүкіл аумағын билеген жалғыз уэльстік патша" екенін айтты. Осылайша, шамамен 1057 жылдан 1063 жылы қайтыс болғанға дейін Уэльстің барлық аймағы Гриффид ап Лливелиннің билігін мойындады. Шамамен жеті жыл бойы Уэльс бір билеушінің басшылығымен біртұтас болды, мұндай жағдай бұрын да болған емес, кейін де қайталанбады. Осы кезеңде, 1053 және 1063 жылдар аралығында Уэльсте ішкі дау-жанжалдар болған жоқ және елде бейбітшілік орнады.

Нормандықтардың шапқыншылығы

1066 жылы Англияны нормандықтар басып алған кезде Уэльстегі ең беделді билеуші – Гвинед пен Поуис патшасы Бледдин ап Кинфин болды. Нормандықтардың алғашқы табыстары оңтүстікте тіркелді, онда Уильям Фиц Осберн 1070 жылға дейін Гвентті жаулап алды. 1074 жылға қарай Шрусбери графының әскерлері Дехьюбартты қиратты. 1075 жылы Бледдин ап Кинфиннің қазасы азамат соғысына әкеп соқты және нормандықтарға Солтүстік Уэльстегі жерлерді басып алуға мүмкіндік берді. 1081 жылы Mynydd Carn шайқасында Гвинед тағын Трахаэрн ап Карадогтан жеңіп алған Груффуд ап Киннан, Честер мен Шрусбери графтарымен кездесуге шақырылды және дереу тұтқындалып, түрмеге қамалды, нәтижесінде нормандықтар Гвинедтің көп бөлігін басып алды. Оңтүстікте Вильгельм Жеңімпаз Дифедке еніп, Сент-Дэвид пен Кардиффте қамалдар мен монетаханалар салды. 1093 жылы Брихиниогта Дехьюбарттан Рис ап Теудвр қаза тапты, оның патшалығы тартылып алынып, түрлі нормандық иеліктер арасында бөлінді. Нормандықтардың Уэльсті жаулап алуы дерлік аяқталды. Алайда, 1094 жылы уэльстіктер нормандық билікке қарсы жалпы көтеріліс ұйымдастырды және бірте-бірте аумақтар қайтадан иеленді. Груффуд ап Киннан Гвинедте күшті патшалық құра алды. Оның ұлы Оуайн Гвинед 1136 жылы Круг-Мавр шайқасында нормандықтардан жеңіске жетіп, Середигионды басып алды. Оуайн келесі жылы әкесінің орнына Гвинед тағына отырды және 1170 жылы қайтыс болғанға дейін билік етті. Ол Англиядағы біртіншіліктерден пайдаланды, онда король Стефан мен императрица Матильда тақ үшін күресіп жатқанда, Гвинедтің шекарасын бұрынғыдан да шығысқа қарай кеңейтті. Поуис патшалығы да осы кезде Мадог ап Маредд сияқты күшті билеушіге ие болды, бірақ 1160 жылы оның өлімінен кейін оның мұрагері Ллиуэлин ап Мадогтың өлімі тез арада болды, нәтижесінде Поуис екіге бөлінді және кейіннен біріктірілген жоқ. Оңтүстікте 1137 жылы Груффид ап Рис қаза тапты, бірақ оның төрт ұлы, олардың барлығы Дехьюбартты кезекпен басқарды, ақырында аталарының патшалығының көп бөлігін нормандықтардан қайтарып алды. Төрт ұлдың ең кішісі – Рис ап Груффид (Лорд Рис) 1155 жылдан 1197 жылға дейін билік етті. 1171 жылы Рис король Генрих II-мен кездесіп, онымен келісімге келді, онда Ристің салық төлеуі талап етілді, бірақ оның барлық жаулап алулары расталды және кейіннен Оңтүстік Уэльстің әділет министрі (Justiciar) болып тағайындалды. Рис 1176 жылғы Рождествода Кардиган қаласындағы сарайында поэзия мен ән фестивалін өткізді, ол әдетте алғашқы Эстеддфод деп есептеледі. Оуайн Гвинедтің өлімі Гвинедтің ұлдары арасында бөлінуіне әкелді, ал Рис Дехьюбартты бір кезде Уэльсте үстемдікке жеткізді.

Гвинендтің үстемдігі және Эдвардтық жаулап алу: 12161283

Гвинендтегі билік күресінен кейін Уэльстің ең ұлы басшыларының бірі – Лливелин ап Йорверт пайда болды, ол Лливелин Фур (Ұлы) деп те аталады. 1200 жылға қарай ол Гвинендтің жалғыз билеушісі болды, ал 1240 жылы қайтыс болған кезде Уэльстің көп бөлігін биледі. Лливелин өзінің «астанасын» және штабын Солтүстік жағалаудағы Абергвингрегин қаласында, Менай бұғазына қарап орналастырды. 1200 жылы ол Гвиненд патшасы атанды және Англия королі Джонмен бейбіт келісімге келді, оның заңды емес қызы Джоанға үйленді. 1208 жылы Лливелин Поуис патшалығын талап етті, себебі король Джон Оңтүстік Маркалық ақсүйектерге жасаған шабуылдары үшін Гвенвинвин ап Оуайнды тұтқындады. Достық бұзылды, Джон 1211 жылы Гвинендтің бір бөлігін басып алып, Лливелиннің үлкен ұлын кепілге алды және солтүстік-шығыс Уэльстегі аумақтық үлестерді қайтаруға мәжбүр етті. Лливелиннің ұлы Грюффид ап Лливелин және басқа кепілдер корольдың қауіпсіздігі үшін пайдаланылды. Алайда, уэльстік және шотланд әскерлері ағылшын барондарымен бірігіп, Джонды 1215 жылғы Магна Картаны қол қоюға мәжбүр етті. Осы құжатта уэльстік мәселелерге қатысты ерекше ережелер болды. Оларға заңды сот шешімісіз ағылшындар (немесе керісінше) тартып алған жерлер мен бостандықтарды уэльстіктерге қайтару кірді. Сондай-ақ, Грюффид пен басқа уэльстік кепілдердің дереу қайтарылуы да қарастырылды. Лливелин келесі жылы Уэльстің барлық аймақтарына үстемдік құрды. 1216 жылы Джон қайтыс болғаннан кейін Лливелин және жаңа король Генрих III 1218 жылы Ворчестер келісіміне келді, ол Лливелиннің өліміне дейін Уэльске құқығын растады және оны Уэльс князі деп мойындады. Оның ұлы Дафид ап Лливелин Гвинендтің билеушісі болды, бірақ Англия королі Генрих III оған Уэльсте әкесінің орнын мұра етуге рұқсат бермеді. 1241 және 1245 жылдары соғыстар басталды, бірақ Дафид 1246 жылдың басында мұрагер қалдырмай, Абергвингрегинде кенеттен қайтыс болғандықтан мәселе шешілмеді. Ұлы Лливелиннің басқа ұлы Грюффид 1244 жылы Лондон мұнарасынан қашуға тырысқанда қаза тапты. Грюффидтың төрт ұлы болды, олардың арасындағы ішкі қақтығыстар Лливелин ап Грюффидтың (Лливелин Эйн Ллиу Олаф; Лливелин, біздің соңғы басшымыз) билікке келуімен аяқталды. 1267 жылы Англия королі Генрих III-мен қол қойылған Монтгомери келісімі Лливелиннің Уэльстің үлкен бөлігін тікелей немесе жанама түрде бақылауда екенін растады. 1276 жылдың қараша айында Англия королі Эдуард I Лливелин II-ге қатарлас даулардың нәтижесінде соғыс жариялады. Өзінің жағдайының үмітсіз екенін түсінген Лливелин II шайқассыз басылды. Эдуард Лливелиннің билігін шектеген Аберконви келісімін жасады. 1282 жылы Лливелиннің ағасы Дафид ап Грюффидтың Палм жексенбісінде Хаварден қамалына шабуыл жасауымен соғыс қайта басталды. 1282 жылдың 11 желтоқсанында Лливелин Билт-Уэллс қамалындағы Кильмериде белгісіз маркалық ақсүйектермен кездесуге шақырылды, онда ол өлтірілді, ал оның әскері жойылды. Оның ағасы Дафид ап Грюффид қарсылықты күшейтті. 1283 жылдың маусымында тұтқындалып, Шрусбериде асылып, сүйреліп, төрт бөлікке бөлінді. Лливелин мен Дафидтің өлімінен кейін Эдуард Уэльстің тәуелсіздігін жойды және 1284 жылы Рудлан статутының корольдік жарлығын енгізді. Бұл заң Уэльс княздығын Англияға қосып, конституциялық өзгерістерге әкелді.

Орта ғасырдың аяғы: 12831542

Уэльс заңын шектеуге бағытталған Руддлан заңын қабылдағаннан кейін король Эдуардтың әсерлі тас қамалдары Уэльстің бағындырылуына көмектесті, ал 1301 жылы ол ұлы мен мұрагеріне Уэльс ханзадасы атағын беріп, жаулауын аяқтады. Уэльс, тиімді түрде, Англияның бір бөлігіне айналды, бірақ халқы басқа тілде сөйлеп, ерекше мәдениетке ие болды. Англия патшалары Уэльс Кеңесін тағайындады, оған кейде тақ мұрагері төрағалық етті. Бұл Кеңес көбінесе Лудлоуда отыратын, қазір Англиядағы, бірақ сол кезде Уэльс маркаларындағы даулы шекара аймағының бір бөлігі саналған қала еді. Уэльс әдебиеті, әсіресе поэзия, гүлденуін жалғастырды, бірақ енді княздардың орнына кіші ақсүйектер ақындардың меценаттарына айналды. 14 ғасырдың ортасында өркендеген Давид ап Гвилим көптеген адамдар Уэльстің ең ұлы ақыны деп санайды. 1294-1295 жылдары Мадог ап Лливелин бастаған және 1316-1318 жылдары Лливелин Брен, Сенгенид лорды бастаған сияқты бірнеше көтеріліс болды. 1370 жылдары Гвинедтің билеуші ​​үйінің еркек желісінің соңғы өкілі Оуайн Лаугох француздық қолдаумен Уэльске екі рет шабуыл жасауды жоспарлады. Англия үкіметі бұл қауіпке жауап ретінде 1378 жылы Поитуда Оуайнды өлтіру үшін агент жіберді. 1400 жылы уэльстік ақсүйек Оуайн Глиндвр Англияның Генрих IV-іне қарсы көтеріліс жасады. Оуайн ағылшын әскерлеріне бірнеше жеңіліс сыйлады және бірнеше жыл бойы Уэльстің көп бөлігін бақылады. Оның жетістіктерінің ішінде Макинллеттегі алғашқы Уэльс Парламентін өткізу және екі университеттің жоспарларын жасау болды. Ақырында король әскерлері Уэльсті қайта басып алды және көтеріліс тоқтатылды, бірақ Оуайн ешқашан қолға түспеді. Оның көтерілісі Уэльс ұлттық сезімін күшейтті және ол елдің барлық аймақтарындағы уэльстік халықтан кең қолдау алды. Глиндврдың көтерілісіне жауап ретінде 1402 жылы ағылшын Парламенті уэльстік халыққа қарсы Жазалау заңдарын қабылдады. Бұл заңдар уэльстіктерге қару ұстауға, лауазымды қызметтерге орналасуға және бекінілген қалаларда тұруға тыйым салды. Бұл тыйымдар уэльстік әйелдерге үйленген ағылшын еркектеріне де қатысты. Бұл заңдар көтерілістен кейін де күшінде болды, бірақ іс жүзінде олар бірте-бірте жеңілдетілді. 1455 жылы басталған Розалар соғысында екі тарап та уэльстік әскерді кеңінен пайдаланды. Уэльстегі басты тұлғалар - екі Пемброк графы, йоркист Уильям Герберт және Ланкастер Джаспер Тюдор еді. 1457 жылы Ланкастер Генрих VI Уэльс пен Маркалар Кеңесін өзінің ұлы Эдуард Вестминстер үшін құрды. Кеңес 1471 жылы Эдуард IV өзінің ұлы Эдуард V үшін қайта құрылды. 1485 жылы Джаспердің сіңілі ұлы Генрих Тюдор Англия тағына таласу үшін шағын күшпен Уэльске қонды. Генрих уэльстік тегінен шыққан, оның ата-бабаларының арасында Рис ап Груффид сияқты князьдар болған, және оның ісі Уэльсте кең қолдау тапты. Генрих Босворт даласындағы шайқаста көптеген уэльстік сарбаздардан тұратын армиямен Англия королі Ричард III-ті жеңіп, Генрих VII ретінде таққа отырды. Генрих VII ұлы Артур ханзадасы үшін Уэльс және Маркалар Кеңесін қайта құрды. Оның ұлы Англия королі Генрих VIII тұсында 1535 және 1542 жылдарғы Уэльстегі заңдар қабылданды, Уэльсті Англиямен құқықтық жағынан біріктірді, уэльстік құқықтық жүйені жойды және уэльстік тілді кез келген ресми рөлден және мәртебеден шығарды, бірақ ол алғаш рет Уэльс-Англия шегарасын анықтады және Уэльстегі сайлау округтерін білдіретін мүшелерге Англия Парламентіне сайлануға мүмкіндік берді. Олар сондай-ақ уэльстіктер мен ағылшындар арасындағы кез келген құқықтық айырмашылықты жойды, осылайша Жазалау кодексін тиімді түрде тоқтатты, бірақ бұл ресми түрде жойылған жоқ.

Ерте заманауи кезең

Генрих VIII Рим және Папамен байланысты үзгеннен кейін, Уэльс көбінесе Англияның үлгісімен ағылшын дінін қабылдады, бірақ бірқатар католиктер оған қарсы тұрып, уэльс тілінде басылған ең алғашқы кітаптардың жарық көруіне мұрындық болды. 1588 жылы Уильям Морган уэльс тіліндегі толық Киелі кітаптың тұңғыш аудармасын жасады. Морганның Киелі кітабы – уэльс тіліндегі ең маңызды кітаптардың бірі, оның жарық көргені уэльс тілі мен әдебиетінің мәртебесін және ауқымын зор арттырды. Епископ Ричард Дэвис және протестант диссидент пастор Джон Пенри Уэльске кальвинистік теологияны енгізді. Кальвинизм пуритандық кезеңде, Карл II монархиясын қалпына келтіргеннен кейін және Уэльстің методистік қозғалысы аясында дамыды. Дегенмен, Кальвиннің еңбектерінің көшірмелері 19 ғасырдың ортасына дейін аз болды. 1567 жылы Дэвис, Уильям Сейлсбери және Томас Хьюэт Жаңа өсиеттің заманауи аудармасын және «Жалпы дұғалар кітабын» (Y Llyfr Gweddi Gyffredin) алғаш рет аударды. 1588 жылы Уильям Морган Киелі кітаптың толық аудармасын аяқтады. Бұл аудармалар уэльс тілінің сақталуы үшін маңызды болды және уэльс тіліне культтік тіл және құдайға сыйынбау құралы мәртебесін берді. Бұл тілдің ағылшын тілінің ықпалына қарамастан, күнделікті қарым-қатынас құралы және әдеби тіл ретінде қолданылуын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. 17 ғасырдың басында Үш патшалық соғыстарында Уэльс басымдықпен роялист болды, бірақ Джон Джонс Мейсигарнедд және пуритан жазушысы Морган Ллвид сияқты айрықша жағдайлар да болды. Уэльс Англия королі Карл I әскерлері үшін маңызды күш көзі болды, бірақ Уэльсте ірі шайқастар өткен жоқ. Екінші Англия азамат соғысы 1648 жылдың басында Пембрукширдегі төленбеген парламенттік әскерлер жақтан жаққа ауысқанда басталды. Полковник Томас Хортон мамыр айында Сент-Фаганс шайқасында роялист көтерілісшілерін жеңді, ал көтерілісшілердің басшылары 11 шілдеде Пемброктың екі айлық қоршауынан кейін Кромвельге бағынды. Осы кезеңде Уэльстегі білім деңгейі өте төмен болды, білім беру тек ағылшын тілінде жүргізілді, ал халықтың көп бөлігі тек уэльс тілінде сөйледі. 1731 жылы Гриффит Джонс Кармaртенширде мектептер ашуды бастады, олар үш айдай бір жерде орналасып, содан кейін басқа жерге көшірілді ("айналып өтті"). Бұл мектептерде оқыту уэльс тілінде жүргізілді. Гриффит Джонстың 1761 жылы қайтыс болуына дейін Уэльс бойынша 250 мыңға жуық адам оқуға үйренген деп есептеледі. 18 ғасырда Дэниел Роуленд, Хауэлл Харрис және Уильям Уильямс Пантицелин басшылығымен Уэльс методистерінің қайта жандануы болды. Уэльсте конформизм 18-20 ғасырларда маңызды рөл атқарды. 18 ғасырдың Уэльс методистік қайта жандануы Уэльс тарихындағы ең маңызды діни және әлеуметтік қозғалыстардың бірі болды. Қайта жандану Уэльстегі Англия шіркеуі ішінде басталды және бастапқыда оның құрамында топ ретінде сақталды, бірақ Уэльстің қайта жандануы Англиядағы методистік қайта жанданудан теологиялық тұрғыдан кальвинистік болғанымен ерекшеленді. 19 ғасырдың басында Уэльс методистері Англия шіркеуінен бөлініп, өз діни ұйымын құрды, қазіргі Уэльс пресвитериан шіркеуі. Бұл басқа да конформистік емес діни ағымдардың нығаюына әкелді, ал 19 ғасырдың ортасына қарай Уэльс діни тұрғыдан көбінесе конформистік емес елге айналды. Бұл Уэльс тіліне үлкен әсер етті, өйткені ол Уэльстегі конформистік емес шіркеулердің негізгі тілі болды. Уэльс өмірінің маңызды бөлігіне айналған жексенбілік мектептер халықтың көп бөлігін уэльс тілінде сауатты етті, бұл тілдің мектептерде оқытылмауына қарамастан, сақталуы үшін маңызды болды. Уэльс методистері біртіндеп өздерінің желілерін, құрылымдарын және тіпті үйлерін (немесе шіркеулерін) құрды, бұл 1811 жылғы бөлініске және 1823 жылы Уэльс кальвинистік методистік пресвитериан шіркеуінің ресми құрылуына әкелді. Уэльстік методистік қайта жандану ескі конформистік емес шіркеулерге, яғни баптистерге және конгрегационалистерге де әсер етті, олар да өсу мен жаңаруды бастан кешірді. Нәтижесінде, 19 ғасырдың ортасына қарай Уэльс басымдықпен конформистік емес ел болды. 18 ғасырдың соңында өнеркәсіптік революцияның басталуымен, оңтүстік-шығыс Уэльсте темір кенінің, әк тастың және ірі көмір кен орындарының болуы осы аймақта темір зауыттары мен көмір шахталарының, атап айтқанда Сайфартфа темір зауыты мен Мертир Тидфилдегі Доулестің темір зауытының құрылуына себеп болды.

18001914 жыл

Уэльстің қазіргі заманғы тарихы 19 ғасырда Оңтүстік Уэльс темір зауыттарымен қарқынды индустрияланған кезде басталды; бұл, 1840 жылдардан бастап Кинон және Ронда аңғарларына көмір өндірудің таралуымен бірге халық санының өсуіне алып келді. Индустрияландырудың әлеуметтік салдары негізінен ағылшын иелеріне қарсы қарулы көтерілістерге ұласты. Ғасырдың соңында Оңтүстік Уэльсте социализм дамыды, оған діни нонконформизмнің саяси белсенділігі де серпіліс берді. Бірінші Лейборист депутаты Кейр Харди 1900 жылы Уэльстің Мертир-Тидфил және Абердар сайлау округінен кіші депутат ретінде сайланды. Уэльс халқы 1801 және 1851 жылдар аралығында екі есеге өсіп, бір миллионнан асты, ал 1911 жылы 2,421,000-ға жетті. Өсімнің көп бөлігі көмір өндіру аудандарына, әсіресе Гламорганширге тиді. Бұл өсімнің бір бөлігін индустриялық революция кезінде көптеген индустрияланған елдерде байқалған демографиялық өзгерістермен байланыстыруға болады, себебі өлім-жітім көрсеткіші төмендеп, туу көрсеткіші тұрақты болды. Алайда, индустриялық революция кезінде Уэльске ірі көлемде адамдар қоныс аударды. Ең көп саны ағылшындарды құрады, бірақ сонымен қатар ирландтардың көп саны, итальяндықтардың аз саны Оңтүстік Уэльске көшіп келді, сондай-ақ орыс және поляк еврейлері де болды. ХХ ғасырдың басындағы алғашқы он жылдық Оңтүстік Уэльсте көмір өндірісінің өркендеген кезеңі болды, онда халық санының өсуі 20 пайыздан асты. Демографиялық өзгерістер тілдік шекараға әсер етті; Ронда аңғарында уэльс тілінде сөйлейтіндердің үлесі 1901 жылы 64 пайыз болса, он жылдан кейін 55 пайызға төмендеді, ал Оңтүстік Уэльсте де осындай тенденциялар байқалды. 1904–1905 жылдардағы Уэльс жаңғыруы ХХ ғасырдағы Уэльстегі ең ірі христиандық жаңғыру болды. 1904–1905 жылдардағы жаңғыру кезінде кем дегенде 100 000 адам христианға айналды деп есептеледі, бірақ оған қарамастан, бұл Уэльстегі христиандықтың біртіндеп төмендеуіне тоқтатпады, тек оны сәл ғана тежеді. Кеннет О. Морган 1850–1914 жылдар кезеңін былай сипаттайды:

1914-1945 жылдар

Дүниежүзілік соғыстар мен соғыстар аралық кезең Уэльс үшін ауыр уақыт болды, соғысқа қарсы шығындар экономиканың әлсіреуіне себеп болды. Ерлер соғысқа қатысуға құлшынып жазылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс және оның салдары Уэльске экономикалық тұрғыдан да, соғыс кезеңіндегі қазалар саны бойынша да ауыр соққы берді. Осының нәтижесінде, кең ауқымды әлеуметтік кемсінушілік пайда болды. Лейборист партиясы либералдарды Уэльстегі басты партия ретінде ығыстырды, әсіресе Оңтүстік Уэльстің өнеркәсіптік аңғарларында. Plaid Cymru 1925 жылы құрылды, бірақ бастапқыда өсуі баяу болды және парламенттік сайлауларда аз ғана дауыс жинады.

Соғыстан кейінгі кезеңнен қазіргі уақытқа дейін

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде экономикалық өсімнің күрт жандануы байқалды, бұл әлеуметтік әл-ауқаттың жаңа жүйелерінің нәтижесінде қоғамның ең кем қорғалған топтарының материалдық жағдайының жақсаруымен қатар жүрді. Саяси ұлтшылдыққа қолдау Plaid Cymru партиясының жетістіктерімен және Уэльстің өзін-өзі басқару құқығын алу үшін күшті қысыммен нығайды. Соғыстан кейінгі жылдары жеке табыстар өсті; мысалы, 1962 жылы еркек жұмысшылардың орташа апталық жалақысы 315 шиллинг 8 пенниге жетті, бұл Ұлыбританияның орташа көрсеткіші 312 шиллинг 10 пенниден сәл жоғары болды. Бір зерттеуге сәйкес, «Уэльстегі еркек жұмысшылардың жалақысы Англияның орталық және оңтүстік өңірлеріндегі жалақыдан ғана жоғары болды». Дегенмен, 1945 жылдан бастап көмір өнеркәсібінің қарқыны төмендеді. 1990 жылдардың басында Уэльсте жұмыс істеп тұрған бір ғана терең шахта қалды. Темір өнеркәсібі де күрт құлдырады (темір дағдарысы), ал Уэльс экономикасы, дамысқан елдердің экономикасы сияқты, қызмет көрсету саласына қарай бұрыла бастады. Уэльс тілін институционалдық деңгейде мойындауға бағытталған күшейе түскен талаптар 1967 жылғы Уэльс тілі заңының қабылдануына әкелді. Осылайша, Уэльс тілі алғаш рет ағылшын құқығында заңдық және әкімшілік контексте ресми тіл ретінде танылды. Уэльс тілінде сөйлейтін халықтың үлесі төмендеді: 1901 жылы шамамен 50% болса, 1911 жылы 43,5%-ға, ал 1981 жылы 18,9%-ға дейін түсті. Соңғы жылдары бұл көрсеткіш сәл өсті. 1979 жылғы референдумда Уэльс халқының 80% Уэльстің өзін-өзі басқару құқығына қарсы дауыс берді. 1997 жылы осы мәселе бойынша өткен екінші референдумда ғана шамалы көпшілік (50,3%) қолдау көрсетті. Уэльс Ұлттық Ассамблеясы (Cynulliad Cenedlaethol Cymru) 1999 жылы (Уэльс үкіметі туралы 1998 жылғы заңға сәйкес) құрылды, оған Уэльстің орталық бюджетін қалай жұмсау және басқару керектігін анықтау өкілеттігі берілді, бірақ Ұлыбритания Парламенті оның өкілеттіктерін шектеу құқығын сақтап қалды. Ұлыбритания Парламентінің 2006 жылғы Уэльс үкіметі туралы заңы (c 32) Уэльс Ұлттық Ассамблеясын реформалады және оған қосымша өкілеттіктерді беруды жеңілдетті. Заңмен заң шығарушы органнан тағайындалған және оған есеп беретін атқарушы билікпен үкімет жүйесі құрылды. 2011 жылы Ұлттық Ассамблеяның заң шығару өкілеттіктерін кеңейту туралы сәтті референдумнан кейін, ол Ұлыбритания Парламентінің келісімінсіз, Ассамблея актілері деп аталатын, өзіне берілген салаларда заңдар шығара алатын болды. 2020 жылдың мамырында ол «Сенэдд Камри» немесе «Уэльс Парламенті» деп қайта аталды, бұл атау ағылшын және уэльс тілдерінде «Сенэдд» деп белгілі.

Дін

Чемберс, Пол және Эндрю Томпсон. "Өткенмен санасу: Уэльстегі дін және үлгі". Әлеуметтік компас 52.3 (2005): 337–352. Дэвис, Эбнезер Томас. Оңтүстік Уэльстің өнеркәсіптік революциясындағы дін (Уэльс университетінің баспасы, 1965) Дженкинс, Герайнт Х. Уэльстегі әдебиет, дін және қоғам, 1660–1730 (Уэльс университетінің баспасы, 1978) Морган, Дерек Ллвид. Уэльстегі Ұлы ояну (Эпворт баспасы, 1988) Уокер, Р. Б. "Викториялық Англия мен Уэльстегі Веслиандық методизмінің дамуы". "Діни тарих журналы" 24.03 (1973): 267–284. Уильямс, Гланмор. Уэльс шіркеуінің жаулап алудан реформацияға дейінгі тарихы (Уэльс университетінің баспасы, 1976) Уильямс, Гланмор. Уэльс шіркеуінің реформациядан таратуға дейінгі тарихы: 1603–1920 (Уэльс университетінің баспасы, 2007) Уильямс, Гланмор, ред. Уэльс реформациясы туралы мақалалар (Уэльс университетінің баспасы, 1967) Ялден, Питер. "Бірлестік, қауымдастық және секуляризацияның бастауы: ағылшын және уэльстік конформсыздық, шамамен 1850–1930 жылдар". "Діни тарих журналы" 55.02 (2004): 293–324.

Тарихнама

Эванс, Нил. Кіші ұлттың өткенін жазу: Уэльс салыстырмалы перспективада, 1850–1950 (Routledge, 2016). Уитхи, Алун. "Денсаулыққа зиянды бейқамдық?: Тың заманғы Уэльстің медицинасы және медицина тарихнамасы". Медицинаның әлеуметтік тарихы 21.1 (2008): 163–174. онлайн

Негізгі дереккөздер

Брут и Тивусогьон немесе "Принцтердің жылнамасы". Пениарх қолжазбасы 20 нұсқасы, ред. және ауд. Т. Джонс [Кардиф, 1952] Annales Cambriae. Harleian 3859-дың аудармасы; PRO E.164/1; Cottonian Domitian, A 1; Эксетер кафедралық кітапханасының қолжазбасы 3514 және MS Exchequer DB Neath, PRO E.