Уэльс патшасы Рис ап Груффид: Дехейбарт билеушісінің тарихы

Кіріспе

14 және 16 ғасырларда осы есімді Уэльс дворяндары, тиісінше Рис ап Груффид немесе ап Груффуд (көбінесе "Гриффит" деп ағылшыншаланады; шамамен 1132 – 28 сәуір 1197) 1155 жылдан 1197 жылға дейін Оңтүстік Уэльстегі Дехьюбарт патшалығының билеушісі болды. Бүгінде ол көбінесе "Лорд Рис" (Уэльс тілінде Yr Arglwydd Rhys) деп танылады, бірақ бұл атақ оның өмірінде қолданылмаған болуы мүмкін. Ол әдетте "Дехьюбарттың иеленушісі принці" немесе "Оңтүстік Уэльс принці" деген атақты қолданған, бірақ ол "Уэльс принці" немесе "Уэльстің принці" деген атақты қолданған екі құжат табылды. Рис – ең табысты және күшті Уэльс князьдерінің бірі және 1170 жылы Гвинедтің Оуайн Гвинедтің қайтысынан кейін Уэльстегі басым күш болды. Ристің әкесі Рис ап Теудвр Дехьюбарт патшасы болды және 1093 жылы Бернард де Неуфмарше оны Бреконде өлтірді. Оның қайтысынан кейін Дехьюбарттың көп бөлігі нормандықтардың бақылауына өтті. Ристің әкесі Гриффид ап Рис кішкентай аумақты басқарды, ал Гриффидтің қайтысынан кейін Ристің ағалары одан да көп жерді қайтарып алды. Рис 1155 жылы Дехьюбарттың билеушісі болды. 1158 жылы ол Англия королі Генрих II-ге бағынуға мәжбүр болды. Генрих 1163 жылы Дехьюбартқа шабуыл жасап, Ристің барлық жерін тартып алып, оны тұтқынға алды. Бірнеше аптадан кейін ол босатылып, мүлкінің бір бөлігі қайтарылды. Рис Оуайн Гвинедпен одақтасып, 1165 жылы Генрихтің Уэльске жасаған келесі шабуылы сәтсіз аяқталғаннан кейін көптеген жерлерін қайтарып алды. 1171 жылы Рис Генрих патшамен бейбіт келісімге келді, сондай-ақ оның жаңадан бағындырылған жерлерінің иелігі расталды және Оңтүстік Уэльстің әділет судьясы (Justiciar) болып тағайындалды. Генрихтің 1189 жылы қайтыс болғанға дейін ол Генрихпен жақсы қарым-қатынаста болды. Генрихтің қайтысынан кейін Рис Ричард I-ге қарсы бүлік көтеріп, оның аумағына жақын орналасқан нормандық иеліктеріне шабуыл жасап, бірнеше қамалдарды басып алды. Өмірінің соңғы жылдарында Рис ұлдарын, әсіресе Мейлгвен мен Гриффидті бақылауда ұстауға қиналды, олар бір-бірімен жанжалдар тудырды. 1196 жылы Рис нормандықтарға қарсы соңғы жорығын бастап, бірнеше қамалдарды басып алды. Келесі жылы ол күтпеген жерден қайтыс болып, Сент-Дэвидс соборында жерленді.

Welsh noblemen of this name in the 14th and 16th centuries, respectively

Rhys ap Gruffydd or ap Gruffudd (often anglicised to "Griffith"; c. 1132 – 28 April 1197) was the ruler of the kingdom of Deheubarth in south Wales from 1155 to 1197. Today, he is commonly known as The Lord Rhys, in Welsh Yr Arglwydd Rhys, although this title may have not been used in his lifetime. He usually used the title "Proprietary Prince of Deheubarth" or "Prince of South Wales", but two documents have been discovered in which he uses the title "Prince of Wales" or "Prince of the Welsh". Rhys was one of the most successful and powerful Welsh princes, and, after the death of Owain Gwynedd of Gwynedd in 1170, the dominant power in Wales. Rhys's grandfather, Rhys ap Tewdwr, was king of Deheubarth, and was killed at Brecon in 1093 by Bernard de Neufmarché. Following his death, most of Deheubarth was taken over by the Normans. Rhys's father, Gruffydd ap Rhys, eventually was able to become ruler of a small portion, and more territory was won back by Rhys's older brothers after Gruffydd's death. Rhys became ruler of Deheubarth in 1155. He was forced to submit to King Henry II of England in 1158. Henry invaded Deheubarth in 1163, stripped Rhys of all his lands and took him prisoner. A few weeks later he was released and given back a small part of his holdings. Rhys made an alliance with Owain Gwynedd and, after the failure of another invasion of Wales by Henry in 1165, was able to win back most of his lands. In 1171 Rhys made peace with King Henry and was confirmed in possession of his recent conquests as well as being named Justiciar of South Wales. He maintained good relations with King Henry until the latter's death in 1189. Following Henry's death Rhys revolted against Richard I and attacked the Norman lordships surrounding his territory, capturing a number of castles. In his later years Rhys had trouble keeping control of his sons, particularly Maelgwn and Gruffydd, who maintained a feud with each other. Rhys launched his last campaign against the Normans in 1196 and captured a number of castles. The following year he died unexpectedly and was buried in St Davids Cathedral.

Шежіресі мен ерте өмір

Рис – Гвиненд патшасы Гриффуд ап Кьянның қызы Гвильян ферх Груффидтен туған төртінші ұлы. Оның келесі үлкен ағасы – Маредуд ап Груффид, ал 1136 жылы анасымен бірге шайқаста қаза тапқан ағалары Морган мен Мельгвен болды. Рис әкесінің бірінші некесінен туған екі ағасы, Анарод пен Каделлге де ие болды. Рис Гвенлиан ферх Мадогқа, Мадог ап Маредудтың қызына, барлық Повистің соңғы ханзадасына үйленді. Оның атасы Рис ап Тьюдвар 1093 жылы қайтыс болғанға дейін бүкіл Дехьюбарттың патшасы болған. Рис ап Тьюдвар Брайхиниогта қаза тапты, ал оның патшалығының көп бөлігін норман иелері басып алды. Груффид ап Рис Ирландияға қашуға мәжбүр болды. Кейін ол Дехьюбартқа оралып, патшалықтың бір бөлігін биледі, бірақ 1127 жылы тағы да Ирландияға қашуға мәжбүр болды. Рис 1132 жылы дүниеге келгенде, әкесі Кантреф Маурда тек Кейо комотын ғана иеленді. Англия королі Генрих I-нің өлімі және Стивен мен Матильданың ағылшын тағына таласқандарынан туған Анархия уэльстіктерге нормандықтарға қарсы көтерілуге мүмкіндік берді. 1136 жылы Оңтүстік Уэльсте көтеріліс тарады, және Груффид ап Рис екі үлкен ұлы Анарод пен Каделлдің көмегімен Логор маңындағы шайқаста нормандықтарды жеңіп, бес жүзден астам адамды өлтірді. Вальтер де Клиффордты Кантреф-Байханнан қуғаннан кейін, Груффид Гвинендке барып, қайын атасы Гриффуд ап Кьяннан көмек сұрады. Әйелі болмаған кезде Гвенлиан екі үлкен ұлы Морган мен Мельгвонды алып, Нормандық әмірлігіне қарсы әскер басқарды. Ол Ойстермут қамалынан Морис де Лондон басқарған әскермен жеңіліп, қаза тапты. Морган да қаза тапты, ал Мельгвен тұтқындалды. Груффид Гвинендпен одақ құрды, ал 1136 жылы Гриффуд ап Кьянның ұлдары Оуэйн Гвиненд пен Кадуаладр ап Гриффид армиясын Чередигионға бастап барды. Олардың біріккен күштері Нормандықтар үстінен шешуші жеңіске жетті. Чередигион нормандықтардан қайтарып алынды, бірақ Гвиненд одақтас ретінде оған қосылды. Груффид ап Рис 1137 жылы нормандықтарға қарсы күресін жалғастырды, бірақ сол жылы қайтыс болды. Отбасы басшылығы енді Риске туған інісі Анарод ап Груффидке өтті. 1143 жылы, Рис он бір жасқа толғанда, Анарод Гвиненд патшасы Оуэйн Гвинендтің ағасы Кадуаладр ап Гриффидтің қолынан қаза тапты. Оуэйн Кадуаладрды Чередигиондағы жерінен айырып, жазалады.

Rhys was the fourth son of Gruffydd ap Rhys, ruler of part of Deheubarth, by his wife Gwenllian ferch Gruffydd, daughter of Gruffudd ap Cynan, king of Gwynedd. His next older brother was Maredudd ap Gruffydd, and there were older brothers, Morgan and Maelgwn, who were killed in battle with their mother in 1136. He also had two older half brothers, Anarawd and Cadell, from his father's first marriage. Rhys married Gwenllian ferch Madog, daughter of Madog ap Maredudd, the last Prince of all Powys. His grandfather, Rhys ap Tewdwr, had been king of all Deheubarth until his death in 1093. Rhys ap Tewdwr was killed in Brycheiniog, and most of his kingdom was taken over by Norman lords. Gruffydd ap Rhys was forced to flee to Ireland. He later returned to Deheubarth and ruled a portion of the kingdom, but was forced to flee to Ireland again in 1127. When Rhys was born in 1132, his father held only the commote of Caeo in Cantref Mawr. The death of King Henry I of England, and the ensuing Anarchy arising from the rival claims of Stephen and Matilda to the English throne, gave the Welsh the opportunity to rise against the Normans. A revolt spread through south Wales in 1136, and Gruffydd ap Rhys, aided by his two eldest sons, Anarawd and Cadell, defeated the Normans in a battle near Loughor, killing over five hundred. After driving Walter de Clifford out of Cantref Bychan, Gruffydd set off to Gwynedd to enlist the help of his father in law, Gruffudd ap Cynan. In the absence of her husband, Gwenllian led an army against the Norman lordship of Cydweli (Kidwelly), taking along her two oldest sons, Morgan and Maelgwn. She was defeated and killed by an army commanded by Maurice de Londres of Oystermouth Castle. Morgan was also killed and Maelgwn captured. Gruffydd formed an alliance with Gwynedd, and later in 1136 the sons of Gruffudd ap Cynan, Owain Gwynedd and Cadwaladr ap Gruffydd, led an army to Ceredigion. Their combined forces won a decisive victory over the Normans at the Battle of Crug Mawr. Ceredigion was reclaimed from the Normans, but was annexed by Gwynedd as the senior partner in the alliance. Gruffydd ap Rhys continued his campaign against the Normans in 1137, but died later that year. The leadership of the family now passed to Rhys' half brother Anarawd ap Gruffydd. In 1143, when Rhys was eleven, Anarawd was murdered, a death arranged for by Cadwaladr ap Gruffydd, brother of Owain Gwynedd, king of Gwynedd. Owain punished Cadwaladr by depriving him of his lands in Ceredigion.

Бірінші шайқастар (11461155)

Анарудтың ағасы Каделл ап Груффидд отбасы басшысы болды. Пемброк графы Гилберт де Клэр 1145 жылы Кармартен қамалын қайта салды, сосын Цередигонды қайтарып алу жорығын бастады. Ол Мабудридте қамал тұрғызды, бірақ Каделл, Гвинед үшін Цередигонды ұстаған Хайвел ап Оуайн Гвинедтің көмегімен, оны 1146 жылы қиратты. Рис 1146 жылы жылнамаларда алғаш рет айтылады, ол ағалары Каделл мен Маредудпен бірге Лланстеффан қамалын шабуылдап басып алды. Одан кейін 1147 жылы Вистон, 1150 жылы Кармартен және 1151 жылы Лугор қамалдарын басып алды. 1151 жылы Каделл аң аулау кезінде Тенбиден келген норман және фламанд рыцарларының тобынан шабуылға ұшырап, өлімге тасталды. Ол аман қалды, бірақ салдарынан белсенді қатыса алмайтын жарақат алды, және 1153 жылы Римге қажылық сапарға шықты. Маредуд Дехьюбарт билеушісі болды және 1150 жылы басталған жорықты жалғастырды, мақсаты – 1136 жылдан бері Гвинедтің қолында болған Цередигонды қайтару еді. Маредуд пен Рис 1153 жылы Хайвел ап Оуайн Гвинедті Цередигоннан қуды. Сол жылы Рис алғаш рет тәуелсіз қолбасшы ретінде тіркелді, ол әскерге жетекшілік етіп, Сент-Клерс норман қамалын басып алды. Маредуд пен Рис сол жылы Тенби және Аберафан қамалдарын да қиратты. Маредуд 1155 жылы жиырма бес жасында қайтыс болды және Ристі Дехьюбарт билеушісі етіп тастады. Осы шақта ол Поуис ханзадасы Мадог ап Маредудтың қызы Гвенлиан ферх Мадогқа үйленді.

Аумақтарды жоғалту (11551163)

Дехьюбарттың билеушісі болғаннан кейін көп ұзамай Рис Оуэйн Гвинедтің Гвиненд үшін Кередигионды басып алуды жоспарлап отырғаны туралы хабарлар естіді. Рис 1156 жылы Абердифиде қамал салып жауап берді. Қауіп төнген шабуыл орын алмады, және Терви Оуэйннің мақсаты жаңа билеушінің нығайып тұрғанын сынау болуы мүмкін деп мәлімдеді. Король Стефан 1154 жылдың қазан айында қайтыс болды, бұл Анарауд, Каделл және Маредудтың Дехьюбартта билікті кеңейтуге көмектескен император Матильдамен ұзаққа созылған дауды аяқтады. Англияның жаңа патшасы Генрих II Уэльске назар аударды. Ол 1157 жылы Гвинендке шабуыл жасады. Бұл шабуыл толыққанды сәтті болмады, бірақ Оуэйн Гвинед шарттарды іздеуге және Уэльстің солтүстік-шығысындағы бір бөлігін беруге мәжбүр болды. Келесі жылы Генрих Дехьюбартқа шабуыл жасауға дайындалды. Рис қарсылық көрсетуді жоспарлады, бірақ кеңесі оны патшамен кездесіп, бейбітшілік шарттарын талқылауға көндірді. Шарттар Оуэйнге ұсынылғаннан әлдеқайда қатал болды: Рис Кантреф Маурдан басқа барлық иелігінен айырылды, бірақ оған тағы бір кантреф берілуі уәделенді. Басқа аумақтар өздерінің норманды иелеріне қайтарылды. Өздерінің иеліктеріне оралған нормандардың арасында Кантреф-Быханды қайтарып алған, содан кейін Кантреф-Маврдағы Рис жерлерін басып алған Уолтер де Клиффорд болды. Патшаға шағымдануға жауап келмеді, ал Рис қаруға жүгінді, бірінші болып Лландовирде Клиффордтың қамалын басып алды, содан кейін Кередигионды иеленді. Генрих патша тағы да шабуылға дайындық жасады, ал Рис қарсылықсыз бағынды. Ол кепілдерді беруге міндетті болды, олардың ішінде оның ұлы Хайвел де болды. 1159 жылы король Францияда болғандықтан, Рис Дифедке шабуыл жасауға мүмкіндік алды, содан кейін Кармартенді қоршауға алды, бірақ Корнуолл графы Реджинальд басқарған көмекші күштер қаланы құтқарды. Рис Кантреф-Морға шегінді, онда бес графтың басшылығымен Корнуолл, Глостер, Гертфорд, Пемброк және Солсбери графтарынан құралған армия оған қарсы жорық жасады. Оуэйн Гвинедтің ағасы Кадуаладр және Оуэйннің ұлдары Хайвел мен Синан оларға көмектесті. Бірақ олар кері шегінуге мәжбүр болды және бітімге келді. 1162 жылы Рис жоғалтқан жерлерінің бір бөлігін қайтаруға тырысты және Лландовир қамалын басып алды. Келесі жылы Генрих II төрт жылдық үзілістен кейін Англияға оралды және Дехьюбартқа тағы бір шабуылға дайындалды. Рис патшамен кездесіп, тағы да кепілдерді беруге міндетті болды, олардың ішінде тағы бір ұлы Маредуд та болды. Содан кейін оны тұтқынға алып Англияға жеткізді. Генрих Риспен не істеу керектігін білмейтіндей болды, бірақ бірнеше аптадан кейін оны босатып, Кантреф Маурды билеуге рұқсат берді. Рис Вудстокқа Генрихтің алдына шақырылып, Оуэйн Гвинед және Шотландияның Малкольм IV-імен бірге құрмет көрсетті.

Shortly after becoming ruler of Deheubarth, Rhys heard rumours that Owain Gwynedd was planning to invade Ceredigion in order to reclaim it for Gwynedd. Rhys responded by building a castle at Aberdyfi in 1156. The threatened invasion did not take place, and Turvey claims that Owain's intention may have been to test the resolve of the new ruler. King Stephen had died in October 1154, bringing to an end the long dispute with the Empress Matilda which had helped Anarawd, Cadell and Maredudd to extend their rule in Deheubarth. With disunity within the realm no longer a problem, the new king of England, Henry II, soon turned his attention to Wales. He began with an invasion of Gwynedd in 1157. This invasion was not entirely successful, but Owain Gwynedd was induced to seek terms and to give up some territory in the north east of Wales. The following year, Henry prepared an invasion of Deheubarth. Rhys made plans to resist, but was persuaded by his council to meet the king to discuss peace terms. The terms were much harsher than those offered to Owain: Rhys was stripped of all his possessions apart from Cantref Mawr, though he was promised one other cantref. The other territories were returned to their Norman lords. Among the Normans who returned to their holdings was Walter de Clifford, who reclaimed Cantref Bychan, then invaded Rhys's lands in Cantref Mawr. An appeal to the king produced no response, and Rhys resorted to arms, first capturing Clifford's castle at Llandovery then seizing Ceredigion. King Henry responded by preparing another invasion, and Rhys submitted without resistance. He was obliged to give hostages, probably including his son Hywel. The king was absent in France in 1159, and Rhys took the opportunity to attack Dyfed and then to lay siege to Carmarthen, which was saved by a relief force led by Earl Reginald of Cornwall. Rhys retreated to Cantref Mawr, where an army led by five earls, the Earls of Cornwall, Gloucester, Hertford, Pembroke and Salisbury, marched against him. The earls were assisted by Cadwaladr, brother of Owain Gwynedd, and Owain's sons, Hywel and Cynan. However they were forced to withdraw and a truce was arranged. In 1162, Rhys again attempted to recover some of his lost lands, and captured Llandovery castle. The following year Henry II returned to England after an absence of four years and prepared for another invasion of Deheubarth. Rhys met the king to discuss terms and was obliged to give more hostages, including another son, Maredudd. He was then seized and taken to England as a prisoner. Henry appears to have been uncertain what to do with Rhys, but after a few weeks decided to free him and allow him to rule Cantref Mawr. Rhys was summoned to appear before Henry at Woodstock to do homage together with Owain Gwynedd and Malcolm IV of Scotland.

Уэльс көтерілісі (1164 1170)

1164 жылы Уэльстің барлық ханзадалары көтеріліске бірікті. Уорреннің пікірінше, Рис пен Оуэйн 1163 жылы Генриге құрмет көрсетуге мәжбүр болғанда, бұрынғы клиенттік статусының орнына тәуелді вассалдық статусын қабылдауға мәжбүр болды, және осының нәтижесінде көтеріліс болды. Ристің көтеріліске басқа да себептері болды, себебі ол Англиядан Дехьюбартқа оралғаннан кейін көршілес норман лордтары Кантреф Маурга қауіп төндіріп жатқанын білді. Оның жеке күзетшісінің капитаны болған туысы Эйньюн ап Анарауд, Гертфорд графы Роджер де Клэрдің қысымымен өлтірілді. Қылмыскерге Сердигиондағы Кларлар қорғаныш берді. Рис алдымен патшадан араласуды сұрады; бұл сәтсіз аяқталған соң, ол Сердигионға шабуыл жасап, Кардиган қалашығы мен қамалын қоспағанда, барлығын қайтарып алды. Уэльстің көтерілісі 1165 жылы Генрих патшаның Уэльске тағы бір шабуылына әкелді. Генрих бірінші болып Гвинедке шабуыл жасады, бірақ әдеттегі солтүстік жағалау арқылы өтудің орнына, оңтүстіктен шабуыл жасады, Бервин төбелері арқылы өтті. Ол Уэльс ханзадаларының біріккен күштерімен, Оуэйн Гвинед басшылығымен және Рис қатысқан кездесуге шықты. Brut y Tywysogion мәліметінше:

Күшті жаңбыр Генрихтің әскерін үлкен шайқассыз тәртіпсіз шегінуге мәжбүр етті, ал Генрих өшпенділігін кепілдерге төкті, Ристің ұлы Маредудтың көзін жойды. Ристің екінші ұлы Хайвел зардап шеккендердің қатарында болған жоқ. Рис Дехьюбартқа оралып, Кардиган қамалын басып алып, өртеп жіберді. Ол гарнизонға кетуге рұқсат берді, бірақ кастелян Роберт Фиц Стивенді тұтқын ретінде ұстады. Біраз уақыттан кейін Рис Цилгерран қамалын басып алды. 1167 жылы ол Оуэйн Гвинедке қосылып, Оңтүстік Повистің Оуэйн Цифелиогына шабуыл жасады және үш апта бойы Оуэйнге Норман қамалы Руддланды қоршауға көмектесті. 1168 жылы ол Буйлтта нормандықтарға шабуыл жасап, оның қамалын қиратты. Рис 1169 және 1170 жылдары Ирландияға нормандықтардың басып кіруінен пайда тапты, оған негізінен Оңтүстік Уэльстің Камбро-Норман лордтары жетекшілік етті. 1167 жылы Лейнстер королі Диармит Мак Мурчада, өз патшалығынан қуылғаннан кейін, Ристен Роберт Фиц Стивенді тұтқыннан босатуды және Ирландияға экспедицияға қатысуын сұрады. Рис сол кезде оған келіспеді, бірақ келесі жылы оны босатты, ал 1169 жылы Фиц Стивен Вексфордқа қонған норман әскерінің алғы шебін басқарды. Норман күштерінің басшысы Ричард де Клэр, Пемброктың 2-графы, "Strongbow" деп белгілі болды, 1170 жылы одан кейін келді. Уорреннің сөзіне сүйенсек, "оларды Генрих патшаның уэльстіктерге қарсы шабуылды жаңартпауы туралы күдік күшейткені, бірақ оның орнына уэльстік көшбасшылармен келісімге келуді көздегені ынталандырды". Норман лордтарының кетуі Риске оның позициясын нығайтуға мүмкіндік берді, ал 1170 жылдың соңында Оуэйн Гвинедтің өлімі оны Уэльс ханзадаларының мойындалған көшбасшысы етіп қалдырды.

Генрих патшамен келісім (11711188)

1171 жылы король Генрих II Франциядан Ирландияға жол тартқанда Англияға келді. Генрих Диармайттың қызына үйленген және Ленстердің мұрагері атанған Ричард де Клэрдің Ирландияда тәуелсіз нормандық патшалық құруына жол бермеуді қалады. Оның уэльстіктермен қарым-қатынаста басқаша тәсіл қолдану туралы шешімі Ирландиядағы оқиғаларға байланысты болды, алайда Уоррен «Генрих 1165 жылғы сәтсіздіктен кейін уэльстіктерге деген көзқарасын қайта қарастыра бастаған сияқты» деген пікір білдіреді. Генрих енді Риспен бейбітшілік орнатуға ниеттенді, ол онымен кездесу үшін Ньюнхэмге келді. Рис 300 жылқы мен 4000 бас ірі қара мал салық төлеуге міндетті болды, бірақ нормандық лордтардан, соның ішінде Клэрлардан тартып алған барлық жерлеріне иелігін сақтап қалды. Олар сол жылдың қазан айында Пемброкте қайта кездесті, Генрих Ирландияға аттануға асығып тұрды. Рис 300 жылқының 86-сын жинады, бірақ Генрих олардың 36-сын ғана қабылдауға келісіп, қалған салықты Ирландиядан оралған соң төлеуге рұқсат берді. Көп жылдар бойы кепілде ұсталып келген Ристің ұлы Хайвел оған қайтарылды. Генрих пен Рис 1172 жылы Ирландиядан оралғанда Лаугарнда тағы бір рет кездесті. Содан кейін Генрих Ристі «барлық Дехьюбарт бойынша өзінің атынан әділдік тағайындады». А.Д. Каррдың сөзіне сәйкес, Генрих пен Рис арасындағы келісім Генрихтің 1189 жылы қайтыс болғанға дейін сақталды. Генрихтің ұлдары 1173 жылы оған қарсы көтерілгенде, Рис өзінің ұлы Хайвел Сайсты корольге көмек көрсету үшін Нормандияға жіберді, ал 1174 жылы жеке өзі көтерілісші граф Уильям де Феррердің бекінісін қоршауға алу үшін Стаффордширдегі Тутбериге әскер басқарды. Рис Тутбери түскеннен кейін Уэльске оралғанда, Нормандияда қызмет ету үшін мың сарбазды корольге қалдырды. Генрих патша 1175 жылы Глостерде кеңес өткізді, онда Рис бастаған уэльстік князьдердің көптеген өкілдері қатысты. Кеңес Уэльстегі бейбітшілік пен тәртіпті сақтау үшін өзара көмек көрсету туралы келісімге қол қоюмен аяқталды. 1177 жылы Гвинендтегі басты күш ретінде көзге түскен Даффид ап Оуайн және Рхунг Гви а Хафреннен келген Кадуэллон ап Мадог Оксфордта өткен кеңесте Генрихке адалдық серт берді. Бұл кеңесте патша Гвиненд патшалығының бір бөлігі болған Меирионнидті Риске сыйға берді. Рис бірнеше тас қамалдар салды, олардың алғашқысы – Уэльстегі ең ерте салынған тас қамал Кардиган қамалы. Ол сондай-ақ Лландейло маңындағы Каррег Кэннен қамалын да салдырды, бұл қамал тау басындағы әсем жерде орналасқан. Ол 1176 жылы Рождествода Кардигандағы сотында поэзия мен ән фестивалін өткізді. Бұл әдетте алғашқы Естеддфод деп есептеледі. Фестиваль Уэльс, Англия, Шотландия, Ирландия және мүмкін Франция бойынша бір жыл бұрын жарияланды. Екі орындық сыйлық ретінде берілді, біреуі – ең жақсы өлең үшін, екіншісі – ең жақсы музыкалық қойылым үшін. Дж. Е. Кэрвин Уильямс бұл оқиға француз пюилерінің ұқсас бейімделуі болуы мүмкін деп болжайды. Р. Р. Дэвис Уитлендте Гивел Дда дәстүрлі түрде кодификациялаған уэльстік заңдардың мәтіндері алғаш рет Рис эгидасымен кітап түрінде жинақталғанын болжайды. Осы кезеңде Рис екі діни орын құрды. Талли аббаттығы Уэльстегі алғашқы премонстратор аббаттығы болды, ал Ланллёр цистерциандық әйелдер монастыры болды, Уэльсте құрылған екінші монастырь және бірінші болып өркендеді. Ол Уитленд және Страта Флорида аббаттарының қамқоршысы болды және екі орынға да үлкен қаржылай көмек берді. Риске туысқан Гиральд Камбренсис 1188 жылы Риспен кездесуі туралы баяндама жасайды, осы кезде Гиральд архиепископ Балдуинмен Уэльс бойынша үшінші крест жорығына сарбаз жинау үшін сапар шекті. Кейбір уэльстік дін қызметкерлері бұл сапарға наразы болды, бірақ Рис ынталы болды және архиепископқа көп көмек көрсетті. Жиральдус Рис өзі крест жорығына баруды шешкенін және бірнеше апта дайындалғанын, бірақ соңында әйелі Гвенлианның «әйелдердің хитролықтарымен» ойын өзгергенін айтады.

In 1171 King Henry II arrived in England from France, on his way to Ireland. Henry wished to ensure that Richard de Clare, who had married Diarmait's daughter and become heir to Leinster, did not establish an independent Norman kingdom in Ireland. His decision to try a different approach in his dealings with the Welsh was influenced by the events in Ireland, although Warren suggests that "it seems likely that Henry began rethinking his attitude to the Welsh soon after the débâcle of 1165". Henry now wished to make peace with Rhys, who came to Newnham to meet him. Rhys was to pay a tribute of 300 horses and 4,000 head of cattle, but was confirmed in possession of all the lands he had taken from Norman lords, including the Clares. They met again in October that year at Pembroke as Henry waited to cross to Ireland. Rhys had collected 86 of the 300 horses, but Henry agreed to take only 36 of them and remitted the remainder of the tribute until after his return from Ireland. Rhys's son, Hywel, who had been held as a hostage for many years, was returned to him. Henry and Rhys met once more at Laugharne as Henry returned from Ireland in 1172, and shortly afterwards Henry appointed Rhys "justice on his behalf in all Deheubarth". According to A. D. Carr:

The agreement between Henry and Rhys was to last until Henry's death in 1189. When Henry's sons rebelled against him in 1173 Rhys sent his son Hywel Sais to Normandy to aid the king, then in 1174 personally led an army to Tutbury in Staffordshire to assist at the siege of the stronghold of the rebel Earl William de Ferrers. When Rhys returned to Wales after the fall of Tutbury, he left a thousand men with the king for service in Normandy. King Henry held a council at Gloucester in 1175 which was attended by a large gathering of Welsh princes, led by Rhys. It appears to have concluded with the swearing of a mutual assistance pact for the preservation of peace and order in Wales. In 1177 Rhys, Dafydd ab Owain, who had emerged as the main power in Gwynedd, and Cadwallon ap Madog from Rhwng Gwy a Hafren swore fealty and liege homage to Henry at a council held at Oxford. At this council the king gave Meirionnydd, part of the kingdom of Gwynedd, to Rhys. Rhys built a number of stone castles, starting with Cardigan castle, which was the earliest recorded native built stone castle in Wales. He also built Carreg Cennen castle near Llandeilo, a castle set in a spectacular position on a mountain top. He held a festival of poetry and song at his court at Cardigan over Christmas 1176. This is generally regarded as the first recorded Eisteddfod. The festival was announced a year in advance throughout Wales and in England, Scotland, Ireland and possibly France. Two chairs were awarded as prizes, one for the best poem and the other for the best musical performance. J. E. Caerwyn Williams suggests that this event may be an adaptation of the similar French puys. R. R. Davies suggests that the texts of Welsh law, traditionally codified by Hywel Dda at Whitland, were first assembled in book form under the aegis of Rhys. Rhys founded two religious houses during this period. Talley Abbey was the first Premonstratensian abbey in Wales, while Llanllyr was a Cistercian nunnery, only the second nunnery to be founded in Wales and the first to prosper. He became the patron of the abbeys of Whitland and Strata Florida and made large grants to both houses. Giraldus Cambrensis, who was related to Rhys, gives an account of his meetings with Rhys in 1188 when Giraldus accompanied Archbishop Baldwin around Wales to raise men for the Third Crusade. Some Welsh clerics were not happy about this visit, but Rhys was enthusiastic and gave the Archbishop a great deal of assistance. Giraldus says that Rhys decided to go on crusade himself and spent several weeks making preparations, but was eventually persuaded to change his mind by his wife Gwenllian, "by female artifices".

Соңғы жорықтар (11891196)

Генрих II 1189 жылы қайтыс болды және оның орнын Ричард I басты. Рис енді Генрих патшамен жасалған келісімге байланысқан жоқ деп есептеді және оның аумағын қоршап тұрған нормандық иеліктеріне шабуыл жасады. Ол Пемброк, Хаверфордвест және Гоуэрді қиратты, сондай-ақ Сент-Клир, Лагарн және Лланстеффан қалаларын басып алды. Ричардтың інісі, ханзада Джон (кейін король Джон) қыркүйек айында Уэльске келіп, бейбітшілік орнатуға тырысты. Ол Ристі Кармартен қамалын алуын тоқтатуға және Ричардпен кездесу үшін Оксфордқа бірге баруға көндірді. Рис Оксфордқа келгенде, Ричард онымен кездесуге дайын емес екенін білді, соның салдарынан қақтығыстар жалғасты. Өмірінің соңғы жылдарында Рис ұлдарын, әсіресе Мейлгвен мен Груффидті бақылауда ұстау қиындықтарына тап болды. 1189 жылы Груффид Ристі Мейлгвенді түрмеге қамауға көндірді, ол Динефурда Груффидтің қамқорлығына берілді. Груффид оны әкесінің әйелі Вильям де Браузға тапсырды. Сондай-ақ, 1191 жылы Груффид әкесін Уильям ФицМартинге тиесілі Кемас иелігі мен Неверн қалашығын қосып алуға көндіргені айтылады. Бұл әрекетті Гиральдус Камбренсис сынға алды, Груффидті "ақылды және шебер адам" деп сипаттады. Уильям ФицМартин Рис қызы Ангарадқа үйленген еді, ал Гиральдустың сөзіне сүйенсек, Рис "ең құнды мүліктермен қасты түрде ант берген, оның өтемі мен қауіпсіздігі адал сақталуы керек" деген. 1190 жылы Рис нормандық Сайдвели және Карнвиллион иеліктерін де басып алды. 1192 жылы Рис Мейлгвенді босатып жіберді, бірақ енді Мейлгвен мен Груффид ашық жау болды. 1194 жылы Рис Мейлгвен мен Хайвелмен шайқаста жеңіліске ұшырады, олар оны Неверн қамалына қамады, бірақ Хайвел кейін әкесін Мейлгвеннің келісімінсіз босатып жіберді. Гиральдус Рис Неверн қамалындағы қамауда болуы Уильям ФицМартиннің иелігінен айырылғаны үшін құдайдың жазасы болды деп санайды. 1195 жылы тағы екі ұлы, Рис Григ және Маредуд Лянимддифри мен Динефурды басып алды, ал Рис оларды түрмеге қамады. 1196 жылы Рис нормандарға қарсы соңғы жорығын бастады. Ол бірнеше қамалды, соның ішінде Кармартен, Колвин, Раднор және Пейнскаслді басып алды, сондай-ақ Раднор маңында Роджер де Мортимер мен Хью де Сей басқарған әскерді жеңді, салдарынан қырық рыцарь қаза тапты. Бұл Рис үшін соңғы шайқас болды. Вильям де Брауз шарттар ұсынды, ал Пейнскасл оған қайтарылды.

Henry II died in 1189 and was succeeded by Richard I. Rhys considered that he was no longer bound by the agreement with King Henry and attacked the Norman lordships surrounding his territory. He ravaged Pembroke, Haverfordwest and Gower, and captured the castles of St. Clear's, Laugharne and Llansteffan. Richard's brother, Prince John (later King John), came to Wales in September and tried to make peace. He persuaded Rhys to raise the siege of Carmarthen and accompany him to Oxford to meet Richard. Rhys arrived at Oxford to discover that Richard was not prepared to travel there to meet him, and hostilities continued. In his later years Rhys had trouble keeping control of his sons, particularly Maelgwn and Gruffydd. In 1189 Gruffydd persuaded Rhys to imprison Maelgwn, and he was given into Gruffydd's keeping at Dinefwr. Gruffydd handed him over to his father in law, William de Braose. Gruffydd is also said to have persuaded his father to annex the lordship of Cemais and its chief castle of Nevern, held by William FitzMartin, in 1191. This action was criticised by Giraldus Cambrensis, who describes Gruffydd as "a cunning and artful man". William FitzMartin was married to Rhys's daughter Angharad, and, according to Giraldus, Rhys "had solemnly sworn, by the most precious relics, that his indemnity and security should be faithfully maintained". Rhys had also annexed the Norman lordships of Cydweli and Carnwyllion in 1190. In 1192 Rhys secured Maelgwn's release, but by now Maelgwn and Gruffydd were bitter enemies. In 1194 Rhys was defeated in battle by Maelgwn and Hywel, who imprisoned him in Nevern castle, though Hywel later released his father without Maelgwn's consent. Giraldus suggests that Rhys's incarceration in Nevern castle was divine vengeance for the dispossession of William FitzMartin. In 1195 two other sons, Rhys Gryg and Maredudd, seized Llanymddyfri and Dinefwr, and Rhys responded by imprisoning them. Rhys launched his last campaign against the Normans in 1196. He captured a number of castles, including Carmarthen, Colwyn, Radnor and Painscastle, and defeated an army led by Roger de Mortimer and Hugh de Say near Radnor, with forty knights among the dead. This was Rhys' last battle. William de Braose offered terms, and Painscastle was returned to him.

Өлім және соңынан (1197)

[[Файл:StDavidsCathedral. jpg|thumb|upright|Риіс Сент-Дэвидс соборында жерленген, онда оның бейнесі саналатын, бірақ 100 жылдан астам уақыттан кейін жасалған мүсін әлі де көруге болады. Күтпеген жағдаймен, ол Сент-Дэвидс соборында жерленді. "Брут и Тивизогион" жылнамасы 1197 жылға қатысты мынаны жазады:

Риіс, епископ Петр де Леямен бірнеше жыл бұрын епископтың жылқыларын ұрлағандықтан туған даудың нәтижесінде, қауымнан шығарылып қайтыс болды. Ол соборға жерленер алдында, епископ оның мәйітін өлгеннен кейін жасалған тәуба ретінде қамшылады. Риіс өзінің үлкен заңды ұлы Гриффид ап Риісті мұрагері етіп тағайындаған еді. Әкесінің қайтысынан кейін көп ұзамай Гриффид шекарада Justiciar, архиепископ Хуберт Вальтермен кездесіп, мұрагер ретінде бекітілді. Ал тұңғыш ұлы, бірақ заңсыз Маелгвен бұған келіспеді және Поуистің Гвенвинвин ап Овейннен әскери көмек алды. Маелгвен Аберистуит қаласы мен қамалын басып алып, Гриффидті тұтқынға алды, оны Гвенвинвиннің қамқорлығына тапсырды. Гвенвинвин кейін оны корольге тапсырды, ол оны Корф қамалына қамады.

Негізгі дереккөздер

Гиральдус Камбренсис. 1908 жыл. Уэльс арқылы саяхат; Уэльс сипаттамасы. Р. С. Хоар редакциялап, аударған. Әркімнің кітапханасы. Гиральдус Камбренсис. 1861–91 жылдар. Жиральди Камбренсис: еңбектер жинағы, ред. Дж. С. Брюер. (Роллдар сериясы). 8 томдық. Лонгман, Грин, Лонгман және Робертс. Джонс, Т., ред. 1941 жыл. Brut y Tywysogion: Peniarth қолжазбасы 20. Уэльс университетінің баспасы. Прайс, Х., ред. 2005 жыл. Уэльс билеушілерінің іс-әрекеттері 1120–1283 жылдар. Уэльс университетінің баспасы.

Екіншілік көздер

Карр, А. Д. 1995 ж. Ортағасырлық Уэльс. Macmillan. Коули, Ф. Г. 1977 ж. Оңтүстік Уэльстегі монахтар ордені 1066–1349 жж. Уэльс университеті баспасы. Дэвис, Р. Р. 1987 ж. Жаулау, қатар өмір сүру және өзгеріс: Уэльс 1063–1415 жж. Clarendon Press, Уэльс университеті баспасы. Джонс, Ф. 1969 ж. Құдай Уэльс принцін иелесін: Кармартеншир қауымдастық кеңесінің (жергілікті тарих комитеті) тағайындалу жылына арналған төрт эссе. Ллойд, Дж. Е. 1911 ж. Уэльс тарихы ең ерте заманнан бастап Эдвардтың жаулауына дейін. Longmans, Green & Co. Маунд, К. 2006 ж. Уэльс патшалары: жауынгерлер, соғыс басшылары және ханзадалар. Tempus. Мур, Д. 2005 ж. Уэльстің тәуелсіздік соғыстары: шамамен 410 – 1415 жж. Tempus. Прайс, Х. 2004 ж. "Рис ап Груффуд (1131/2–1197)", Oxford Dictionary of National Biography. 2013 жылдың 22 қаңтарында қарастырылды. Рис, Д. 1985 ж. Пайғамбарлықтың ұлы: Генри Тюдордың Босуортқа дейінгі жолы. Black Raven Press. Рис, С. 1992 ж. Dyfed (Ежелгі және тарихи Уэльс сериясы бойынша нұсқаулық). HMSO. Сиддонс, М. П. 1993 ж. Уэльс геральдикасының дамуы, 2-том. Уэльс Ұлттық кітапханасы. Тут, Т. Ф., Прайс, Х. (2004 ж. қайта қараған). "Груффуд ап Рис (ө. 1137)", Oxford Dictionary of National Biography. Oxford University Press. 2013 жылдың 22 қаңтарында қарастырылды. Терви, Р. 1997 ж. Лорд Рис: Дехьюбарт ханзадасы. Gomer. Уокер, Д. 1990 ж. Ортағасырлық Уэльс. Cambridge University Press. Уоррен, У. Л. 1973 ж. Генри II. Eyre Methuen. Уильямс, Дж. Е. С. 1976 ж. "Абертефифи, 1176". Taliesin 32, 30–35 бб.