Кіріспе
Нигериялық аристократ Эфунройе Тинюбу (1810 - 1887), туған аты Ẹfúnpọ̀róyè Ọ̀ṣuntinúbú, қуатты йоруба әйел аристократы, саудагер және құл саудагері болды. Ол Адель, Досунму, Олуволе және Акитое обалардың (монархтардың) билігінде Лагоста саяси және экономикалық жағынан ықпалды тұлға болды, соңғы екі обаның саяси билікке ие болуына көмектесті. Ол Оба Адельге үйленді және оның байланыстарын пайдаланып, еуропалық саудагерлермен құлдар, темекі, тұз, мақта, пальма майы, кокос майы және қару-жарақ саудасы бойынша табысты сауда желісін құрды. Оның 360-тан астам жеке құлы болған деген сөз бар. Британ консулы Бенджамин Кэмпбелл Тинюбудың Лагостағы экономикалық гегемониясын және оның құпия құл саудасын айыптап, ол британдықтармен және Лагостағы бәсекелес саудагерлермен қақтығысқа түсті. Оба Досунну билікке келгеннен кейін, Кэмпбеллдің қысымымен Досунму Тинюбуды Лагостан британдық ықпалды жою және Кэмпбеллді өлтіру үшін жасаған сәтсіз қастандықтарынан кейін Абеокутаға жер аударды. Абеокутада ол Дагомей Корольдығына қарсы жеңіске жеткен соғыста қалаға оқ-дәрімен қамтамасыз етуге көмектесті, осылайша Эгба тайпасының Иялодесі атағын алды. Ол 1887 жылы Абеокутада қайтыс болды. Нигерияның Лагос қаласындағы Тинюбу алаңы оның құрметіне аталған, сондай-ақ оның мүсіні де орнатылған. Оның Абеокутада да мүсіні бар.
Efunroye Tinubu ( 1810 – 1887), born Ẹfúnpọ̀róyè Ọ̀ṣuntinúbú, was a powerful Yoruba female aristocrat, merchant, and slave trader in pre colonial and colonial Nigeria. She was a politically and economically influential figure in Lagos during the reigns of Obas (monarchs) Adele, Dosunmu, Oluwole, and Akitoye, helping the latter two Obas gain political power. She married Oba Adele and used his connections to establish a successful trade network with European merchants in slaves, tobacco, salt, cotton, palm oil, coconut oil, and firearms. She allegedly owned over 360 personal slaves. British consul Benjamin Campbell denounced Tinubu's economic hegemony over Lagos and her secret slave trading, and she came into conflict with the British and rival Lagos merchants. Following the ascendancy of Oba Dosunnu, Dosunmu exiled Tinubu to Abeokuta under Campbell's pressure after Tinubu plotted unsuccessful conspiracies to remove British influence from Lagos and assassinate Campbell. While in Abeokuta, she helped supply the city with munition during its victorious war against the Kingdom of Dahomey, thus earning her the chieftaincy title of the Iyalode of the Egbas. She died in Abeokuta in 1887. The landmark Tinubu Square in Lagos, Nigeria, was named after her and also has a statue of her. She also has a statue in Abeokuta, Nigeria.
Ерте өмір
Тинюбу Егбаландтың Ойокодо орманды аймағында дүниеге келген. Әкесінің аты Олумоса. Ол, әуелде, анасы немесе әкесі тарапынан Оуу тегінен шыққан деген болжам бар. Тинбу ханым бірнеше рет үйленген. Алғашқы күйеуі Оуу ұлтынан болды және олардан екі ұл туды. Оуу күйеуі қайтыс болғаннан кейін, 1833 жылы Абэкутаға келгенде Тинубуға әсер еткен, қуғынға ұшыраған Оба Адель Ажосунға қайта үйленді. Ол қуғынға ұшыраған Обамен бірге Лагос монархтарының дәстүрлі панасы болған Бадагриге көшті. Бадагриде ол Адельдің байланыстарын пайдаланып, темекі, тұз және құл саудасы саласында қуатты бизнес құрды.
Лагос қаласы
Жер аударылған Оба Адель Бадагриде болғанда, оның ізбасары Оба Идеву қайтыс болды. Идеву Ожуларидің інісі Косоко ханзадасы бос қалған таққа күшті үміткер болды. Бас патша сайлаушы Элету Одибо Косоконың ниетін тоқтатты және Адельді қайтадан Оба болуға шақырды. Тинубу Адельді Лагосқа сүйемелдеп келді, бірақ Оба екі жылдан кейін қайтыс болды. 1837 жылы Адель қайтыс болғаннан кейін Тинубу Косоконың орнына Лагос Обасы болу үшін Олуволеге (өз күйеу баласына) қолдау көрсетті. Оба Олуволе таққа нағыз мұрагер екенін сезінген Косокомен үнемі қақтығысты. Соның салдарынан Косоко Уидаға қуылды. Олуволенің билігі кезінде Тинубу ханым Олуволенің соғыс капитаны болған Исауфу Бадаға, яғни Обадинаға қайтадан үйленді. Олуволенің қолдауымен Тинубу мен Исауфудың Эгбаландтағы саудасы өркендеді. Ол 1841 жылы қайтыс болғанда, Тинубу Акитоеге (өз күйеу ағасына) Косоконың үстінен Обалыққа таласуға көмектесті және бразилиялық және португал саудагерлерімен құлдарды қаруға жасырын сауда жасады. Сонымен қатар, ол Акитоеден жер алды, ол қазіргі Тинубу алаңы мен Какава көшесінің бір бөлігін құрайды. Кейін Тинубу мен бірнеше құл саудагерлері, соның ішінде Косоконың адамы Поссу арасында жанжал туды. Соның салдарынан Поссу, Ажениа және басқа саудагерлер Мадам Тинубудың Лагостағы ықпалына байланысты Акитоеге қарсы бүлік шығаруға тырысты. Бейбітшілік үшін Лагостағы британ консулы Бенджамин Кэмпбелл Акитойдан Тинубуды қууын сұрады. Акитое қайтыс болғаннан кейін Тинубу Лагосқа оралып, оның орнына келген Досунмуға қолдау көрсетті. Досунму билігі кезінде Тинубу құлдардан құралған үлкен күзет күшіне ие болды және кейде патшаның бұйрықтарын орындады. Соның нәтижесінде Досунму Лагостағы оның ықпалына күдікпен қарады. Жаңалық – колониялық үкімет Бразилия мен Сьерра-Леонеден Лагосқа көшіп келгендерді қолдады. Саро және Агуда деп аталған көптеген көшіп келгендер саудада британдықтардың қамқорлығында болды және жақын арада Лагостағы заңды сауданы басып алды. 1855 жылы Кэмпбелл Англияға сапар шеккенде Тинубу Досунмуға оралғандардың ықпалын шектеуге әсер етуге тырысты. Досунму оның өтінішіне жауап бермеді, соның салдарынан Тинубу күйеуі Есуфу Бада қатысқан оралғандарға қарсы бүлікте қатысқан деп айыпталды. 1856 жылы Кэмпбелл қайтып келгенде Досунмудан Тинубуды қууын сұрады. 1856 жылдың мамырында Тинубу Абеокутаға қуылды. Абеокутада ол Лагостағы отарлық саясатқа қарсылық көрсетті. 1865 жылы өрт кейбір саудагерлердің дүкендерін, соның ішінде Абеокутадағы оның мүлкін жалмап кетті. Алайда бұл оның қаржылық жағдайына нұқсан келтірмеді. Тинубу Абеокутада патша сайлау ісіне де қатысып, 1879 жылы Эгбаландтың Алак атағын алу үшін Адемоладан принц Ойеканды қолдады. Тинубу Момо Букар есімді араб ғалымымен тағы бір рет үйленген болуы мүмкін. Кейін Момоның басқа әйелдерінен туған балалары Тинубу есімін қабылдады.
kingmaker, thwarted Kosoko's aspiration and Adele was invited by him to become Oba again. Tinubu accompanied Adele to Lagos, but the Oba died 2 years later. After Adele's death in 1837, Tinubu reportedly supported Oluwole (her stepson) in his bid for the Obaship of Lagos over that of Kosoko's. Oba Oluwole had recurring conflicts with Kosoko, who felt that he was the true heir to the throne. Consequently, Kosoko was banished to Ouidah. During Oluwole's reign, Madam Tinubu remarried one Yesufu Bada, alias Obadina, who was Oluwole's war captain and with the support of Oluwole, Tinubu and Yesufu's trading activities in Egbaland grew. When Oluwole died in 1841, Tinubu supported Akitoye (her brother in law) in his bid for the Obaship over Kosoko's. and secretly traded slaves for guns with Brazilians and Portuguese traders. Further, she obtained a tract of land from Akitoye which now constitutes part of the present day Tinubu Square and Kakawa Street. Later, a conflict developed between Tinubu and some slave traders including Possu, a Kosoko loyalist. Consequently, Possu, Ajenia, and other traders tried to instigate an uprising against Akitoye because of Madam Tinubu's influence in Lagos. In the interest of peace, Benjamin Campbell, the British Consul in Lagos, asked Akitoye to exile Tinubu. After Akitoye died, Tinubu returned to Lagos and gave her support to his successor, Dosunmu. Under Dosunmu's reign Tinubu had a massive security force composed of slaves and she sometimes executed orders usually given by the king. As a result, Dosunmu grew wary of her influence in Lagos. A new development was the colonial government's support for migrants from Brazil and Sierra Leone to settle in Lagos. Many of the migrants, also called Saro and Aguda, were favored by the British in commerce and soon began dominating legitimate trade in Lagos. In 1855, when Campbell traveled to England, Tinubu tried to influence Dosunmu to limit the influence of the returnees. Dosunmu was noncommittal to her request and consequently, Tinubu was alleged to have played a part in an uprising against the returnees in which her husband, Yesufu Bada, was a major participant. When Campbell returned in 1856, he asked Dosunmu to banish Tinubu. In May 1856, Tinubu was banished to Abeokuta.> While in Abeokuta, she allegedly opposed colonial policies in Lagos. In 1865, a fire engulfed the shops of some traders including some of her properties in Abeokuta. This doesn't appear to have weakened her financially, however. Tinubu became involved in Abeokuta king making activities as well, supporting Prince Oyekan over Ademola for the Alake of Egbaland's title in 1879. Tinubu appears to have had another marriage with one Momoh Bukar, an Arabic scholar. Momoh's children from other wives later adopted the Tinubu name.
Құлдыққа қатысты көзқарастар
Нигериялық тарихшы Оладипо Йемитанның "Мадам Тинюбу: Саудагер және патша жасаушы" атты өмірбаянында оның құл саудасына қатысты пікірлері бейнеленген. Йемитанның Тинубу өмірбаянының тағы бір бөлімі, "Амади Оджо ісі" деп аталады, 1853 жылы (Лагоста құлшылықты жою туралы 1852 жылғы келісімнен кейін) дөңгелеңке кеткен құл саудасы мәмілесін көрсетеді, онда Тинубу басқа құл саудагеріне (Доминго Мартинеске) "20 құлды арзандатып сатудың орнына, оларды суға батырып жібергені жақсы" дейді.
Өлім және мұра
Тинюбу 1887 жылы қайтыс болды және Абеокутадағы Ойокодо ауданында жерленді. Лагос аралындағы Тинюбу алаңы, бұрын Тәуелсіздік алаңы деп аталған орын, оның құрметіне аталған. Ита Тинюбу (Тинюбу ауданы немесе Тинюбу алаңы) ел тәуелсіздік алғанға дейін осы атпен белгілі болған, бірақ Бірінші Республика басшылары оны Тәуелсіздік алаңы деп атады. Абеокутада Тинюбудың ескерткіші орнатылған.