Кіріспе

Нигериялық аристократ Эфунройе Тинюбу (1810 - 1887), туған аты Ẹfúnpọ̀róyè Ọ̀ṣuntinúbú, қуатты йоруба әйел аристократы, саудагер және құл саудагері болды. Ол Адель, Досунму, Олуволе және Акитое обалардың (монархтардың) билігінде Лагоста саяси және экономикалық жағынан ықпалды тұлға болды, соңғы екі обаның саяси билікке ие болуына көмектесті. Ол Оба Адельге үйленді және оның байланыстарын пайдаланып, еуропалық саудагерлермен құлдар, темекі, тұз, мақта, пальма майы, кокос майы және қару-жарақ саудасы бойынша табысты сауда желісін құрды. Оның 360-тан астам жеке құлы болған деген сөз бар. Британ консулы Бенджамин Кэмпбелл Тинюбудың Лагостағы экономикалық гегемониясын және оның құпия құл саудасын айыптап, ол британдықтармен және Лагостағы бәсекелес саудагерлермен қақтығысқа түсті. Оба Досунну билікке келгеннен кейін, Кэмпбеллдің қысымымен Досунму Тинюбуды Лагостан британдық ықпалды жою және Кэмпбеллді өлтіру үшін жасаған сәтсіз қастандықтарынан кейін Абеокутаға жер аударды. Абеокутада ол Дагомей Корольдығына қарсы жеңіске жеткен соғыста қалаға оқ-дәрімен қамтамасыз етуге көмектесті, осылайша Эгба тайпасының Иялодесі атағын алды. Ол 1887 жылы Абеокутада қайтыс болды. Нигерияның Лагос қаласындағы Тинюбу алаңы оның құрметіне аталған, сондай-ақ оның мүсіні де орнатылған. Оның Абеокутада да мүсіні бар.

Ерте өмір

Тинюбу Егбаландтың Ойокодо орманды аймағында дүниеге келген. Әкесінің аты Олумоса. Ол, әуелде, анасы немесе әкесі тарапынан Оуу тегінен шыққан деген болжам бар. Тинбу ханым бірнеше рет үйленген. Алғашқы күйеуі Оуу ұлтынан болды және олардан екі ұл туды. Оуу күйеуі қайтыс болғаннан кейін, 1833 жылы Абэкутаға келгенде Тинубуға әсер еткен, қуғынға ұшыраған Оба Адель Ажосунға қайта үйленді. Ол қуғынға ұшыраған Обамен бірге Лагос монархтарының дәстүрлі панасы болған Бадагриге көшті. Бадагриде ол Адельдің байланыстарын пайдаланып, темекі, тұз және құл саудасы саласында қуатты бизнес құрды.

Лагос қаласы

Жер аударылған Оба Адель Бадагриде болғанда, оның ізбасары Оба Идеву қайтыс болды. Идеву Ожуларидің інісі Косоко ханзадасы бос қалған таққа күшті үміткер болды. Бас патша сайлаушы Элету Одибо Косоконың ниетін тоқтатты және Адельді қайтадан Оба болуға шақырды. Тинубу Адельді Лагосқа сүйемелдеп келді, бірақ Оба екі жылдан кейін қайтыс болды. 1837 жылы Адель қайтыс болғаннан кейін Тинубу Косоконың орнына Лагос Обасы болу үшін Олуволеге (өз күйеу баласына) қолдау көрсетті. Оба Олуволе таққа нағыз мұрагер екенін сезінген Косокомен үнемі қақтығысты. Соның салдарынан Косоко Уидаға қуылды. Олуволенің билігі кезінде Тинубу ханым Олуволенің соғыс капитаны болған Исауфу Бадаға, яғни Обадинаға қайтадан үйленді. Олуволенің қолдауымен Тинубу мен Исауфудың Эгбаландтағы саудасы өркендеді. Ол 1841 жылы қайтыс болғанда, Тинубу Акитоеге (өз күйеу ағасына) Косоконың үстінен Обалыққа таласуға көмектесті және бразилиялық және португал саудагерлерімен құлдарды қаруға жасырын сауда жасады. Сонымен қатар, ол Акитоеден жер алды, ол қазіргі Тинубу алаңы мен Какава көшесінің бір бөлігін құрайды. Кейін Тинубу мен бірнеше құл саудагерлері, соның ішінде Косоконың адамы Поссу арасында жанжал туды. Соның салдарынан Поссу, Ажениа және басқа саудагерлер Мадам Тинубудың Лагостағы ықпалына байланысты Акитоеге қарсы бүлік шығаруға тырысты. Бейбітшілік үшін Лагостағы британ консулы Бенджамин Кэмпбелл Акитойдан Тинубуды қууын сұрады. Акитое қайтыс болғаннан кейін Тинубу Лагосқа оралып, оның орнына келген Досунмуға қолдау көрсетті. Досунму билігі кезінде Тинубу құлдардан құралған үлкен күзет күшіне ие болды және кейде патшаның бұйрықтарын орындады. Соның нәтижесінде Досунму Лагостағы оның ықпалына күдікпен қарады. Жаңалық – колониялық үкімет Бразилия мен Сьерра-Леонеден Лагосқа көшіп келгендерді қолдады. Саро және Агуда деп аталған көптеген көшіп келгендер саудада британдықтардың қамқорлығында болды және жақын арада Лагостағы заңды сауданы басып алды. 1855 жылы Кэмпбелл Англияға сапар шеккенде Тинубу Досунмуға оралғандардың ықпалын шектеуге әсер етуге тырысты. Досунму оның өтінішіне жауап бермеді, соның салдарынан Тинубу күйеуі Есуфу Бада қатысқан оралғандарға қарсы бүлікте қатысқан деп айыпталды. 1856 жылы Кэмпбелл қайтып келгенде Досунмудан Тинубуды қууын сұрады. 1856 жылдың мамырында Тинубу Абеокутаға қуылды. Абеокутада ол Лагостағы отарлық саясатқа қарсылық көрсетті. 1865 жылы өрт кейбір саудагерлердің дүкендерін, соның ішінде Абеокутадағы оның мүлкін жалмап кетті. Алайда бұл оның қаржылық жағдайына нұқсан келтірмеді. Тинубу Абеокутада патша сайлау ісіне де қатысып, 1879 жылы Эгбаландтың Алак атағын алу үшін Адемоладан принц Ойеканды қолдады. Тинубу Момо Букар есімді араб ғалымымен тағы бір рет үйленген болуы мүмкін. Кейін Момоның басқа әйелдерінен туған балалары Тинубу есімін қабылдады.

Құлдыққа қатысты көзқарастар

Нигериялық тарихшы Оладипо Йемитанның "Мадам Тинюбу: Саудагер және патша жасаушы" атты өмірбаянында оның құл саудасына қатысты пікірлері бейнеленген. Йемитанның Тинубу өмірбаянының тағы бір бөлімі, "Амади Оджо ісі" деп аталады, 1853 жылы (Лагоста құлшылықты жою туралы 1852 жылғы келісімнен кейін) дөңгелеңке кеткен құл саудасы мәмілесін көрсетеді, онда Тинубу басқа құл саудагеріне (Доминго Мартинеске) "20 құлды арзандатып сатудың орнына, оларды суға батырып жібергені жақсы" дейді.

Өлім және мұра

Тинюбу 1887 жылы қайтыс болды және Абеокутадағы Ойокодо ауданында жерленді. Лагос аралындағы Тинюбу алаңы, бұрын Тәуелсіздік алаңы деп аталған орын, оның құрметіне аталған. Ита Тинюбу (Тинюбу ауданы немесе Тинюбу алаңы) ел тәуелсіздік алғанға дейін осы атпен белгілі болған, бірақ Бірінші Республика басшылары оны Тәуелсіздік алаңы деп атады. Абеокутада Тинюбудың ескерткіші орнатылған.